سالاداعى ورتاق پروبلەمالار

كۇش بىرىكتىرىپ كۇرەسكەندە عانا وڭ ناتيجەسىن بەرەدى كەشە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ ءۇشىنشى يسلام كونفە­رەن­تسيا­سى جۇمىسىن جالعاستىردى. گازەتتىڭ وتكەن نومىرىندە جازعا­نى­مىز­داي, كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىستارىندا قاتى­سۋ­شى­لار ۇيىمعا مۇشە ەلدەردى قاجەتتى ءدارى-دارمەك تۇرلەرىمەن جەت­كىلىكتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ, ۆاكتسينالار ءوندىرىسىن دامىتۋ, ۆيچ/سپيد-پەن, تۋبەركۋلەزبەن جانە بەزگەكپەن كۇرەس ءما­سە­لە­لەرىن تالقىلادى. رەتىنە قاراي ءسوز الىپ, وي-ءپى­كىر بىلدىرگەندەردىڭ سوزدەرىنە قا­راعاندا, اتالعان اۋرۋلار ۇي­ىم­عا مۇشە ەلدەردىڭ كوپشى­لى­گىن­دە ۇلكەن پروبلەماعا اينا­لىپ وتىر. كەيبىر مەملە­كەت­تەر­دىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسى حا­لىققا قاجەتتى ءدارى-ءدار­مەك­پەن, ۆاكتسينالارمەن, سونداي-اق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق­تار­مەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قام­تاماسىز ەتىلمەگەن. بۇل پروب­لەمالاردى سول ەلدەردىڭ ءبىر ءوزى شەشە المايدى. سون­دىق­تان ادام ومىرىنە اسا قاۋىپتى جۇق­پالى اۋرۋ تۇرلەرىمەن كۇرەستى بىرلەسىپ, ىنتىماقتاسقان جاع­داي­دا جۇرگىزگەن ءجون. ءدارى-ءدار­مەكتەر مەن ۆاكتسينالار ءوندى­رە­تىن زاۋىت-فابريكالار سانىن كوبەيتۋ قاجەت. وتىرىستا العاشقىلاردىڭ قا­تارىندا ءسوز العان اقش دەن­ساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرى دەنيەل ميللەردىڭ ايتۋىنشا, جۇقپالى اۋرۋ ءتۇر­لە­رىمەن كۇرەس ناقتىلىقتى, تيا­ناقتىلىقتى قاجەت ەتەدى. اتال­عان اۋرۋلارعا قولدانىلاتىن ءدارى-دارمەكتەر مەن ۆاكتسي­نا­لار­دىڭ ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەر­گەن ءجون. «قاۋىپ-قاتەرگە, ءولىم­گە دۋشار ەتەتىن اۋرۋلار وتە كوپ, – دەدى ول وسى ماسەلە تۋرالى. – ونىڭ ىشىندە قاتەرلى تۇماۋ دا بار. مىسالى, تۇماۋدىڭ قاتەرلى ءتۇ­رىنەن كەزىندە بانگلادەش تۇر­عىندارى كوپ زارداپ شەككەن بولاتىن». اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ دە­پار­تامەنتىنىڭ وكىلى, سونداي-اق ۆاك­تسينا تۇرلەرىن جەتكىزۋ پروب­لە­ما­لارى­نىڭ دا بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى پروب­لە­مانى ۇزاققا سوزباي, بىرلەسە وتى­رىپ شەشۋ قاجەت. ال ءدارى-دارمەك پەن ۆاكتسينا ءوندىرىسىن دامىتۋ بۇگىندە ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسە­لە­­لەردىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى. وسى­عان باي­لا­نىستى ول ءوز ەلىندە ۆاكتسينا ءون­دى­رۋ­دىڭ قانشالىقتى دەڭ­گەيدە ەكەن­دىگىنەن مىسال كەلتىردى. بيىل­عى جىلى اقش 200 ميلليون ۆاكتسينا دوزاسىن ءون­دىرىپتى. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ كولەمىن 600 ميلليون دوزاعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. پاكستاندىق كامينا كارا ءوز سوزىندە ۆاكتسينالارعا قولجەتىم­دى­لىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءون­دىرىلگەن ۆاكتسينالاردىڭ ساتىلۋ قۇنى وتە قىمبات. وعان اركىمنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى, قالتالارى كوتەرمەيدى. سوندىقتان ەلدە ۆاكتسينالار وندىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار ونىڭ باعاسىن ءتو­مەن­دەتۋدىڭ جولدارىن قاراس­تى­رىپ جاتىر. ءسوز بارىسىندا شەشەن قازىرگى كەزدە الەمدە 1,6 ميلليارد ادام قاۋىپ-قاتەرلى ايماقتا تۇرىپ جاتقانىن, ولاردى قاجەتتى ۆاكتسينامەن, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن اتادى. يراكتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى حاميس حۋسەين الي يراكتا انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ جانە ءورىس