تابىسپەن ورىلگەن تاۋەلسىزدىك

حالىقارالىق ماسليحاتتىڭ ارقاۋىنا اينالدى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا قازاقستان تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. پارلامەنت ماجىلىسىندە كەشە «جاڭا الەم­دەگى جاڭا قازاقستان: تاۋەلسىزدىككە – 20 جىل» تاقىرىبىمەن وتكەن حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا وسى ماسەلە جان-جاقتى پايىمدال­دى. وسى­لايشا اتالعان شارا ارقىلى وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ, بولاشاقتى باعامداۋعا قادام جاسالدى. كونفرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ءما­جى­لىستىڭ جالپى وتىرىس وتكىزەتىن زال­دىڭ فويەسىنە قويىلعان كورمەدەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن بەلەستەرىن بەدەرلەيتىن فوتوماتەريالداردى تا­ماشالاۋعا مۇمكىندىك الدى. كور­مەگە قويىلعان فوتولاردا ەلىمىزدىڭ العاشقى تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىل­دىڭ 16 جەلتوقسانىنداعى ساتتەردەن باستاپ, قازىرگى كەزدى دە قامتىعان كو­رى­نىستەر سىر شەرتەدى. «ەلدىڭ قۇرىلۋى», «يادروعا قارسى ساياسات», «حالىق­ارا­لىق بايلانىستار مەن باستامالار», «اس­تانا», «مادەنيەت جانە سپورت» دەگەن تاقىرىپتارعا بولىنگەن ەكسپوزي­تسيا كوپشىلىك ىقىلاسىن تۋدىردى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ەلىمىز, قىرعىزستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى پارلامەنتتەرىنىڭ دەپۋتاتتارى, حا­لىق­ارالىق جانە قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرى, بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار باسشىلارى, عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى. كونفەرەنتسيا «تاۋەلسىزدىك پەن ۇلتتىق وي-سانا­نىڭ جەتىلۋى», «تاۋەلسىزدىك – جاڭا قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى», «قا­زاق­ستان بارىسى مەن بەلارۋس زۋبرى: 20 جىل بويى بىرگە», «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا جوباسى: رەسەيلىك كوزقاراس», «قازاقستان قازىرگى شىندىق الاڭىندا» جانە وزگە دە وزەكتى دەگەن تاقىرىپتاردى قامتىدى. ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى­نىڭ توراعاسى ءا.جولشىبەكوۆ ءوزىنىڭ كىرىسپە ءسوزىن «ءبىز بىرلىگى جاراسقان ەڭ­سەلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا ارنالعان القالى جيىندا باس قو­سىپ وتىرمىز», دەپ باستاپ, تاقى­رىپ­تىڭ نەگىزگى ءتىنىن ايقىنداپ بەردى. قازاقتا «باق قايدا باراسىڭ, دەسە – ىنتىماققا بارامىن» دەگەن اتالى ءسوز بار, راسىندا دا وسىناۋ ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا باق قونعان مەملەكەت از ۋاقىت ىشىندە دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ, «قازاقستان» اتتى تاريحى باي, قو­ناق­جاي جانە ەكونوميكاسى قارىشتاپ دا­مىپ كەلە جاتقان, بولاشاعى جار­قىن مەملەكەتتىڭ بار ەكەنىنە تورتكۇل ءدۇ­نيە­نىڭ كوزى جەتتى, دەدى امزەبەك رىس­بەك­ ۇلى. تاۋەلسىز قازاقستان وسىناۋ 20 جىل ىشىندە ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكتى قا­لاي­تىن, ۇلتارالىق كەلىسىمدى قول­داي­تىن ىرگەلى ەل ەكەنىن دالەلدەدى. سونى­مەن قاتار, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الار بيىگى ءالى الدا ەكەنىن مويىنداعان الەم جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ بولاشا­عى­نا قىزىعا قارايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, 20 جىلدا بارلىق سالالاردا وسىنداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن قازاقستان ءۇشىن بۇل ۇلكەن شىڭ­نىڭ باستاۋى عانا سياقتى كورىنەدى. قازاقستان مەملەكەتتىگىن قۇرۋ با­رى­سىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جار­قىن تالانتىنىڭ, ۇلتتىڭ كوشباس­شى­سىنىڭ اينالاسىنا ۇيىسۋىنىڭ ارقا­سىن­دا الەۋمەتتىك ساياساتتى, ەكونو­مي­كانى دامىتۋدى جانە كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋدە كۇش بىرىكتىرە بىلدىك. ەڭ نەگىزگىسى مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلدى. قا­زاق­ستاننىڭ الدىندا كورشىلەرىمەن مىڭ­داعان شاقىرىم شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەسى تۇردى. بۇل جانە وزگە دە ترانسشەكارالىق ماسەلەلەر دەر كەزىندە شەشىمىن تاپتى. سونىڭ ءنا­تي­جەسىندە قىتايمەن, وزبەكستان­مەن, تۇركى­مەن­ستان­مەن, قىرعىزستان­مەن جانە رەسەيمەن شەكارا ماسەلەسى حالىقارالىق-قۇقىقتىق دەڭگەيدە شەشىمىن تاپتى. بۇدان باسقا قازاقستان 20 جىلدان بەرى يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن الەم­دەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىلىپ, سەمەي پوليگونى جابىلدى. قازاق­ستان­نىڭ بۇل سالادا كوشباسشى ەكەنىن 2010 جىلى سەمەي وڭىرىنە كەلگەن بۇۇ باس حاشىسى پان گي مۋن دا ءوز سوزىندە ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. ەلىمىزدىڭ وتپەلى كەزەڭىنە شولۋ جا­ساعان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى ۆ.بوبروۆ ءبارىن قايتادان باس­تاۋ­عا تۋرا كەلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا قا­زاقستان ساياسي جۇيەسى تۇراقتى, رىنوك­تىق قارىم-قاتىناسقا كوشكەن جانە ازاماتتارى الەۋمەتتىك جاعىنان قور­عال­عان ەلگە اينالدى. تاۋەلسىزدىگى­مىز­دىڭ 20 جىلى ىشىندە قازاقستانعا تار­تىل­عان تىكەلەي ينۆەستيتسيا 132 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ىشكى جالپى ءونىم­دى جان باسىنا شاققاندا 12 ەسەگە ءوسىپ, 10 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. وسى­لايشا قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 17 ەسەگە دەيىن ۇلعايدى. مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ ءومىر ساپاسىنىڭ باستى قۇ­رام­­داس بولىگى رەتىندە باسىم مىندەتتەر بو­لىپ تابىلادى. سوڭعى ونجىل­دىقتا دە­ن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجى ون ەسەگە ارتتى. قازاقستان ساۋات­تى­لىق كورسەتكىشى بويىنشا الەمدەگى بەلدى ەلدەر ىشىندە 14 ورىنعا تۇراق­تا­عان. مۇ­نىڭ بارلىعى ادام كاپيتالىن ەسەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق ەلىمىز ەۋرازەق-تىڭ بەلدى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ساراپشى­لار كەدەن وداعى قۇرىلۋىنىڭ ارقاسىن­دا تاۋار اينالىمىن 400 ميلليارد دوللارعا جەتكىزەتىن الەۋەت بار دەگەندى ايتادى. قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ساياسي, مادەني جانە ەكونوميكالىق جا­عى­نان توعىسقان ەل استاناسىن سالىپ الدى. سوندىقتان دا ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ەلىمەن ماقتانا الادى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.جەەن­بەكوۆ قازاقستان مەن قىرعىزستان باۋىر­لاس­تىق قارىم-قاتىناستاردى ەرەكشە دەڭ­­گەيدە ساقتاي بىلگەندىگىنە توقتالا كەتتى. ەندى ەكى ەل جاقىن دوستار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستەر جانە وداقتاستار دا بولىپ تابى­لادى. ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق تا سوڭعى كەزدە وسۋگە بەت العان. قازاقستان قىرعىزستاننىڭ ەڭ باستى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلى اراداعى ساۋدا اينالىمى 1 ميلليارد اقش دول­لارىنا جەتكەن. بۇل 2009 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 17 پايىزعا ارتىق. بيىل دا ساۋدا-ساتتىق 20-25 پايىزعا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم جايىن ءسوز ەتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ە.توعجانوۆ بىلاي دەدى: «تاريح نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىن جانە ساياسي الىستى بولجايتىندىعىن دالەل­دە­دى. وعان مىسال – كونستيتۋتسياعا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ ءجونىن­دەگى بىرقاتار يننوۆاتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋى, سونىڭ ىشىندە زاڭدى تۇردە نازارباەۆ مودەلى اتالىپ كەتكەن, ەتنوسارالىق تو­لە­رانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم­نىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋىنىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرى بەكىتىلگەندىگى». قازاقستاندىق ەتنوسارا­لىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم مودەلىنىڭ تۇساۋكەسەرى 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىندە وتكىزىلگەن. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى از ۇلتتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسار تارابىنا دا بۇل مودەل جان-جاقتى پاش ەتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قىرعىزستان جانە رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىنە شولۋ جاساعان قازاقستان سىرت­قى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ق.سارى­باي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ اياسىندا ەلباسى بەلگىلەگەن سىرتقى ساياساتتىڭ با­سىم با­عىت­تارى ساتىمەن جۇزەگە اسى­رى­لىپ, ءبۇ­گىن­دە قازاقستان بۇكىل الەم تانىعان بەدەلدى دە ىقپالدى مەملەكەتكە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ۆيتسە-مي­نيستر­دىڭ پايىمىنشا, ەل­با­سىنىڭ ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىز­دىك­تى نىعايتۋ­دا­عى جەكە ۇلەسى زور. جانە استانانىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن حالىق­ارا­لىق ماسەلەلەردى شەشۋ جانە جاڭا الەم ءتارتىبىن قالىپ­تاس­تىرۋ ۇدەرىسىنە جوعارى دەڭگەيدە, بيىك مارتەبەمەن قاتىسۋىنا ءمۇم­كىندىك تۋ­عىزىپ وتىر. رەسەيمەن, قى­تاي­مەن, اقش-پەن, ەۋرو­­پا­لىق وداقپەن جانە وزگە دە ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك, دوس­تىق جانە ستراتە­گيا­لىق ارىپتەستىك قا­رىم-قاتىناستارى ور­ناعان. پرەزيدەنت باستاماسىمەن قا­بىل­دانعان «ەۋرو­پا­عا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە بىرقاتار جاڭا جوبالار ءجۇ­زەگە اسىرىلۋدا. سارىارقانىڭ تورىندە ەۋ­رو­پاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتى­ماقتاس­تىق ۇيى­مى ءسامميتىنىڭ وتكى­زىلۋى, ءسوز جوق, وتان­دىق ديپلو­ما­تيا­نىڭ ەڭ ءىرى تابىس­تارىنىڭ ءبىرى بولدى. استانا دەكل­ا­راتسياسى قاۋىپسىز­دىك­تىڭ ەۋرو-اتلانتيكا مەن ەۋرازيا اۋما­عىن­داعى ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەي­تىن ۇدەرىسى قالىپ­تاسۋىن باستاپ بەرگەنى حاق. