قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سىزبەن سۇحبات كىتابىنىڭ كەلەسى تاراۋىنىڭ تاقىرىبىن بەلگىلەۋگە 30 تامىزدا, كونستيتۋتسيا كۇنىنەن كەيىنگى قابىلداۋدا ءسويلەگەن قىسقاشا ءسوزىڭىز قوزعاۋ سالىپ ەدى. ءسىز سوندا «كونستيتۋتسيانىڭ قازاقشا اتا زاڭ دەگەن بەينەلى بالاماسى بار. مەنىڭشە, بۇل وتە دۇرىس تەڭەۋ. ءبىزدىڭ بارلىق زاڭدارىمىزدىڭ اتاسى – كونستيتۋتسيا» دەدىڭىز. وسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدا كونستيتۋتسيانىڭ قاندايلىق ورنى بولعانىن سول كۇنگى پارادتا سويلەگەن ءسوزىڭىزدەگى: «ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى بولعان اتا زاڭ – تاۋەلسىزدىكتىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى!» دەگەن باعاڭىز دا ناقتىلاي ءتۇستى. اڭگىمەنىڭ باسىندا جالپى كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەت ومىرىندەگى ءرولى جايىندا ايتساڭىز دەيمىن.
– نەگىزىندە, كونستيتۋتسيا ءسوزىنىڭ ءوز ماعىناسى وتە قاراپايىم. مىسالى, ءدارىگەرلەر ادامنىڭ دەنە تۇرقىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى «ونىڭ كونستيتۋتسياسى سونداي» دەپ تە ايتا بەرەدى. قازاق «سۇيەگى سونداي» دەپ سويلەيدى عوي. سوندىقتان, قازاقىلاۋ ەتىپ قايىراتىن بولساق, ەل كونستيتۋتسياسىن قالىپتاستىرۋ سول ەلدىڭ سۇيەگىن قالىپتاستىرۋ سياقتى جاۋاپتى ءىس دەۋدىڭ دە ءجونى بار. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, قاي مەملەكەت ءۇشىن دە كونستيتۋتسيا ۇعىمى قاسيەتتى سانالادى. امەريكالىقتاردى الايىق. بىلاي قاراساڭ, سول ۇلت ءۇشىن قاستەر تۇتارلىقتاي ەشتەڭە جوق سياقتى. وندا كونگرەسس تە, ەل پرەزيدەنتى دە, كەز كەلگەن لاۋازىمدى تۇلعا دا, ءتىپتى زاڭدار دا اياۋسىز سىنعا الىنا بەرەدى. ال كونستيتۋتسيانىڭ الدىندا امەريكالىقتاردىڭ ءبارى تاق تۇرادى. باسقاعا كۇمان كەلتىرسە دە, كونستيتۋتسياعا كۇمان كەلتىرمەيدى. ءار ءسوزى تۇرماق, ءار ءارپىن قادىرلەيدى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيا – نەگىزگى زاڭ. اتا زاڭ.
جاڭا سەن ايتىپ وتىرعان تاۋەلسىزدىك سارايىنداعى قابىلداۋ كەزىندە كونستيتۋتسيانى قوعامدىق كەلىسىم-شارت دەپ اتاعان ەدىم. ول نە دەگەن ءسوز؟ ول بيلىك تە, ازاماتتار دا قوعامدىق كەلىسىم-شارتقا بايلانىستى وزىنە مىندەت الادى دەگەن ءسوز. بيلىك ءبىزدىڭ ەلدى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرۋ مىندەتىن ءوز موينىنا ارتادى. ال حالىق كونستيتۋتسيانى ساقتاۋ جونىندە وزىنە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مىندەتتەردى وسىلاي بولىسكەندە عانا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ كوڭىلدەگىدەي دامۋىنا بەرىك نەگىز قالانادى. وسىلاي ەتكەندە عانا ەل حالقىنىڭ كەلەشەككە سەنىممەن قاراۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.
