ازاماتتىق سانا – قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى. بىراق كەيدە وسى قاسيەت جەتىسپەي جاتادى. نارىقتىق قوعامدا ادامدار كوبىنەسە ءوز مۇددەلەرىن عانا ويلاپ, بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتتەن ماتەريالدىق پايدا الۋدى عانا كوزدەيتىنى جاسىرىن ەمەس. ازاماتتىق سانا – وسىنداي جەكە مۇددەلەردەن بيىك تۇراتىن سانا. ول – جەكە باستىڭ قامىنان ەلدىڭ قامىن, تۇتاس قوعامدىق ىزگىلىكتى جوعارى قويۋ دەگەن ءسوز. وتانىڭدى وز وتاۋىڭداي ءسۇيۋ, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاڭدى قاستەرلەۋ, قۇرمەتتەۋ.
ازاماتتىق سانا – ءار ادامنىڭ ءوزىن عانا ويلاۋدان جوعارى تۇراتىن, تۇتاس قوعامدىق ىزگىلىكتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن مىنەزدىڭ كورىنىسى. قوعامنىڭ, الەۋمەتتىڭ الدىنداعى جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك سانا-سەزىمى. ءوزىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاڭنىڭ, ەلىڭنىڭ, تۇتاس مەملەكەتىڭنىڭ قامىن جەۋ. بۇل – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن, وي-ءورىسى كەڭ سانا بيىگىندە تۋىندايتىن قاسيەت.
ازاماتتىق سانانىڭ باستى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامىڭ ءۇشىن قامكوڭىلدىلىك, وعان بەي-جاي قاراي الماۋشىلىق. ءوزى ءۇشىن عانا ءومىر ءسۇرۋ – ازاماتتىق سانانىڭ باستى جاۋى. حاكىم اباي ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ», دەپ ازاماتتىق ساناعا ءتان ەرەكشەلىكتى ءدوپ باسىپ ايتقان. ازاماتتىق سانا جوعارى پاراسات بيىگىنە كوتەرىلگەندە, ول «ادامزاتتىڭ ءبارىن سۇيەتىن» باۋىرمالدىلىققا, ادام بالاسى ءۇشىن قامكوڭىلدىككە باستايدى.
ازاماتتىق سانا – جەكە ادامنىڭ قوعامداعى ۇردىستەرگە بەي-جاي قاراماي, وعان ءوزىنىڭ ازاماتتىق پاراساتى تۇرعىسىنان قاراۋى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا ازاماتتىق ساناعا ءتان قاسيەتتەردى بويعا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
ءار ادامداعى بۇل مەنىڭ ەلىمدىكى, بۇل مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ يگىلىگى, بۇل ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتانىڭ مۇلكى, تازالىعى, ورتاق جەتىستىگى دەگەن سانا قوعامدى گۋمانيزمگە باستارى انىق. نارىقتىق قوعامدا ادامدار قاتال, مەيىرىمسىز, مەنمەن بولا باستايدى. وندا كوبىنەسە اركىم ءوزىنىڭ قامىن ويلاپ ءجۇرىپ, وزگەنى, تۇتاس قوعامدى ۇمىتىپ كەتەدى. بۇل «وزىمدىكى تۇگەل بولسا بولدى, باسقاسى ماعان كوك تيىن» دەگەن ويعا باستاپ, ادامداردى قاتىگەز ەتەدى.
سوندا ورتاق ىزگىلىكتى كىم جاساماق؟ وسى تۇستا ءار ادامنىڭ بويىنداعى ازاماتتىق سانا-سەزىمنىڭ بولۋى شەشۋشى فاكتور بولماق. ال ازاماتتىق سانانى قانداي فاكتورلار قۇرايدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ولار: پارىز, ار-ۇجدان, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, ادامشىلىق مىندەت, نامىس, ارلى اقىل. «اقىن بول, بولما ءوز ەركىڭ, ال ازامات بولۋ مىندەتىڭ», دەگەن ورىس ويشىلى ن.نەكراسوۆتىڭ زامانىنداعى ايتپاعى دا وسى ازاماتتىق سانا جايلى بولعانى كۇمانسىز.