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن­داعى بىرجىلدىق توراعالىق شەڭبەرىن­دە 110-نان استام ءىس-شارا وتكىزىلدى, دەدى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باس­شى­سىنىڭ ورىنباسارى. استانادا وتكەن تاريحي سامميت ۇيىمنىڭ ونجىلدىق جۇمىسى قورىتىندىلارىن شىعارىپ, ونىڭ ءارى قاراي دامۋ كەلەشەگىن اي­قىنداپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلعى 28-30 ماۋسىم كۇندەرى ەلوردامىزدا يس­لام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەس­سياسى وتسە, ەلىمىز سودان بەرى ۇيىم­نىڭ وسىناۋ ماڭىزدى ساياسي ورگانىن­داعى بىرجىلدىق توراعالىعىن ات­قارۋ­دا. قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى پىكىرىنە سۇيەنسەك, استاناداعى كەزدەسۋ ۇيىم­نىڭ دامۋىنداعى تاريحي بەلەس رەتىندە قاراستىرىلادى. بەلارۋس ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ دي­رەك­تورى ي.كوتلياروۆ ەكى ەل دامۋىن­داعى وزىندىك ۇقساستىقتاردى كەلتىرە وتى­رىپ, تابىستى قادامداردى اشىپ كور­سەتۋ­گە تىرىستى. عالىم, اسىرەسە, قا­زاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى وراسان ەكەن­­دىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر الەم قا­زاق­ستاندىق عاجايىپتى قار بارى­سى­نىڭ سەكىرىسىنە تەڭەپ ءجۇر. بۇگىنگى تاڭ­دا قا­زاق­ستان الەمدىك دەرجاۆا­لاردىڭ جاھان­دىق باسەكەسىندە ءوز حالقىنىڭ ءمۇد­دەسىن ساقتاپ قالدى, سونداي-اق دۇ­رىس ەكونو­ميكالىق شەشىمدەردى قا­بىل­داپ كەلەدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پارلامەنت پەن ساياسي پارتيالار ءرولىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, دەدى بۇدان كەيىن ءسوز ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ دامۋ جونىندەگى ورىنباسا­رى, ممۋ اتو باس ديرەكتورى ا.ۆلا­سوۆ­قا بەرىلدى. ساراپشى ءوز سوزىندە ن.نازار­باەۆتىڭ باستاماسى تمد ەلدەرىنىڭ با­سىن بىرىكتىرگەندىگىن, بۇل ەۋرازيالىق يدەيانىڭ قالانۋىنا نەگىز بولعان­دى­عىن قاپەرگە الدى. 90-شى جىلدارى بۇل وي كوپشىلىك ساناسىندا قيال بو­لىپ قالىپتاسسا, اراعا جىلدار سالىپ ول ءوزىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسقان­دىعىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان ءوزى­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن العان 20 جىلدا ونىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينتەگراتسيالىق ءوزارا ىقپالداستىق اسپەكتىلەرىن دامىتۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىكتە ينتەگراتسيانىڭ لوكوموتيۆىنە اينا­لىپ وتىرعانى دا سوندىقتان, دەدى. بۇدان كەيىن ءسوز العاندار دا جيىر­ما جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ما­ڭىز­دى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار ءجۇر­گىز­گەندىگىن, سونىڭ ناتيجە­سىن­دە مەم­لە­كەتتىلىكتىڭ تۇراقتى نەگىزى قالا­نىپ, ازاماتتىق قوعامدى دامى­تۋ­عا قول جەتكىزىلگەنىن ەرەكشە اتادى. ەلى­مىز­دىڭ قالىپ­تاسۋى مەن استانانىڭ نىعايۋىن­دا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ رولىنە ەرەك­شە ماڭىز بەرىلدى. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرى, كون­فەسسيا­ارالىق ۇنقاتى­سۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرى دە نازاردان تىس قالعان جوق. قورىتا كەلگەندە, قازاقستاننىڭ دەمو­­كراتيالىق, الەۋمەتتىك باعىتقا بەت بۇرعان جەتىستىكتەرى جان-جاقتى سا­را­لان­دى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ­شى­لار ەلى­مىز­دىڭ دامۋى بارىسىن, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ۇنەمى باقىلاپ كەلە جاتقاندىق­تارىن بايقاتتى. ەندىگى ماسەلە قازاق­ستان­نىڭ مەملەكەت قۇ­رىپ, قالىپتاس­تىرۋ­داعى تاجىريبەسىن حالىقارالىق قوعام­داستىق تاراپىنان تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ بولىپ تابىلادى. اسقار تۇراپباي ۇلى. سۋرەتتى تۇسىرگەن سايلىباي مايلىباەۆ.