دايەكتەمە:
«كونستيتۋتسيا (لات. سonstitio – بەلگىلەۋ, ورنالاستىرۋ) – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭى, ماتەريالدىق ماعىنادا – ەڭ الدىمەن ەلدەگى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جاريالايتىن, ولارعا كەپىلدىك بەرەتىن, سول سياقتى ەلدەگى الەۋمەتتىك قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن, باسقارۋ مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ نىسانىن, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ نەگىزدەرىن, ولاردىڭ قۇزىرەتى مەن ءوزارا قارىم-قاتىناستارىن, مەملەكەتتىك رامىزدەردى جانە استانانى ايقىندايتىن وكىمدىك اكت, اكتىلەردىڭ نەمەسە كونستيتۋتسيالىق ءراسىمدەردىڭ جيىنتىعى; نىساندىق ماعىنادا – بارلىق باسقا زاڭدارعا قاتىستى جوعارى زاڭي كۇشكە يە زاڭ نەمەسە زاڭدار توبى. كونستيتۋتسيا – كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ قۇندىلىقتارى, ينستيتۋتتارى مەن نورمالارى, الەۋمەتتىك بايلانىستار مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاتىناستارىن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ نەگىزدەرى رەسمي تۇردە باياندى ەتىلەتىن ەڭ جوعارى قۇقىقتىق نىسان. كونستيتۋتسيا وسى زامانعى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى بەلگىسى بولىپ تابىلادى».
«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى,
4-توم, 637-بەت.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى تۋرالى اڭگىمەگە كوشپەس بۇرىن جالپى الەمدەگى كونستيتۋتسيالار سيپاتى جايىندا بىرەر اۋىز ايتساڭىز دەيمىن. كونستيتۋتسياسى جوق ەلدەر دە بار عوي, سولاي ەمەس پە؟
– سولايى سولاي. بىرىنشىدەن, ونداي ەلدەر نەكەن-ساياق. ەكىنشىدەن, ونداي ەلدەردىڭ ءبارى – ابسوليۋتتىك مونارحيالار. مىسالى, ساۋد ارابياسىندا, وماندا. بۇل ءبىز جۇرەتىن جول ەمەس. ونىمەن قوسا, تىكەلەي كونستيتۋتسيا دەپ اتالاتىن رەسمي قۇجاتى جوق ەلدەر دە كەزدەسەدى. مىسالى, ۇلىبريتانيادا نەگىزگى زاڭ ايقىنداۋعا ءتيىس ماسەلەلەر بىرنەشە زاڭنامالىق اكتىلەرمەن رەتتەلەدى. سوندىقتان ۇلىبريتانيا كونستيتۋتسياسىز ءومىر سۇرەدى دەلىنبەيدى.
كونستيتۋتسيانى زاڭ جۇزىندەگى جانە ءىس جۇزىندەگى دەپ ءبولۋ دە باياعىدان بار. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ايقىندالعان جۇيەسى بولسا, ەكىنشىسى – سول قاتىناستاردىڭ ءوزى. نەگىزگى زاڭنىڭ ۋاقىتشا جانە تۇراقتى دەپ بولىنەتىنى دە بولادى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسىن جاساۋعا كىرىسەتىن كەزدە مەن ءوزىم ءۇشىن بىرقاتار قىزعىلىقتى جايلاردى اشتىم. ول كەزدە ەۋروپانىڭ, ازيانىڭ, سولتۇستىك جانە لاتىن امەريكاسىنىڭ, جالپى ۇزىن سانى 20 ەلدىڭ كونستيتۋتسيالارىن قادالا وقىپ, كونسپەكتىلەپ شىققان بولاتىنمىن. ونداعى ويىم دامۋدىڭ ارقيلى ساتىلارىندا تۇرعان, الەۋمەتتىك-مادەني, ۇلتتىق جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى بار, قۇقىقتىق جۇيەلەرى دە ءار ءتۇرلى ەلدەردە كونستيتۋتسيا باستى ماقساتقا – تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, دەموكراتيانى دامىتۋعا قول جەتكىزۋگە قالاي كومەكتەسەدى دەگەندى انىقتاۋ ەدى.
