جاڭا عاسىردى جاسامپازدىقپەن باستاعان مەملەكەت

1991 جىلعى 16 جەلتوقسان – ەل تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان كۇن. ەلىمىز تاۋەل­سىزدىگىن العاندا حالقىمىزدىڭ بوستاندىعىن اڭساعان ازاماتتارىمىزدىڭ شىنايى قۋان­عا­نىن كوزىمىز كوردى. ءاربىر ۇلتجاندى ادام قا­زاق­تىڭ ءتىلى مەن ءدىلى, ءدىنى قايتا ورالعانىن, ازات­تىققا قول جەتكەنىن انىق سەزىندى. ءوزىم دە ەل ىشىندە حالىقپەن بىرگە ەڭبەك ەتتىم. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن دە, كەيىن دە «جەتىساي» اگرو­فيرماسىنا باسشى­لىق جاسادىم. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن اگروفيرما ۇجىمىن ساقتاپ وتىردىق. شارۋا­شى­لىقتا ءجۇ­گەرى, باقشا, كوكونىس, جىبەك ءپىل­لا­سىن, ەت, ءسۇت, ماقتا وندىردىك. مال ازىعىنا قاجەتتى جەم-ءشوپ قورىن دايىندادىق. 1990 جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا وزگە وڭىرلەردە ىشكى ەكونوميكالىق داعدارىستار ورىن الىپ, وندىرىستەر توقتاپ قالىپ جاتتى. سول كەزدە ماقتا وندىرۋشىلەر كوپ قينالا قويعان جوق. ويتكەنى, ماقتانىڭ باعاسى جو­عارى بولدى. سوعان وراي حالىقتىڭ تابىسى دا جامان ەمەس ەدى. ارينە, تۋىنداپ جاتاتىن ماسەلەلەردى ۋاقتىلى شەشىپ وتىردىق. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلى جۇيە­دەن نارىق ەكونوميكاسىنا كوش­كەن كەزەڭىن حالىقپەن بىرگە باستان وتكەردىك. مەملەكەتپەن ەسەپ-قيسابى­مىزدى اجىراتىپ العاننان كەيىن, حالىقتىڭ تيەسىلى جەر ۇلەسى مەن م ۇلىك پايىن تاراتىپ بەردىك. بارلىعى ءادىل ءجۇر­گىزىلدى. ول ءۇشىن شىعارىلعان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ م ۇلىك پايىن, جەر ۇلەسىن قالاي ەسەپتەۋ تۋرالى ارنايى ەرەجەسى بولدى. شارۋاشىلىق­تىڭ جالپى جينالىسىندا كىمگە قانشا ۇلەس تيەسىلى ەكەندىگى شەشىلىپ, 43 ادام­نان تۇراتىن كوميسسيا قۇرىلىپ, اسا ۇقىپتىلىقپەن ءبولىس جاسالدى. ءبىزدىڭ ۇجىم­دا ەشقانداي ارتىق-كەم ءسوز بولعان جوق. كەيبىر وڭىرلەردە جەر داۋى ايقاي-شۋعا ۇلاسىپ جاتقانىن ەستىپ جۇردىك. الايدا, ءبىزدىڭ شا­رۋاشىلىقتا قانشا جىل وتسە دە «مەنىڭ ۇلە­سىم دۇرىس بەرىلمەدى», دەگەن ەشكىم بول­عان ەمەس. ءاربىر تۇرعىن ءالى كۇنگە دەيىن ري­زا­شى­لىعىن ايتادى. سەبەبى, بارلىق ەسەپتەۋ ەل­دىڭ الدىندا جاريالىلىق جاعدايىندا ءوتتى. ايتا كەتۋىم كەرەك, 1990 جىلدار­دىڭ باسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى تۇسىنداعى جۇيە دە, بايلانىس تا ءۇزىلدى. كسرو بويىنشا ءار زاۋىت ءوزى مامانداندىرىلعان قۇرال-جاب­دىقتى عانا شىعاراتىن ەدى. ءار رەسپۋبليكادان كەلگەن قۇرال-جابدىقتاردان تۇتاس ءبىر تەح­نيكانى قۇراستىرىپ جاسايتىن زاۋىت تاعى ءبىر قالادا بولاتىن. ورتالىق بيلىك قازاقستاندى نەگىزىنەن شيكىزات ءوندىرۋشى رەتىندە پايدالانىپ كەلدى. ەسكى تەحنولوگيامەن ءونىم شىعاراتىن زاۋىتتار توقتاپ قالدى. ەلدە جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. ايلاپ ەڭ­بەك­اقى, جىلداپ زەينەتاقى بەرىلمەدى. ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەي, جارىق ءوشىپ جاتتى. كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر جارىقسىز وتىردى. كوگىلدىر وتىن دا جوق. 1992-1993 جىلدارى رۋبل سابان اقشاعا اينالدى. 