ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ وتانشىل جىگەر-كۇشىمەن بوي كوتەردى.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن استراحان توپىراعى بۇيىرىپ, اسىل سۇيەگى اتالعان وبلىستىڭ كراسنويار اۋدانى اۋماعىندا دامىل تاۋىپ جاتقان بوكەي حان زيراتى باسىندا تۇرىپ اينالاعا نازار سالساڭىز, اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇرمانعازى اۋدانىنا قارايتىن شاعىن اۋىلدىڭ اقشاڭقان شاتىرلارى جاقىننان كوزگە شالىنادى. ىرگەدەگى استراحان-اتىراۋ بولات جولىمەن باتىستان شىعىسقا, شىعىستان باتىسقا بەت العان پويىزدار لەگى كورىنەدى. كەيبىر وتانداستارىمىزدىڭ «قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەلگىلەگەن كەزدە بوكەي حاننىڭ سۇيەگى جاتقان ءوڭىردى قازاقستان اۋماعىنا كىرگىزگەندە بولاتىن ەدى», دەپ ايتىپ قالاتىن سەبەبى دە وسىندا بولسا كەرەك.
بىزدىڭشە, بوكەي حان بوتەن ەلدە ەمەس, ءبىر كەزدەرى ءوزى قولىمەن قۇرعان ىرگەلى وردانىڭ قاسيەتتى جەرىندە, قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا جاتىر. رەسەيدەگى وتانداستارىمىزدىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانا ورنالاسقان جەرى – ناق وسى استراحان وبلىسى. سونداعى ۆولودار اۋدانىنىڭ التىنجار اۋىلىندا داڭقتى كۇيشى-كومپوزيتور قۇرمانعازىنىڭ كەسەنەسى بار. اتاقتى كۇيشىنىڭ اتقا ءمىنىپ, قولىنا دومبىراسىن ۇستاعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى استراحان قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا تۇر. التىنجارداعى قۇرمانعازى ساعىرباەۆ اتىنداعى مەملەكەتارالىق مادەني كەشەن ەكى ەلدىڭ رۋحاني بايلانىسىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەل اۋزىنداعى دەرەك بويىنشا, بوكەي حان ءوزىن ناق وسى جەرگە – سەيىت بابانىڭ جانىنا جەرلەۋدى امانات ەتىپتى.
وسى وڭىردە ءدۇنيەگە كەلگەن سەيىت بابا – نوعاي جۇرتىنىڭ قاسيەتتى ءاۋليەسى. ول جاس كەزىندە كايردە, باعدادتا, بۇحارادا شىعىس عىلىمدارىن وقىپ ۇيرەنىپ, ءتۇركىستاندى, ءۇندىستاندى, ارابيانى كوپ ارالاعان. جاسى كەلىپ, قارتايعان كەزىندە ىشكى وردانىڭ باسشىسى بوكەي حاننىڭ ءوتىنىشىمەن تۋعان جەرىنە ورالىپ, يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ, ادامداردى ەمدەۋ ىسىمەن اينالىسقان. سەيىت بابانىڭ تۇتاستاي حاندىق اۋماعىندا, سونداي-اق نوعاي دالاسىندا ەشبىر كىدىرىسسىز ءجۇرىپ-تۇرۋىنا, بارلىق ادامداردى ەمدەۋىنە بوكەي حان تولىق مۇمكىندىك بەرىپ, بۇل ءۇشىن ارناۋلى گراموتا بەلگىلەگەن. ول بوكەي حاننىڭ جەكە دارىگەرى مىندەتىن دە اتقارعان.
سەيىت بابا 1812 جىلى 70 جاسىندا قايتىس بولادى. قاسيەتتى ادام جەرلەنگەن وسى توبە باسىندا وعان زيرات تۇرعىزىلعان. بوكەي حان سەيىت بابانىڭ سۇيەگى جاتقان توپىراقتى عاجايىپ جەر دەپ ساناعان جانە ءوزىن وسى كىسىمەن قاتار جەرلەۋدى وسيەت ەتكەن. قازىر بوكەي حاننىڭ سۇيەگى سەيىت بابا زيراتىنىڭ شىعىس جاعىندا جاتىر. حانعا ىرگەلەس زايىبى (قۇلپىتاستاعى جازۋدى وقىعان ماماندار ونىڭ ەسىمى اتان دەيدى, كەيبىر دەرەكتەردە عيتان حانىم دەپ كورسەتىلگەن) جەرلەنگەن.