– وسى ارادان مىناداي سۇراق شىعادى. ءسىز بىرقاتار سۇحباتتارىڭىزدا قازاقستاننىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسى وتپەلى سيپاتتا بولدى دەگەن ويدى ايتقانسىز. وندا ءتىپتى «وتپەلى كەزەڭ ەرەجەلەرى» دەگەن تۇتاس تاراۋ دا بار عوي. سول كەزدە ول كونستيتۋتسيانى ۋاقىتشا دەپ اتاۋدىڭ ءجونى جوق پا ەدى؟
– 1990-92 جىلدارى ءبىز قازاق سسر-ءنىڭ ەسكى كونستيتۋتسياسىنا جاماۋ سالىپ وزگەرتۋمەن كەلدىك. پرەزيدەنتتىك بيلىك, نارىق ەكونوميكاسىنا كوشۋ, جاڭا ساياسات, تاعى باسقا نارسەلەردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن وزگەرىستەر ەنگىزۋمەن بولدىق. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيانى تەز ارادا قابىلداۋ قاجەت ەدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى – رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى 1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان دەكلاراتسيا. ارينە, دەكلاراتسيانىڭ اتى – دەكلاراتسيا. ول – ءمالىمدەۋ, حابارلاۋ دەگەن ءسوز. مىسالى, تابىستى دەكلاراتسيالاۋ, كەدەندىك دەكلاراتسيا دەپ تە جاتامىز عوي. ال تاۋەلسىزدىك ول باسقا ۇعىم. بۇل دەربەس مەملەكەت دەگەن ءسوز.
ارينە, ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ مەملەكەتتىك ساياسات پەن قۇقىقتىڭ, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جاريا ەتەتىندىگىن دە ەسكەرمەۋگە بولمايدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادا دا تالاي نارسە ايتىلدى. وندا, مىسالى, ءبىزدىڭ ىزگىلىكتى, دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن نيەتىمىز ايتىلدى, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى بولىپ تابىلاتىندىعى پاش ەتىلدى. بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا بولىنەتىندىگى كورسەتىلدى. ەل اۋماعىنىڭ بولىنبەيتىندىگى, وعان قول سۇعىلمايتىندىعى, جەر, ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, اۋە كەڭىستىگى, تابيعي رەسۋرستار تەك رەسپۋبليكانىڭ عانا مەنشىگىندە بولاتىندىعى جازىلدى. سەنىمەن ءبىر اڭگىمەدە 1991 جىلعى تامىز ب ۇلىگى كەزىندە ورتالىق بۇرىنعىداي رەسپۋبليكالارعا وكتەم سويلەي الماي قالدى, ويتكەنى ولاردىڭ ءبارى دە وزدەرىنىڭ ەگەمەندىكتەرى تۋرالى دەكلاراتسيالارىن قابىلداپ قويعان ەدى دەگەنمىن. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا سول قۇجاتقا دا ارقا سۇيەدى. ارينە, كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى تىرەگى – مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ.
ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن جاساۋ ءجونىندەگى جۇمىس ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانىسىمەن-اق قولعا الىنعان بولاتىن. 1990 جىلعى 15 جەلتوقساندا قازاق كسر كونستيتۋتسيالىق كوميسسياسى قۇرىلعان. سەبەبى, ءبىز دەكلاراتسيانىڭ, جاڭا ايتقانىمداي, قانشا دەگەنمەن دەكلاراتسيا ەكەندىگىن, ياعني زاڭدىق سيپاتىنان گورى ساياسي سيپاتى باسىم ەكەندىگىن سالعان بەتتەن-اق ەسكەردىك. دەكلاراتسيانىڭ ەرەجەلەرى زاڭدىق نورما ەمەس ەدى. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ عانا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى شىنداپ, ءتۇپكىلىكتى باياندى ەتتى. ءبىزدىڭ باستى ۇلتتىق مەرەكەمىز تاۋەلسىزدىك كۇنى بولاتىنى سوندىقتان.