1993 جىلى 15 قاراشادا ءتول تەڭگەمىز قولدانىسقا ەنىپ, حال­قى­مىزدىڭ مەرەيى ءبىر وسكەن ەدى. بارلىق پروب­لەمالارىمەن جەكە-دارا قالعان قازاق­ستان­دى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ءبۇ­كىل قيىن­دىقتان الىپ شىقتى. ىشكى ەكونو­مي­كالىق جاعدايدى دۇرىستاپ الۋعا باسا ءمان بەردى. ەلدىڭ جاعدايىن كوتەرۋدىڭ ءبىر جولى – ينۆەستيتسيا تارتۋ ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ەلباسى كورشى جانە كوپتەگەن الىس شەتەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىس ورناتتى, قانشاما ساپارلارعا شىعىپ, كەلىس­سوزدەر ءجۇر­گىزدى. قازاقستانعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جو­لىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اتقارعان قىزمەتى ۇشان-تەڭىز. ءوندىرىس ورىندارىن جاڭا زامان سۇرانىسىنا قاجەتتى تاۋارلار شى­عارۋعا بەيىمدەدى. ساياسي-ەكونوميكالىق رە­فورمالار ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىز سو­نىڭ ارقاسىندا ۇلكەن قيىن­دىقتاردى جەڭە بىلدىك. 1998 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلىمىز ەكونو­ميكالىق تابىستارعا قول جەتكىزە باستادى. 1997 جىلى جاڭا ەل ورتا­لىعىن تاڭداپ, ال­ما­تىدان اقمولاعا – قازىرگى استاناعا كوشى­رىل­دى. سول كەزەڭدە حالىقتىڭ دا بولاشاققا دەگەن سەنىمى نىعايىپ, ۇلكەن سەرپىلىس باس­تالدى. مەملەكەتىمىز قۇقىقتىق, ساياسي-ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدا جان-جاقتى قالىپتاستى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا قازاق ەلىنىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى دا از ەمەس. قازاقستان – دەموكراتيالى, زايىرلى, قۇ­قىقتىق جانە الەۋمەتتiك مەملەكەت. 20 جىل ءىشىن­دە وسى ماقساتتا ىرگەلى ىستەر اتقارىلدى. جاڭا ەلور­دامىز – استانا قالاسى الەم ەلدەرى ساناساتىن, پىكىر الماساتىن ساياسي-مادەني ورتالىققا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەل ەكونو­ميكاسىنا 126 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆىندە بۇگىندە 74 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى بار ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قا­تار, ءبىز الەمنىڭ 126 ەلىنە 200-دەن استام ءونىم ءتۇرىن شىعارامىز. ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى 2010 جىلى – 7 پايىز, ونەركاسىپ ءون­دىرىسى – 10 پايىز, وڭدەۋ ونەركاسىبى 19 پايىز مولشەردى قۇرادى. ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاقستان وتكەن جىلى 26-ساتىعا ىلگەرىلەپ, 110 ەل اراسىنان 50-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. 