الايدا, «ەدىلدى كەلىپ العانى, ەتەككە قولدى سالعانى...» (مۇرات موڭكە ۇلى) دەپ كۇڭىرەنگەن ءارى-ءسارى زاماندا قازاقتىڭ قاسيەتتى ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, وزىنە قاراستى 5 مىڭنان استام ءتۇتىن, 22 مىڭنان استام ادام جانە 2 ميلليوننان استام مالمەن جايىقتىڭ وڭ جاعىنا ءوتىپ, ازيا وڭىرىنەن ەۋروپا قۇرلىعىنا قازاقتىڭ ۇلى كوشىن باستاپ كەلگەن تۇلعانى كەشەگە دەيىن بىلمەي كەلدىك قوي. ءسويتىپ الاش بالاسىن ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى بۇرىنعى اتاجۇرتىنا قايتا ورالتىپ, ماڭگىلىك قونىسىن سايلاپ بەرگەن بوكەي حانداي ۇلى تۇلعا زيراتى عاسىرلار بويى كورىكسىزدەۋ بولىپ, تەمىر سىرىقتارمەن قورشالعان كيىز ءۇي ىسپەتتى قالقايىپ تۇردى دا قويدى. باسىنداعى بەلگى سۇلباسى ونىڭ قازاق حالقى ءومىرىندەگى تاريحي ورنى مەن رولىنە دە, سونداي-اق تورتكىل دۇنيەگە تۇگەل تانىلعان قازاق ەلىنىڭ الەمگە ايگىلى اتاق-داڭقىنا دا ساي كەلمەيتىن ەدى. حان زيراتى باسىن قارايتقان بالاسى جاڭگىر حان ەكەن. بىراق وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى ويراندا وسى قورشاۋدىڭ ءوزى جەر بەتىنەن جوعالا جازداپتى... بايبەك, كىشى ارال اۋىلدارى تۇرعىندارىنىڭ كۇشىمەن 90-شى جىلداردىڭ باس كەزىندە عانا سەيىت بابا مەن بوكەي حان جاتقان جەر تاريحي-ءمادەني ماڭىزى بار ەسكەرتكىشكە اينالىپ, ءبىرشاما كەشەندىك راي الىپتى. بۇعان استراحان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى گۋبەرناتورى مارقۇم اناتولي گۋجۆيننىڭ يگى ىقپالى بولعان ەكەن.
1801 جىلى قۇرىلىپ, 1847 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇرگەن بوكەي ورداسى – قازاقتاردىڭ ەدىل مەن جايىق وزەندەرى ارالىعىنا ورنالاسقان شىن ءمانىندەگى سوڭعى حاندىعى ەدى. سونداي-اق ول شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى باسقارعان جەر بەتىندەگى اقىرعى مەملەكەتتىك قۇرىلىم دەپ تە اتالىپ ءجۇر. بۇرىنعى بوكەي ورداسىنىڭ قۇرامىنا ءبىزدىڭ ەلدەگى قازىرگى باتىس قازاقستان, اتىراۋ, رەسەيدەگى ۆولگوگراد, استراحان وبلىستارىنىڭ بىرقاتار ءوڭىرلەرى ەنگەنى تاريحتان ءمالىم. ال بوكەي جالپى ەسەبى وردانى 15 جىلداي باسقارعان, سونىڭ ىشىندە 11 جىل بويى ىشكى قازاق ورداسىنىڭ بيلەۋشى-باسقارۋشىسى دارەجەسىندە بولعان. 1812 جىلى الەكساندر ءى پاتشانىڭ ارنايى جارلىعىمەن وردا حانى بولىپ تاعايىندالعان. ورىس تىلىندەگى جاريالانىمداردا بوكەي «ۆ 1812 گودۋ ۆوزۆەدەن ۆ حانى كيرگيز-كايساتسكوي مەنشەي وردى» دەپ جازىلىپتى, سوعان قاراعاندا, ونى بوكەي ورداسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي كىشى ءجۇزدىڭ حانى بولدى دەپ اتاۋعا دا بولاتىن سياقتى.
استراحان ايماعىنداعى بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ جاي-كۇيى رەسەيدى مەكەندەيتىن وتانداستارىمىزدى ءھام تۋعان حالقىنىڭ تاريحىنا بەيتاراپ قاراي المايتىن كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردى قاتار تولعاندىرىپ جۇرگەن ءتۇيىندى ماسەلە بولاتىن. اقيقاتىن ايتقاندا, بوكەي سىندى تاريحي تۇلعانىڭ – ەشقانداي سوعىسسىز, شەبەر ديپلوماتياسىمەن قازاقتاردى ەۋروپا اۋماعىنا الىپ كەلىپ, ەدىل مەن جايىق اراسىنا ورداسىن تىككەن, ءسويتىپ ەۋرازيالىق قازاق ۇلتىن قالىپتاستىردى دەپ ايتۋعا بولاتىن ۇلى حاننىڭ زيراتى ءوز دارەجەسىنە لايىق ەمەس-ءتى.