راس, 1993 جىلعى كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسىن جاساعان كەزدە دە, پارلامەنتكە ۇسىنعان كەزدە دە, تالقىلاۋ كەزىندە دە ونىڭ عاسىرلارعا كەتپەيتىنىن اركىم دە ىشتەي ءبىلىپ وتىردى. ول كونستيتۋتسيانىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن ءبارىمىز بىلدىك.
ول كەزدەگى پارلامەنت مۇشەلەرى دە, پارلامەنت باسشىلارى دا كوممۋنيستىك پيعىلدان ارىلا الماعان-دى, ءتىپتى, دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى جاڭا ەكونوميكا, جاڭا ساياسات دەگەندى قابىلداعىلارى كەلمەيتىن ادامدار ەدى. مۇنداي جاعدايدا زامان تالابىنا ساي كونستيتۋتسيا قابىلدانا المايتىن ەدى. ەكىنشى جاعىنان, مۇلدەم كونستيتۋتسياسىز العا جىلجۋعا دا بولمايتىن. كوپ نارسە مەنىڭ كوڭىلىمە قونبادى, بىراق كەلىسۋگە تۋرا كەلدى. ياعني, كومپروميسس قاجەت بولدى.
– تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن جاساۋدا قانداي مىندەتتەر العا قويىلدى؟
– العا قويىلعان مىندەتتەر كوپ. ەڭ نەگىزگىلەرىن ءبولىپ ايتاتىن بولساق, مىنالار. الدىمەن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, بيلىكتىڭ بۇكىل جۇيەسىن كۇشەيتۋ قاجەت ەتىلدى. ودان كەيىن ەكونوميكانى رەفورمالاۋ, داعدارىستان شىعۋدىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەرىن شەشۋ كەرەك ەدى. سىرتقى ساياسات سالاسى دا قالىپتاسپاعان-دى. اقىر اياعىندا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋ قاجەت بولدى. بۇلاردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ادامدارىمىزدىڭ اقىل-ويىندا ونداعان جىلدار بويى قاتىپ-سەمىپ قالعان قاساڭ قالىپتاردان قۇتىلۋ قاجەت ەتىلدى.
بۇرىنعى كونستيتۋتسيانىڭ تۇجىرىمداماسى مەن قۇرىلىمى ۋاقىت تالابىنان قالىپ قويعانى سونداي, قانشا جەردەن ءتۇزەتۋ, تولىقتىرۋ, وزگەرىس ەنگىزسەڭ دە قايشىلىقتاردى جويا المايتىنسىڭ. ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانعانعا دەيىنگى ارالىقتاعى 14 ايدىڭ ىشىندە قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا 7 رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنى, كەيدە ءتىپتى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ەكى رەت وزگەرتۋگە دە تۋرا كەلگەنى وسى ويىمنىڭ دالەلى. مۇنان ءارى بۇلاي جالعاسا بەرمەيتىنى انىق ەدى. سوندىقتان, 1991 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا, ياعني تاۋەلسىزدىك جاريالاردىڭ ءدال الدىندا جوعارعى كەڭەس قاۋلىسىمەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى.