1994 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جال­پى ءونىم 700 دوللاردان ءسال عانا اساتىن بول­سا, بيىل بۇل كورسەتكىش 12 ەسەدەن ارتىق ءوسىپ, 9 مىڭ اقش دوللارىنا جەتتى. ەلباسى الەمدىك تاجىريبەدە ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاش­قى 20 جىلىندا مۇنداي ناتيجەگە ەشقانداي ەل قول جەتكىزە الماعانىن اتاپ كورسەتتى. ەلىمىزدە وتكەن جىلدان باستاپ جەدەلدەتىلگەن ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋعا با­عىت­تالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى جۇزەگە اسۋدا. سوڭعى جىلدارى وڭىرلەردى كوگىلدىر وتىن­مەن قامتۋ جۇمىسى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ايتالىق, وسى كۇنگە دەيىن وزبەكستان گازىن پايدالانىپ كەلگەن وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ءبىر­قا­تار اۋداندارى قازاقستاننىڭ ءوز گازىمەن قامتىلاتىن بولادى. بۇگىنگى تاڭدا «بەينەۋ-بوزوي» گاز قۇبىرى جوباسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. بۇل – ەلباسى نازارىنداعى ماڭىزدى جوبا. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىل­وردا وبلىستارى كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلادى. ەلباسى 17 ساۋىردە وتكەن ۇكىمەتتىڭ كە­ڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا بارلىق سالا بوي­ىن­شا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرىن سانامالاپ قايتالاپ ايت­پاي-اق, اتقارۋشى بيلىك ونى ورىنداۋى كەرەك. ارادا ءۇش اي, التى اي وتكەندە «ەلباسىنىڭ وسىنداي تاپسىرماسى بولدى, ونىڭ وسىنشاسى ورىندالدى, ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەنى مۇنشاما» دەپ ەسەپ بەرىپ وتىرعانى ءجون. ايتالىق, اۋىز سۋ باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇنشا قاراجات ءبو­لىندى, ونىڭ وسىنشا كولەمى يگەرىلدى. ناقتى قايسى وڭىردە, قانداي ەلدى مەكەندەر سۋمەن قامتىل­عانىن رەسپۋبليكا بويىنشا جاريالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. سوندا جاريالىلىق بولادى. ايتپەسە, مىنا وبلىستا 25 اۋىل سۋمەن قامتىلدى, وعان مۇنشا اقشا جۇمسالدى دەگەندەي جالپىلاما مالىمەتتەردىڭ قاجەتى جوق. سوندىقتان قازىر رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن قوماق­تى اقشا بولىنۋدە. ال ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانىنان بۇكىل حالىق حاباردار بولۋى كەرەك. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ قاي قيىرىنداعى بولسا دا ءبىر اۋىل تازا اۋىز سۋعا قولى جەتىپ جاتسا, ول ءبارىمىز ءۇشىن, قازاق حالقى ءۇشىن قۋانىش. بۇگىنگى تاڭدا اۋىز سۋعا جارى­ماي وتىرعان اۋىلدار وڭ­تۇستىكتە دە, سولتۇستىكتە دە, باتىس پەن شى­عىس­تا دا جەتكىلىكتى. ويتكەنى ەرتەدە تار­تىلعان سۋ قۇبىرلارى توزعان نەمەسە بۇرىن سۋ الىپ كەلگەن ايماقتارمەن قارىم-قاتى­ناستارى ءۇزىلىپ قالعان. ەلباسىمىز 2020 جىلعا دەيىنگى ەلدىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن بەلگىلەپ بەردى. ول جۇزەگە اسقان كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ەكونوميكالىق جاعدايى ءال­دە­قايدا جوعارى بولادى. «دۇنيەجۇزىلىك ستان­دارتتارعا ساي ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى ورىن­دا­لا ما؟» دەسەك, مىندەتتى تۇردە ورىندالادى! قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن العا باستىرۋ جونىندە قانشاما باعدار­لامالار قابىلدانىپ جاتىر. وڭىرلەرگە بارعاندا 2020 جىلعا دەيىنگى ەلدىڭ ستراتەگيالىق باع­دارلاماسىن حالىقپەن