مىنە, سوندىقتان دا وتكەن جىلعى قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن استراحان وبلىسىندا ءىسساپاردا بولىپ, وبلىس گۋبەرناتورى ا.جيلكينمەن كەزدەسۋى بارىسىندا بوكەي حانداي ۇلى بابانىڭ باسىنا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ ءجونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. جۇرتشىلىق كوپتەن كۇتىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ العاشقى بەتى وسىلاي اشىلدى. ءسويتىپ, بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى بولىپ ىستەگەندە وسى ەل اۋماعىندا ءايتەكە بي كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا, تولە بي كەسەنەسىن قايتا جاڭعىرتۋعا باسشىلىق جاساعان زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى بۇل باعىتتاعى ءىس-تاجىريبەسىن رەسەي جەرىندە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. كوپ ۇزاماي بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە قازاقستان ەلشىسى مەن وبلىس گۋبەرناتورى بەكىتكەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەندى. وندا كەسەنە سالۋ جۇمىستارى مەن ءىستىڭ ورىندالۋ مەرزىمى, ورىندالۋىنا جاۋاپتى ورگاندار ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلدى.
ەلشىلىكتىڭ مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن باستاماسى ءبوكەي حان زيراتىن جاڭعىرتۋدى بۇرىننان دا كوزدەپ جۇرگەن اتىراۋلىق ءبىر توپ ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ىزگى نيەتىمەن ۇشتاستى. سول وڭىردەگى ماقساتتاس جىگىتتەر وسىعان وراي باستاماشىل توپ قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇحيت ءىزبانوۆ ۇيلەستىرىپ وتىردى. مۇحيت كارىم ۇلى قازاقستان تاراپىنان اتقارىلاتىن ىستەردى ءوز قولىنا الىپ, بارلىق جۇمىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە ەلشىلىكپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, وسى جوبانىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا شىن مانىندە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى. مىسالى, قۇرىلىس جۇمىستارى نەگىزىنەن باسقا مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا جۇرگىزىلگەندىكتەن, كەسەنەگە قاجەتتى ماتەريالداردى قازاقستاننان تاسىپ جەتكىزۋدىڭ, ولاردى ەكى مەملەكەتتىڭ شەكاراسىنان كىدىرىسسىز وتكىزۋدىڭ, باسقا دا قارجىلىق-ماتەريالدىق ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ قيىندىعى از بولعان جوق. وسىنداي كەزدەرى مۇحيت ءىزبانوۆ قازاقستان ەلشىسىنىڭ حابارىنا سايكەس مەملەكەتارالىق يگىلىكتى جوباعا قاتىستى كەز كەلگەن ىستەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ويداعىداي اتسالىستى.
وڭىردەگى ەلجاندى ازاماتتاردىڭ العا قويعان بۇل ساۋاپتى ءىسى وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بوكەي حان كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا ەلەۋلى قارجىلاي كومەك كورسەتىپ, اتقارىلاتىن جۇمىستاردى ءوزارا ءبولىسىپ, ىسكە بىلەك تۇرە كىرىسكەن مەتسەناتتار توبى قۇرامىندا سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى بولات قونارباي, اتىراۋلىق بەلگىلى كاسىپكەرلەر امانجان رىسقالي, امانگەلدى باراكاتوۆ, ابدىبەك بيسەنوۆ, ورىنعالي ءالدەكەنوۆ, مۇرات جاقاباەۆ, ءادىل جۇمانوۆ, «قازمۇنايگاز» اق ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى قايىرگەلدى قابىلدين سىندى ناعىز وتانشىل, ەلجاندى اعايىندار بولعانىن بۇگىن اسا ىلتيپاتپەن اتاۋعا بولادى. بولاشاق كەسەنەنىڭ جوباسىن الماتىلىق ساۋلەتكەر ءسادۋاقاس اعىتاەۆ ءازىرلەدى, ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا وراز ىزدىباەۆ باسشىلىق جاسادى. كەسەنە قۇرىلىسى قازاقستان ەلشىسى ز.تۇرىسبەكوۆ پەن استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.جيلكيننىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى جاعدايدا باستالدى.