– ءسىزدىڭ ول كوميسسيا بويىنشا ورىنباسارىڭىز جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين بولعان ەدى. بۇرىن وسى قىزمەتتى اتقارعان ەرىك اسانباەۆ ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنە سايلانعان ەدى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنا بايلانىستى ءوز ويىمدى بىلدىرە كەتسەم دەيمىن. عافۋ ەتىڭىز, ءسىز كەزىندە وزىڭىزگە كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمى ۇسىنىلعاندا «پراۆدا» گازەتىنىڭ سۇراعىنا: «سول ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ نە ءۇشىن كەرەكتىگىن بىلمەيمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدىڭىز. «مەن ءوزىمدى ونداي قۇرىلىمدا ەلەستەتە المايمىن» دەپ اشىپ ايتقانسىز. ال قازاقستان جاعدايىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن مىنانداي ءبىر جاعدايدى ەسكە العىم كەلىپ تۇر. مەن قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن ءتيىستى اپپاراتتى جاساقتاي باستادىق. اپپاراتتىڭ ءبىر قۇرىلىمى ءباسپاسوز قىزمەتى ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى قىزمەتىنە سول كەزدە مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتىن باسقاراتىن عادىلبەك شالاحمەتوۆتى شاقىردىم. قاراماعىندا مىڭعا جۋىق (وبلىستارداعى تەلەراديو كومپانيالارىن, حابار تاراتۋ ورتالىقتارىن قوسقاندا) قىزمەتكەرى بار مينيسترلىك لاۋازىمنان ونشاقتى ادامدىق شاعىن توپقا جەتەكشىلىك ەتۋگە كەلۋدى قوڭىلتاقسىدى ما, بۇرىن بىزدە بولماعان جاڭا جۇمىستىڭ جاي-كۇيىن بىلمەدى مە, الدە توسىننان ايتىلعان ۇسىنىسقا اسىپ-ساسىپ قالعانى ما, عادىلبەك ماعان: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, كەشىرىڭىز, ءباسپاسوز حاتشىسى دەگەن نە ءوزى؟» دەپ سۇراق قويعانى. سوندا مەن وعان ايتتىم: «تۇرا تۇر, الدىمەن پرەزيدەنت دەگەننىڭ نە ەكەنىن انىقتاپ الايىقشى...» دەپ.
بۇل جاعدايدى مەن كۇلكىلى مىسال رەتىندە كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, اباي اتامىز ايتقانداي, سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جولمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولدىق. مەملەكەت قۇرۋدىڭ باياعى ءبىر زاماندا بابالارىمىز سالىپ كەتتى دەگەن سۇرلەۋ جولىنىڭ ءوزى عاسىرلار شاڭىنا كومىلىپ, ءىس ءجۇزىندە ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن-ءدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, كەيىنگى عاسىرلارداعى حاندىقتارىمىزدىڭ بويىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ قۇجاتتالىپ بەلگىلەنگەن شەكارا, تۇراقتى اسكەر, ءتول اقشا, كەدەن سياقتى ەڭ قاراپايىم بەلگى-نىشاندارىنىڭ ءوزى تولىق بولماعانى انىق قوي. اتى بار دا, زاتى جوق اۆتونوميادان باستالىپ, كەيىننەن عانا ءسوز جۇزىندە فەدەراتسيانىڭ سۋبەكتىسى – وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالعان قازاق كسر-ءى مەملەكەتتىلىك سيپاتتاردان اتىمەن دەرلىك ادا ەدى. سوندىقتان دا ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءار ءتۇرلى, ونىڭ ىشىندە ءبىز ءۇشىن توسىن شەشىمدەر دە قابىلداۋىمىزعا تۋرا كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا كەيبىرەۋلەرىن, مىسالى, ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ەنگىزىلۋىن ءساتسىز شەشىم دەۋگە دە بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى, كوپ ۇزاماي-اق بۇل لاۋازىمداعى ادامنىڭ نەگىزىنەن حاتتامالىق سيپاتتاعى مىندەتتەرمەن شەكتەلۋگە ءماجبۇر ەكەنىنە ءوزىمنىڭ دە كوزىم جەتتى. كەيىننەن كونستيتۋتسيادا بۇل قىزمەتتى بيلىك قۇرىلىمىنان الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلدى. بىراق, قاتەلىكتىڭ دە پايدالى جاقتارى بولادى. تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىندا ەلدىڭ ەڭ جوعارى بيلىك قۇرىلىمىنا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلمەگەندە, ەل پرەزيدەنتىن بيلىكتى ءبىر قولعا جيناپ العىسى كەلدى, دەموكراتيانىڭ ۇزدىك ۇلگىسى سانالاتىن اقش-تىڭ وزىندە باياعىدان بار قىزمەتتى تارك ەتتى, ول قىزمەت بولعاندا مىنا ماسەلە بىلاي شەشىلەر ەدى دەگەن سياقتى ايىپتاۋلاردان كوز اشپاس پا ەدىك, كىم بىلەدى؟...
