باسەكەگە قابىلەتتى وسىنداي مەملەكەتتەردىڭ تاريحي تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. ەلىمىزدە قازاقستان قانداي جولمەن داميدى, بولاشاق تاڭداۋىمىز قانداي بولماق دەگەن وزەكجاردى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋدەمىز. بۇل ىستە جاڭا ءسوزدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايتتى.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى قازاقستان قاۋىمىندا ۇلكەن رۋحاني سەرپىلىس تۋدىرعان باعدارلامالىق ماندەگى ەڭبەك بولدى. زيالى قاۋىم عانا ەمەس, قاراپايىم حالىق تا بۇل ماقالانى تالقىلاۋدا. سەبەبى, ەلباسى وسى ۋاقىتقا دەيىن شەشىمىن تولىق تاپپاي كەلە جاتقان, الايدا, قازاق حالقىنىڭ دامۋىندا ءوز ورنى بار كۇردەلى ماسەلەلەردى كوتەرگەن. پرەزيدەنت ەلىمىز العا قاراي قالاي داميدى, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى مەملەكەتتى جاڭارتۋدا قالاي پايدالانىلادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن كۇشەيتۋدە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كودىنىڭ ساقتالۋى ەرەكشە ماڭىزدى», – دەيدى ەلباسى.
بۇل پىكىر قازاق حالقىنىڭ ءتىلىنىڭ, تاريحىنىڭ, سالت-داستۇرلەرى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىن قولدايدى. ۇلتتىق كود, تاريحي جاد, ۇلتتىق بولمىس رەۆوليۋتسيالىق توڭكەرىستەر مەن تارتىستار كەزەڭىندە ەشقانداي دامىمايدى. اسىرەسە, تاپتىق, پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيالار مەن توڭكەرىستەر ۇلتتىق ءومىردىڭ حاس جاۋى. رەۆوليۋتسيالار ءتۇرلى ادەمى ۇرانداردى جامىلعانىمەن, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ۇلتتىق بولمىستى تالقانداۋمەن تىنادى. كەيدە رەۆوليۋتسيالار ەتنوتسيدتىك سيپات الىپ كەتەدى. رەۆوليۋتسيانىڭ ەڭ باستى قاۋپى حالىقتىڭ تابيعي دامۋ زاڭدىلىعىن بۇزۋىندا. رەۆوليۋتسيا ءبىرتۇتاس حالىقتى, ۇلتتى بولشەكتەپ ءبىر-بىرىنە قارسى قويادى.
كوبىنەسە, رەۆوليۋتسيالار اعايىندار, باۋىرلار ءبىرىن-ءبىرى قىراتىن ازامات سوعىستارىنا ۇلاسىپ جاتادى. قايشىلىقتاردىڭ اسقىنۋى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەۋى, حالىقتىڭ كەدەيلەنىپ, قايىرشىلانۋى, بۇراتانا حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ەزگىگە ۇشىراۋى سياقتى رەۆوليۋتسيالارعا سەبەپ بولاتىن قۇبىلىستاردى بولدىرماۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى.
تاريحي تاعدىر قازاقستانعا تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋ باقىتىن سىيلادى. 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقى رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىن تاڭدادى. بىزگە بيلىككە تالاستىڭ قارۋلى قاقتىعىستار جولى كەرەك ەمەس. بيلىكتى جەڭىسكە جەتكەن ەليتا سايلاۋ جولىمەن, بەيبىت ساياسي باسەكە بارىسىندا عانا يەلەنەدى. قازاقستان تاپقا, توپقا, جىككە بولىنبەيدى. ءبىزدىڭ ماقسات – جالپىحالىقتىق جانە جالپىمەملەكەتتىك مىندەتتەردى بەيبىت جولمەن, ەڭبەكپەن, جاسامپازدىقپەن جانە جاڭاشىلدىقپەن شەشۋ. ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ سارا باعىتى وسىنداي.
رەۆوليۋتسيا وسى بايلانىستاردى, قالىپتاسقان دامۋ جۇيەلەرى مەن ارنالارىن تاس-تالقان ەتەدى. رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى كەزەڭ جاڭا قوعامدى قۇرۋ كەزەڭى قانشالىقتى جاڭالىقتارعا, ىزدەنىستەرگە تولى بولعانىمەن, تابىستارعا جەتكىزبەيدى. سەبەبى, ءداستۇرلى دامۋ باعىتى بۇزىلادى. جاڭا دامۋ باعىتتارىن ورنىقتىرۋ بارىسىندا زورلىققا, قىرعىنعا, ادىلەتسىزدىككە جول بەرىلەدى. اسىرەسە, قازان رەۆوليۋتسياسىنىڭ استان-كەستەڭ ەتكەن قايعىلى سالدارىنان كەڭەس حالىقتارى 100 جىل ۋاقىتتان بەرى تولىقتاي ارىلا الماي كەلەدى.
وسىنداي ويلاردى تۇيىندەي كەلە, ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا رەۆوليۋتسيا ەمەس, ەۆوليۋتسيا كەرەك دەپ ايتادى. قازاقستانداعى ەۆوليۋتسيالىق دامۋ ماقساتى – كەنجەلەپ قالعان ەل ەكونوميكاسىن دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسۋ. ياعني, رەفورمالار ساياساتى «قۋىپ جەتۋ ءۇشىن دامۋدى» قامتاماسىز ەتۋى مىندەت. ەكىنشىدەن, قازاقستان بيلىگى قازىرگى كەزەڭدە تەك ەكونوميكانى عانا وركەندەتىپ, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلا المايتىندىعىمىزدى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. ول ءۇشىن ءبىلىم مەن عىلىمدى جەدەل دامىتپاي بولمايدى. ال ءبىلىم مەن عىلىم ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قازاق تىلىندە دامىعانى قاجەتتىلىك.
قازاق ءتىلى ەل حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بولىپ وتىرعان قازاق ۇلتىنىڭ سانالىق قاسيەتتەرىن ارتتىرادى. بۇكىل قازاقستان حالقى ءبىلىمدى, اقىلدى, ىسكەر مەملەكەت جاساۋشى قازاق ۇلتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسادى, ۇيىسادى. ەۆوليۋتسيا دەموكراتيالىق قوعام قۇندىلىقتارىمەن ۇيلەسكەن جاعدايدا جاسامپاز, ومىرشەڭ, ىسكەر جانە باتىل ۇلت قالىپتاسادى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