بىرگە تالقىلادىق. حالقىمىز بۇل باعدارلامادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. ءار كەزەڭگە بولىنگەن, قاي جىلى قانداي كەشەندى ىستەر اتقارىلاتىنى كورىنىپ تۇر. الايدا, باعدارلاما قابىلداندى ەكەن دەپ ەشكىم ارقانى كەڭگە سالىپ, قاراپ وتىرماۋى كەرەك. ول – بۇكىل­حالىقتىق ءىس. ەر­تەرەكتە ەكى مارتە ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقاەۆ جازۋشىلار وداعىندا جارىسسوزگە شىققاندا: «ديقان كەتپەنىنە, قويشى تايا­عى­نا, جازۋشى قالامىنا ىقتيات بولسىن», دەپ ءۇش اۋىز سوزبەن ءسوزىن دوعارعان ەكەن. نە دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ءسوز؟! ءار ادام ءوزىنىڭ ىستەپ جاتقان جۇمىس ورنىندا كوزدەلگەن مەجەگە ۇلەس قوسسا, جۇزەگە اسپايتىن باعدارلاما بولمايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز 20 جىلدىعىنا, اللاعا شۇكىر, اۋقىمدى جەتىستىكتەرىمەن كەلىپ وتىر. قازىر بارلىق جەردە وزگەرىس كوپ. قالا دا, اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلدار دا جاڭا عاسىردىڭ تەحنولو­گياسىن پايدالانۋعا كوش­تى. ونىڭ بارلىعىن حالىق كورىپ وتىر. جانىمدى قينايتىن ءبىر ءجايت بار. قازاق ەلىنىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتا قالساڭ, كەيبىرەۋلەر اعات پىكىر ايتىپ جاتادى. ەلدىڭ ءوسىپ-ونگەنىن كورمەگەن ادامنىڭ وي-ءورىسى تومەن دەپ ويلايمىن. ءوزىڭىز قانداي بولسا­ڭىز, اينالاڭىز­داعىنى سولاي كورەسىز. دۇنيە – ىشىڭىزدەگىنى كورسەتەتىن اينا. ويى كەلتە ادامدار ويىنا كەلگەنىن ايتا بەرەدى. قوعامنىڭ دامۋىنا پارلامەنت دەپۋ­تات­تا­رى دا ايتارلىقتاي ۇلەس قو­سىپ كەلەدى. «نۇر وتان» پارتياسى دەپۋتاتتىققا سايلاۋ كەزىندە ءوز قىزمە­تىندە اۋدان مەن وڭىردە ابىرويعا بولەنگەن ازاماتتاردى تاڭداپ ىرىكتەپ الدى. مۇمكىن تاجىريبەلەرى جەتپەي جا­تا­تىن تۇستارى دا بار شىعار. نەگىزىنەن تەرىس جاعىنان مىنەزدەمە الماعان ازاماتتار. مۇ­عالىم, ەكونوميست, زاڭگەر نەمەسە عالىم بول­سىن, ءوندىرىس ورىندا­رىندا ىستەپ كەلگەندەر. اۋىزبىرشىلىك بار جەردە جۇمىس جۇرەدى. بىرلىك, ىنتىماق بولماسا, كەز كەلگەن ۇجىمدا جۇمىس جۇرمەيدى. ءومىر مەن ەڭبەك جولىمدا مۇنداي جايتكە ابدەن كوزىم جەتكەن. ۇجىمدا ايتىس-تارتىس بولسا, جۇمىس جۇرمەيدى, تەك قانا ءبىر-ءبىرىن اڭديدى. ءبىر-ءبىرىن سۇرىندىرەتىن وقيعا ىزدەيدى. دەپۋتاتتاردىڭ دا الدا تۇرعان ماقساتى زاڭ شىعارماشىلىق ءىسى ارقىلى ەلىمىزگە قاجەتتى زاڭداردى دەر كەزىندە شىعارىپ, 20 جىلدىقتى ەڭبەك ونىمدىلىگىمەن قارسى الۋ. باستى زاڭ­داردىڭ بارلىعى قابىلداندى دەۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا قولدانىس­تاعى زاڭ­دارعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر كوبىرەك ەنگىزىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, حالىققا ءتيىمسىز جاعىن بولدىرماۋ. قوعامعا, حالىققا, ەكونو­ميكاعا ءتيىمدى زاڭدىق نورمالاردى قول­داپ, مەملەكە­تىمىزدىڭ وركەندەۋىنە, تۇرعىن­دار­دىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاساي­تىن زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ قوعامدى تەرىس جاعىنان كورسەتىپ تۇرعان كورىنىستىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەم­قور­لىق. ونىمەن ارنايى كۇرەسۋ ءۇشىن زاڭ دا قا­بىلداندى. ايتا­لىق, دەپۋتاتتار, بىلىكتى زاڭ­گەرلەر ءاربىر زاڭ قابىلدانعاندا ونىڭ ءبىر نور­ماسىنان سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلەتىن تۇسى جوق پا دەپ مۇقيات قاراپ وتى­رادى. سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتكە قۇلقۇ­نىن شەكتەۋدى بىلمەيتىن, يماندىلىقتى بوي­عا جيماعان, قانا­عاتقا توقتام جاساي الماي­تىن, تەك قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن ادامدار بارىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ونداي ادامدار بۇكىل قوعامعا كىر كەلتىرەدى. وتكەن جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتكەن كەزدە جانە وسى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمنىڭ استانادا ءسامميتىن وتكىزگەن تۇستا ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەيبىتشىلىكتى ماقسات ەتكەن باستى باعىتى, ەلباسىنىڭ ابىرويى الەمگە ايقىن كورىندى. استاناعا شەتەلدىك مەيماندار دا ءجيى كەلىپ ءجۇر. شەتەل پارلامەنت­تەرى­نىڭ دەپۋتاتتارى دا كەلىپ, قازاقستاندىق ءارىپ­تەستەرىمەن ءجۇز­دە­سەدى. سونداي باسقو­سۋ­لاردا قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازياداعى بەدەلدى مەملەكەت ەكەنى, ومىرشەڭ باستامالارى ارقىلى الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر­عانى مارتەبەلى مەيماندار تارا­پىنان ءجيى ايتىلادى. سونىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋ جولىنا بەرىلگەن ءادىل باعا دەپ بىلەمىن. مەن قازاق مەملەكەتىنىڭ دۇنيە ءجۇزى قۇر­مەت­تەيتىن ابىرويلى ەل اتانىپ, ەكونو­مي­كا­لىق-الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارى بولۋىن, ەل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, ەر­تەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدەرى نىق, مادەنيەتتى, ادال ەڭبەكتى جانى سۇيەتىن ازاماتتار بو­لۋىن تىلەيمىن. تۇراقتىلىعى ساقتال­عان, ىنتى­ما­عى جاراسقان قازاقستاندى, وركەنيەت بيىگىنەن ورىن العان مەملەكەتىمىزدى كورگىم كەلەدى. مىسالى, ءتىپتى شەتەلدەردەگى قان­داستا­رى­مىز قيىندىقتاردى باستان كەشە ءجۇرىپ, انا ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ۇمىتپاعان. سولاقاي ساياسات جۇرگى­زىلگەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىزدى السىرەتىپ العان شى­عارمىز, ەندى تاۋەلسىزدىگىمىز قولعا تيگەن تۇستا ۇلت­تىق رۋحىمىزدى جو­عالتپاۋىمىز قاجەت. قا­لىپ­تاسقان سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتا­عان حالىق بول­عانىمىز ءجون. اسىرەسە, يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ۇستانا ءبىلۋىمىز قاجەت. وسى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى قادىرلەي ءبىل­سەك, ەلىمىز دە وركەندەيدى, حالقىمىز دا امان-ەسەن جاڭا عاسىرلارعا جەتە بەرەتىنى ءسوزسىز. بار ارمان-تىلەگىمىز – وسى. وستەمىر بەكتورەەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ ماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ  مۇشەسى.