– ءسىز «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىڭىزدا: «قازاق كسر-ءىنىڭ سول كەزدەگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدى تەك پارلامەنتتىك جولمەن ىسكە اسىرۋدى قاراستىرعان. سوندىقتان دا جوعارعى كەڭەس ءوزىنىڭ شەشۋشى بيلىك وكىلەتتىلىگىنىڭ كوبىن ساقتاپ قالدى, ال بۇل كەزدە پرەزيدەنتتىك بيلىك ەندى عانا قالىپتاسۋ ساتىسىندا بولاتىن» دەپ جازعانسىز. پرەزيدەنت پەن پارلامەنت اراسىنداعى ول تۇستاعى ساياسي وقيعالاردى سيپاتتاعان اۆتورلاردىڭ اراسىندا «تەكەتىرەس», «قاقتىعىس» دەگەن سياقتى انىقتامالاردى قولداناتىندارى از ەمەس. ءسىز ءوزىڭىز جىلدار وتە كەلە سول وقيعالارعا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– «تەكەتىرەس», «قاقتىعىس» سوزدەرى پرەزيدەنت پەن پارلامەنت اراسى ابدەن اشىلىپ, بىتىسپەس جاعدايعا جەتىپ, اقىر اياعىندا بۇكىل الەمنىڭ كوز الدىندا اق ءۇيدى اتقىلاۋمەن, ءتىپتى قان توگۋمەن تىنعان رەسەي جاعدايىنا دالىرەك كەلەدى. ال تاجىكستانداعى 1992 جىلعى تىرەسۋدىڭ اياعى نەمەن بىتكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى اۋىر. ونداعى حالىقتىڭ ءبىر-ءبىرىن قىناداي قىرعان ازامات سوعىسى بارىسىندا ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ءومىرى قيىلعان ەدى. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەندە, مەن بىزدەگى جاعدايدى «كەلىسپەۋشىلىك» دەگەن سوزبەن انىقتاعان بولار ەدىم.
– سوندا ول كەلىسپەۋشىلىك نەدەن باستالدى؟
– تالاي دۇنيە وقىپ ءجۇرمىن, سولاردىڭ ىشىندە 1992-1993 جىلدارداعى جاعدايلاردى پرەزيدەنت پەن پارلامەنتتىڭ, ءتىپتى ناقتى نازارباەۆ پەن ءابدىلديننىڭ تىرەسۋىندەي ەتىپ كورسەتەتىن ماقالالار دا تابىلادى. بۇلاي ەتۋ – ماسەلەنىڭ ءمانىسىن وڭايلاتىپ كورسەتۋ. سول جىلدارداعى ءبىزدىڭ كەلىسپەۋشىلىگىمىز ەسكى مەن جاڭانىڭ بولماي قويماۋعا ءتيىستى كەلىسپەۋشىلىگى ەدى. ول كەلىسپەۋشىلىكتىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا ەكى جاقتىڭ دا, سونىڭ ىشىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ دا, مامىلەگە كەلۋگە قابىلەتتىلىگىنىڭ اتقارعان ءرولى ۇلكەن. مامىلەگە كەلمەسەك, ورتاق ىسكە نۇقسان جاسايتىنىمىزدى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءتۇسىندى. مۇنى ارنايى ايتقىم كەلەدى.