ازاماتتىق سانا – بۇل وزگە ادامداردىڭ ومىرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ. ولاردىڭ ەركىندىگىن باعالاي ءبىلۋ. دەموكراتيالىق قوعامدا بۇدان جوعارى قۇندىلىق بار ما؟ دەموكراتيا – اركىمنىڭ شەكسىز ەركىندىگى ەمەس, وزگە ادامداردىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ. ازاماتتىق سانانىڭ دا نەگىزگى كىلتى وسىندا.
قوعامعا ورتاق ىزگىلىكتەردى, ادامشىلىق قۇندىلىقتار مەن قاسيەتتەردى باعالاۋ, ونى ءوز بويىڭنان كورسەتە ءبىلۋ – ازاماتتىق سانانىڭ كورىنىسى. ازاماتتىق سانا – جاقسى ادام اتانا قالايىن نەمەسە جاقسى اتقا يە بولايىن دەپ جاسالاتىن ارەكەتتەن ەمەس, اردىڭ بيىگىندە, پارىز دارەجەسىندە قارەكەت جاساۋدان كورىنىس تاباتىن قۇبىلىس. ازاماتتىق سانانى شاكارىم اتامىز «ادامدىق بورىش» دەپ اتاعان. «ادامدىق بورىشىڭ, حالقىڭا ەڭبەك قىل» دەگەندە, جەكە ءوزىمشىل سانادان ازاماتتىق ساناعا كوتەرىلۋدى ايتقان.
ازاماتتىق سانا – ادامشىلىق قارىزى ءۇشىن جاسالاتىن قارەكەت. بۇل – ونىڭ ولشەمى. ءار ءىستى قۇداي قاراپ تۇرعانداي سەزىم بيىگىندە, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ارقىلى جاساۋ. ازاماتتىق سانا – اردىڭ ءىسى. ماسەلەن, كوشەدە كەتىپ بارا جاتقاندا شاشىلىپ جاتقان قاعازدى جيناي ءجۇرۋ, قيسايعان اعاشتى تۇزەتە سالۋ, ءسۇرىنىپ كەتكەن ادامعا كومەكتەسىپ جىبەرۋ, كەمتار ادامدى جولدان وتكىزىپ جىبەرۋ, جالپى جۇرگەن جەرىڭدە قوعامدىق ىزگىلىك ءۇشىن قارەكەت جاساپ ءجۇرۋ – بۇلار ءار ادامنىڭ بويىنداعى ازاماتتىق سانانىڭ كورىنىستەرى. ءبىز ورتا مەكتەپتە ءبىلىمدى بالالارىمىزدىڭ بويىنا تەك اقپارات ارقىلى عانا ەمەس, تاربيە ارقىلى دا ءسىڭىرىپ, سول العان ءبىلىمى مەن تاربيەسىن ازاماتتىق ساناعا ۇشتاستىرا الۋىنا ىقپال ەتۋىمىز قاجەت.
ازاماتتىق سانا تاربيەمەن سىڭەدى, بويعا داريدى, كەيىن اسىل قاسيەت رەتىندە كورىنىس تابادى. ونىڭ تاعى ءبىر ولشەمى – قوعامدىق باستامالارعا ۇلەس قوسۋ. كەرىسىنشە جاعدايدا, «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن, بادىراق كوز» بولادى دا شىعادى. بۇل سەلقوستىققا, نەمقۇرايلىققا باستايتىن سانا. ءار ادام ءوزىنىڭ ازاماتتىق سانا دارەجەسىنە قاراي ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامدى جاساۋعا اتسالىسپاق. بۇگىنگىدەي نارىقتىق قاتىناستار كۇشەيىپ, ادامداردىڭ مەنمەندىگى, زاتتىق قارىم-قاتىناس ارتىپ تۇرعان زاماندا, ازاماتتىق سانا سول مەنمەندىكتەن بيىك تۇرىپ, قوعامعا ادامشىلىقتىڭ ءدانىن سەبۋگە ىقپال ەتپەك. بۇل – بىزگە اۋداي قاجەت قاسيەت. ەل بولۋدىڭ باستى شارتىنىڭ ءبىرى دە وسىندا.
دارحان جازىقباەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