بوكەي حان زيراتىن تۇرعىزۋ بارىسىندا, حاندى رۋحاني ۇستازىنان ايىرماي, قاتار جاتقان سەيىت بابانىڭ زيراتىن دا جاڭارتىپ, قوسا كوتەرۋ جوبالانعان ەدى. بىراق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, قاسيەتتى دەپ تانىلعان ادامنىڭ زيراتىن سول قالپىندا قالدىرۋعا تۋرا كەلدى. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا بوكەي حانمەن قاتار جەرلەنگەن اتان (عيتان) حانىمعا دا كەسەنە كوتەرۋ كوزدەلۋدە.
– وتكەن جىلدان باستالىپ, جالپى الدىن-الا جۇرگىزىلگەن جان-جاقتى دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىن بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى ويداعىداي اياقتالدى دەپ بايانداي الامىز, – دەيدى قازاقستان ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ. – بۇل شىن مانىندە بۇكىلحالىقتىق ىسكە اينالدى. «قازترانسويل» اق باتىس فيليالىنىڭ ۇجىمى ءجۇرگىزگەن كولەمدى جۇمىستارمەن بىرگە, رەسەيدىڭ كراسنويار, قازاقستاننىڭ قۇرمانعازى اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارى دا ءجۇرەك قالاۋىمەن قۇرىلىس باسىنا كەلىپ, سەنبىلىكتەر وتكىزىپ, يگىلىكتى ءىستىڭ ويداعىداي اتقارىلۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانى بۇعان ايقىن مىسال بولا الادى. جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاس-نيەتىنە قاراي بوكەي حان كەسەنەسىن كوتەرۋ ارقىلى ءبىز ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى بۇرىنعىدان دا بيىكتەتە تۇسكەنىمىزدى سەزىندىك. ءويتكەنى كوپ ۇزاماي بۇل ايماق زيارات ەتۋشىلەردىڭ, باسقا دا تۋريستەردىڭ ىزگىلىك جولىنا اينالادى. سەيىت بابانىڭ, بوكەي حاننىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتە كەلگەن زياراتشى قاۋىم التىنجارداعى قۇرمانعازى كەسەنەسىنە قايىرىلاتىنى, وبلىس ورتالىعىنداعى قۇرمانعازى ەسكەرتكىشىنە باراتىنى, ءسويتىپ ەكى ەلگە دە ءتيىمدى جاڭا تۋريستىك مارشرۋت اشىلاتىنى ءسوزسىز.
بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ بيىكتىگى ىرگەتاسىنان ۇشار باسىنا دەيىن ەسەپتەگەندە 18 مەترگە جەتەدى, ۇزىنى مەن ەنى – 15 جانە 12 مەتر. كەسەنەنىڭ سىرتقى سىمباتىنا ماڭعىستاۋدىڭ ءداستۇرلى ۇلۋتاستارى پايدالانىلىپ, ال ىشكى ارلەنۋىنە ءمارمار تاستار مەن گرانيتتەر جۇمسالعان. جاڭعاق اعاشىنان جاسالعان ەسىكتەرى حيۋادا ازىرلەنىپتى. كەلۋشىلەرگە قولايلى بولۋ ءۇشىن كەسەنە ىشىنە كورىكتى كىلەم توسەلگەن. سونداي-اق جالپى كەسەنە اۋماعى تۇتاستاي قايتا اباتتاندىرىلىپ, قورشاۋلارى جاڭارتىلىپ, كەشەن تابانى قىرلى-قىرلى تابيعي كەسپە تاستارمەن كومكەرىلگەن. كەسەنەنىڭ ماڭدايالدى تۇسىنداعى جاسىل ءمارمار تاسقا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە: «بوكەي حان كەسەنەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان-رەسەي حالىقتارىنىڭ ەجەلگى دوستىعى قۇرمەتىنە ارنالىپ تۇرعىزىلدى», دەپ جازىلعان.
قازاقستان ەلشىلىگى مەن استراحان وبلىسىنىڭ ۇكىمەتى ەكى ەلدىڭ شەكارالىق شەبىندە ورنالاسقان ءارى كورشىلەس حالىقتاردىڭ تاريحي دوستىعىن نىعايتۋعا, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدى تانىتۋعا بۇرىنعىدان دا كەڭ ءورىس اشاتىن بوكەي حاننىڭ كەلىستى كەسەنەسىن رەسمي تانىستىرۋ سالتاناتىن ميزامشۋاقتى قازان ايىنىڭ 7 جۇلدىزى – جۇما كۇنى وتكىزۋدى جوسپارلاۋدا.
سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.
ماسكەۋ-استراحان-ماسكەۋ.