كەلىسپەۋشىلىك ءا دەگەننەن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا-اق باستالدى. كوميسسيا قۇرامىنا جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ مۇشەلەرى, ونداعى كوميتەتتەردىڭ بارلىق توراعالارى كىرەتىنى بەلگىلى. وكىنىشتى جەرى سول, ولاردىڭ كوپشىلىگى كوميسسياداعى باستى ماقساتى بولاشاق كونستيتۋتسياعا جوعارعى كەڭەستىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى كەڭەستەردىڭ بيلىك ۆەرتيكالىن قالايدا ساقتاپ قالۋ دەپ بىلگەندەي اسەر قالدىردى. بۇل رەسەي جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءدال وسىنداي ارەكەتتەرىنە ەلىكتەۋ بولاتىن. ول كەزدەگى دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى جوعارعى كەڭەستە تۇراقتى جۇمىس ىستەمەيتىن, حالىق قالاۋلىسى مىندەتىن نەگىزگى شارۋاسىمەن قاتار اتقارا بەرەتىن. زاڭ شىعارۋشىلىق ىسكە ءتىپتى بەيىمى جوق سول ادامدار جوعارعى كەڭەسكە كەلەدى دە, بيۋدجەتتىڭ الا ارقانىن ءارى تارت تا بەرى تارتپەن اينالىسادى, قايتكەندە ءوزىنىڭ وڭىرىنە كوبىرەك اقشا قارپىپ قالۋعا تىرىسادى. بۇكىل حالىققا, تۇتاس مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلادى. دەپۋتاتتاردىڭ دەنى جالپى ۇلتتىق ءمۇددەلەر دەڭگەيىنە كوتەرىلە المادى, ايماقتىق ماسەلەلەردەن شىقپاي قوياتىن بولدى. ولار ءبولۋ فۋنكتسياسىن وزدەرىنە الادى دا, رەفورما ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇكىمەتكە اۋدارا سالادى. ولارعا بەلگىلى ءبىر سالادا جالاقىنى ءوسىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ, جاقسىاتتى بولا قالۋ دا تۇك ەمەس ەدى. قارجى قورلارىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلمەگەن زەينەت زاڭناماسىن قابىلداۋدىڭ, ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك ءتولەمدەر, اقشالاي وتەماقىلار جانە جەڭىلدىكتەر بەلگىلەۋ جۇرتشىلىقتىڭ «مەيىرىمدى پارلامەنت» قابىلداعان جاقسى زاڭداردى ورىنداماعان «مەيىرىمسىز ۇكىمەتكە» نالاسىمەن عانا ءبىتتى. ءبىزدىڭ شارۋامىز زاڭ, قاۋلى قابىلداۋ, ال ونى ورىنداۋ ۇكىمەتتىڭ شارۋاسى دەپ قاراپ وتىراتىن. ۇكىمەت جوق قاراجاتتى قايدان الادى؟ وندا شارۋالارى بولمادى. سول كەزدە پارلامەنت ءۇيىنىڭ الدىندا اۋىق-اۋىق نارازىلىق ميتينگىلەرى ءوتىپ جاتاتىن. بىرنەشە رەت اشتىق جاريالاۋشىلار دا بولدى. دەپۋتاتتار ولارعا بارىپ, «بىزگە نە دەيسىڭدەر؟ بۇل جونىندە ءبىز قابىلداعان زاڭدا بىلاي جازىلعان, ونىڭ ورىندالۋىن ۇكىمەتتەن تالاپ ەتىڭدەر» دەپ ارتىق-اۋىس اقىلدارىن ايتاتىن دا كابينەتتەرىنە قايتاتىن. ساۋىنشىلار مەن تراكتورشىلاردى زەينەتكە 45 جاستا شىعارۋ سياقتى زاڭدار دا سول كەزدە قابىلدانعان ەدى. ەكونوميكا كوڭىلدەگىدەي جۇمىس ىستەمەي, قازىنا قورجىنى بوس تۇرعان, زەينەتاقى, جالاقى ءتولەي الماي تۇرعان كەزدە مۇنداي زاڭداردىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولاتىن. تۇبىندە مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزگە وتە قاۋىپتى جاعداي ەدى. اقىر اياعىندا الەۋمەتتىك تولەم بويىنشا بىرنەشە جىلدىق قارىز جيناقتالدى. كەيىننەن الگىندەي مەملەكەت ەسەبىنەن مىرزالىقتىڭ ءجونى كەلىسپەيتىنىنە دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىنىڭ دە كوزدەرى جەتتى, ءتيىستى زاڭنان جاڭاعىداي كوكەيگە قونىمسىز باپتار الىنىپ تاستالدى.