الىپ بارا جات­قان بەزگەك اۋرۋىمەن كۇرەس با­رى­سىنا توقتالدى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, قولعا الىنعان ناقتى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بالا ءولىمىنىڭ دەڭگەيى بۇرىن­عى­مەن سالىستىرعاندا 24 پايىزعا تومەندەگەن. بۇگىندە ەلدە بەزگەك اۋرۋىن تولىق جويۋ مىندەتى قويى­لىپ وتىر. «دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ىسىك اۋرۋىمەن اۋىراتىندار سانى ءوسىپ كەلە جاتقانىن جاسىر­ماي­مىز, – دەدى ول. – وعان قارسى ەمدەۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. يىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كومەگى قاجەت. تەمەكى شەگۋمەن, سونداي-اق قىزىلشامەن, باسقا دا جۇق­پا­لى اۋرۋلارمەن كۇرەس جۇمىستارى ءجۇر­گى­زىلىپ جاتىر». شەشەننىڭ اي­تۋ­ىن­شا, يراكتاعى ايەلدەردىڭ 70 پا­يىز­­دان استامى وزدەرىنىڭ ۇيىندە بو­سانۋدى قولايلى كورەدى ەكەن. اكۋشەرلەر دە جەتىسپەيتىن كورىنەدى. اۋعانستان يسلام رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى نادير نايات سوزىنە دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى پروبلە­ما­لاردى ارقاۋ ەتتى. ۇيىمعا قا­تىسۋشى ەلدەر مەن دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋ­لىق قورعاۋ ۇيىمىنان قور­دا­لان­عان پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسۋدى ءوتىندى. «اۋعان­ستان­دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋى وتە تومەنگى دەڭگەيدە, – دەدى ول وسى جونىندە. – اسىرەسە, بەزگەك پەن تۋبەركۋلەز اۋرۋلا­رى­نىڭ تارالۋى ۇلكەن پروب­لەماعا اينالىپ وتىر». بۇعان مىسال رەتىندە مينيستر سوڭعى جىلدارى تۋبەركۋلەزبەن اۋىرا­تىن­دار سانى 50 پايىزدان 70 پايىزعا وسكەنىن كەلتىردى. سو­نى­مەن قاتار, ول وزگە دە جۇق­پا­لى دەرتتەردىڭ كوبەيە تۇسكەنىن, نەگىزىنەن ولار ەلدەگى اۋىز سۋ مەن ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءتۇر­لە­رى­نىڭ تاپشىلىعىنان تۋىن­دا­­عا­نىن اتاپ ءوتتى. كاتار رەسپۋبليكاسىنىڭ دەلەگاتسيا جەتەكشىسى جاليل حا­ليلدىڭ حاباردار ەتۋىنشە, كاتار مەملەكەتى انا مەن بالا ءولى­مىن ازايتۋدا ناقتى جۇمىس­تار­دى ءجۇ­زە­گە اسىرىپ كەلەدى. بار­لىعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قا­بىلدانعان باع­دارلامالار بوي­ىن­شا جۇرگىزىلەدى. ناتيجە دە جامان ەمەس. كاتار يىۇ-عا مۇشە ەلدەرىمەن جاقسى قاتى­ناس­تا, بىرقاتار مەملەكەتتەرگە قارجىلاي كومەك تە كورسەتتى. سو­نىمەن بىرگە, ول كاتار رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كەزەكتى ءتورتىنشى يسلام كونفەرەنتسياسىن قابىلداۋعا ءازىر ەكەنىنەن دە ءمالىم ەتتى. ءالجيردىڭ دەلەگاتسيا جەتەكشىسى الي ابدوللا انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەس جانە ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسىنا قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالدى. ال نيگەريا دەلەگاتسياسىنىڭ باس­شى­سى گاني ابدۋل ازيز جانە باسقا دا ءسوز العان قاتىسۋشىلار ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بىرقاتارىندا جۇق­پا­لى اۋرۋلاردىڭ ءوسىپ بارا جات­قانىنا, اسىرەسە, اسا قاۋىپتى دەرت – سپيد-ءتىڭ تارالۋى جىل وتكەن سايىن وسە تۇسكەنىنە الاڭداۋ­شى­لىق ءبىلدىردى. قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەستى بىرلەسىپ ءجۇر­گىزۋ­دىڭ ناقتى ناتيجە بەرەتىنىن جەتكىزدى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنا مۇشە مەملەكەتتەر دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلەرىنىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى بۇگىن جۇ­مىسىن اياقتايدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي. --------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.