ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس كۇشەيتىلۋى ءتيىس

قازىرگى تاڭدا ءدىني-احۋال جاع­دايىندا جالپى ەكسترەميزم دەگەن تەرمينگە زەرتتەۋشىلەر ورتاق ءبىر ناقتى مازمۇن بەرەتىن بالاما ءسوز تاپقان جوق. ءار عالىم وزىنشە ءسوز ساپتايدى. ءبىر انىعى, قوعام ءۇشىن بۇل – ۇلكەن قاۋىپتى قۇبىلىس. ەندى وسى ەكسترەميزمنىڭ ماعىناسىن وبەكتيۆتى تۇردە ءتۇسىندىرىپ كورە­لىك. ەكسترەميزم (ەحtگەmus) دەگەن لاتىن تىلىنەن ەنگەن تەرمين, ءسوز­دىك ءمانى سوڭعى, شەتكى دەگەن ماعى­نانى بىلدىرەدى, ال ساياسي ماعى­نا­سى شەكتەن شىققان كوز­قاراس پەن ءىس-ارەكەت ارقىلى ەرەكشەلەنەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك فەنومەن. سونى­مەن قاتار, بۇل – تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە پارلامەنتتىك دەموكراتيانى جوققا شىعاراتىن ساياسي قىزمەت ءتۇرى. ەكسترەميزمنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى: بىرىنشىدەن, مەملەكەتتە ديكتاتۋرا ورناتۋدى اشىق جاريالايدى, ياعني بۇل دەگەنىڭىز ەلدەگى ازاما­ت­تاردىڭ ساياسي جانە ازاماتتىق قۇقىقتارىن كەمسىتۋ; ەكىنشىدەن, ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق كۇرىلىم­دى ءۇزىلدى-كەسىلدى مويىندامايدى, ونى زورلىق-زومبىلىق كۇشىمەن جويۋعا جانە بيلىكتى زاڭسىز باسىپ الۋعا اشىق تۇردە ناسيحاتتايدى; ۇشىنشىدەن, زاڭسىز قارۋلى جاساق­تار قۇرادى; تورتىنشىدەن, ەلدە الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءتىل جانە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرا­دى, سونىمەن قاتار, وسى ەرەكشەلىكتەر بويىنشا ازاماتتاردىڭ قۇ­قىعىن شەكتەۋدى ماقسات ەتەدى; بەسىنشىدەن, ەلدە بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ءدىني كونفەسسيانىڭ توتا­ليتارلىق رەجىمىن ورناتۋعا ۇمتىلادى. سونىمەن, «ءدىني ەكسترەميزم» دەگەنىمىز – قوعامداعى ءداستۇرلى ءدىننىڭ قۇندىلىقتارىن جوققا شىعارۋ. ءداستۇرلى دىنگە جات «يدەيانى» بەلسەندى ناسيحاتتاۋ. زايىرلى قوعامعا قارسى ارەكەت ەتۋ. قوعامعا بەلگىلى ءبىر ءدىني كونفەسسيا بويىنشا ءوز تۇسىنىكتەرى مەن كوزقاراستارىن ناسيحاتتاۋ. جوعارىدا اتالعان ءىس-ارەكەت­تەردى جاسايتىنداردى, سايكەسىن­شە, ەكسترەميستەر دەيدى. سوڭعى جىلدارى ەكسترەميستەر ءوز ماقسات­تارىنا جەتۋ ءۇشىن «قاندى تەررورلىق» ارەكەتتى قۇرال رە­تىندە قولدانىپ, الەم جۇرت­شىلىعىن الاڭ­داتىپ وتىر. ايتقانداي, ەكسترەميزم­نىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا تۇتاس الەمگە, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە, ەلدىڭ اۋماق­تىق تۇتاستىعىنا, ازاماتتاردىڭ قۇقى­عىنا جانە بوستاندىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ ەڭ قاۋىپ­تى ءتۇرى – ءدىني ۇراندى ءبۇر­كەمەلەپ ۇلتتار جانە دىندەر اراسىنا وت قويىپ, شاعىستىرۋ. ونىڭ ارتى ۇلكەن قاقتىعىستارعا اكەلەدى. ءدىني ەكسترەميزمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوز ءدىنىنىڭ باسقا ءدىني كونفەسسيالارعا باسىم ەكەنىن ءماجبۇرلى تۇردە مويىنداتۋ. ودان قالا بەردى, حالىققا ءوز دىندەرىنە ساي قۇقىقتىق نورمالاردى جاساپ, بولەك مەملەكەت قۇرۋ. ءدىني ەكسترەميزم – ءدىني فانا­تيزمنىڭ شەكتەن شىققان ءتۇرى. كەز كەلگەن ەكسترەميزمنىڭ ءمانى – ولاردىڭ پىكىرلەرىنە قوسىلماعان­دارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ. ءدىني ەكسترەميزم الەمدى وزدەرىنىڭ شەكتەن شىققان كوزقاراسى مەن ءدىني فاناتتىق يدەولوگياسىنا سايكەس قايتا قۇرۋعا تىرىسادى. ءدىني ەكسترەميزم – تەرروريزمنىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسى. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەمدە ءدىني ەكسترەميزم قاناتىن كەڭگە جايىپ, حالىقارا­لىق دەڭگەيگە جەتكەن. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىقتى بىرىگىپ كۇشەيتۋ قاجەت. الەم­دەگى كەز كەلگەن مەملەكەت بۇل كەساپاتقا قار­سى كۇرەستى جەكە ءوزى جۇرگىزۋى وتە قيىن. وسىعان باي­لا­نىستى 2006 جىل­عى 8 قىر­كۇيەك­تە بۇۇ باس اسسامبلەياسى «عا­لام­دىق تەررورمەن كۇرەس» سترا­تەگياسىن قابىلدادى. بۇل قۇجات­تا بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ بارلىق ءپىشىنىن ءبىر جاقتى ايىپ­تايدى جانە وسىعان قارسى تىعىز ىنتىماقتاستىق ارقىلى ارەكەت ەتۋگە دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. ستراتەگيانى ءار مەملەكەت شى­نايى تۇردە ىسكە اسىرىپ جاتسا, ءدىني ەكسترەميزم مەن كۇرەس شىن مانىندە ءوز ناتيجەسىن بەرەر ەدى. ەلىمىزدە 2005 جىلدىڭ 18 اقپانىندا «ەكسترەميزمگە قار­سى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ قابىل­دان­دى. وسى زاڭنىڭ 10-بابى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ شەت مەملەكەتتەر­دىڭ ورگاندارىمەن جانە حالىقار­ا­لىق ۇيىمدارمەن ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ, انىق­تاۋ جانە جولىن كەسۋ سالا­سىن­داعى ءوزارا ءىس-قيمىلى» دەپ اتا­لادى. وسى باپ جوعارىدا اتالعان بۇۇ-نىڭ «عالامدىق تەررورمەن كۇرەس» ستراتەگياسىنا سايكەس ەدى. دەمەك, ەلىمىز اتالعان ستراتەگيادان ءبىر جىل بۇرىن قابىل­دانعان زاڭى ارقىلى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى باسقا مەملەكەتتەرمەن بىرىگىپ كۇرەسۋگە ابدەن دايىن. قازاقستان ءوزى تاراپىنان اي­ماقتىق بەيبىت ءومىردى, قاۋىپسىز­دىك­تى جانە تۇراقتىلىقتى قام­تاما­­سىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, دەموكرا­تيالىق, ءادىل جانە ۇتىم­دى ساياسي, ەكونوميكالىق حالىق­ارالىق ءتار­تىپ ورناتۋ ءۇشىن قولىنان كەلگەن­نىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە قازاقستاننىڭ 1996 جىلى «شانحاي بەستىگى» دەگەن اتاۋمەن قۇرىلىپ, 2001 جىل­دىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اتال­عان قۇرىلىم اياسىنداعى ەكسترە­ميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ناق­تى ءىس-شارالارىن ايتۋعا بولادى. قازاقستان ءوزى مۇشە بولىپ تابىلاتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اياسىندا دا حالىق­ارالىق ەكسترەميزممەن كۇرەسىن جالعاستىرۋدا. 2000 جىلى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر ارنايى انتيتەررورلىق ورتالىق قۇرعان. ورتالىق تمد-نىڭ ارنايى سالا­لىق ورگانى بولىپ تابىلادى جانە تمد-عا مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ۇيلەس­تىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن, سوڭعى جىلدارى ەكسترەميستىك جانە تەررورلىق ارەكەتتەر الەم ەلدەرى ءۇشىن جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ باس اۋرۋى بولىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىق اتالعان جاhاندىق پروبلەمانى شەشۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرمەسە, بۇل قاتەر بەلەڭ الا ءتۇسۋى ابدەن ىقتيمال. وسى ورايدا قاۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ مەملەكەتتىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزگى باعىتى بولىپ تابىلادى. قورىتا ايتقاندا, جاڭا زامان جاعدايىندا, ياعني كونفەسسيالىق توپتاردىڭ ساياسي قايشىلىقتارى كەزىندە جوعارىدا اتالعان ماسەلە­لەر ەرەكشە ماڭىزعا يە جانە ولاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قازاق­ستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق قۇرى­لى­مى مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ەسەپكە الىنىپ وتىرۋى ءتيىس. جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.