دايەكتەمە:
«دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى جاڭا جاعدايداعى پارلامەنت قىزمەتىنىڭ اتىمەن جاڭارعانىن, وتپەلى كەزەڭ مەن مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ جاعدايىندا ونىڭ وتە ورەلى سيپات العانىن اڭعارىپ ۇلگەرە الماي جاتىر. ول, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەلەردى ءۇيلەستىرە وتىرىپ, جالپىحالىقتىق, مەملەكەتتىك ءمۇددەگە اينالدىرۋ, ءسويتىپ, كۇللى حالىقتىڭ ەركىن ءبىلدىرۋ. ءبىراق كوپتەگەن دەپۋتاتتار بۇرىنعىشا وزدەرىن يمپەراتيۆتى ماندات يەلەرىمىز دەپ سانايدى. ول – كەشەگى جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى ايتۋىمەن, دەپۋتاتتاردى ايماقتىق دامىتۋعا قوسىمشا قاراجات الۋعا پايدالانىپ قالۋعا تىرىساتىن كەڭەستىك ءداستۇردىڭ سالقىنى. دەپۋتاتتاردى ونداي بۇعاۋدان قۇتقارۋ باسقا ەلدەردە الدەقاشان جۇزەگە استى. فرانتسۋز ۇلتتىق جينالىسىنىڭ 1789 جىلى ءوز دەپۋتاتتارىن ەشقانداي يمپەراتيۆتى مانداتتان تاۋەلسىز, بۇكىل ۇلتتىڭ ەركىن ءبىلدىرۋشى دەپ جاريالاعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى».
ن.نازارباەۆ.
«عاسىرلار توعىسىندا», ا., 1996, 172-بەت.
كونستيتۋتسيا جوباسىن جاساۋدا دا, ونى پارلامەنتتە تالقىلاۋدا دا مەن بۇل جاعدايدىڭ قوعام مەن مەملەكەتتە قاق جارىلۋعا جول بەرۋگە جەتكىزبەۋىن الدىمەن ويلادىم. بۇعاناسى جاڭا بەكىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ, كوپۇلتتى, كوپتىلدى, كوپدىندى مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعى مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ بارىنەن دە ماڭىزدى ەدى. ەلدەگى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالساق, مەملەكەتتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن ءالى دە شەشە جاتاتىنىمىزدى ۇدايى ەستە ۇستادىم. ونى جەتە ويلاماعان جەردە قانداي جاعداي ورىن الۋى مۇمكىن ەكەنىن رەسەيدەگى 1993 جىلعى وقيعالار كورسەتىپ بەردى. قازىر ادامداردىڭ كوبى ۇمىتىپ تا كەتكەن بولسا كەرەك, سول كەزدەگى كەيبىر ميتينگىلەردە وبلىستاردىڭ وكىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋ دەگەندى ولاردى تاپ ءبىر فەدەراتيۆتى قۇرىلىمنىڭ سۋبەكتىلەرىندەي ەتۋ جونىندە دە تالاپتار قويىلعان ەدى. مۇنىڭ ءوزى ەگەمەندىگىمىزگە, تۇراقتىلىققا, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ وتباسىنىڭ تىنىشتىعىنا تىكەلەي قاتەر توندىرەتىن جاعداي ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. جالپى, سونداي تالاپتاردىڭ قويىلعانى ءبىر جاعىنان جاقسى دا بولدى. نەگە دەسەڭ, وسى ارقىلى ءبىز ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردى سايلاۋعا سارالاپ قاراۋ كەرەكتىگىن, ال وبلىستار اكىمدەرىن سايلاۋدان تارتىنۋ ءجون ەكەنىن ءبىرجولا ۇقتىق. جاڭاعى رەسەيدىڭ وزىندە گۋبەرناتورلار سايلاۋىنان پايدا تاۋىپ جارىتپاعانىن قازىر جۇرتتىڭ ءبارى دە ايتادى. – انتاليادا بولعانىمدا رەسەيدىڭ التاي ولكەسىنىڭ ءبىر ازاماتىمەن سويلەسىپ قالعان ەدىم. سول جىگىت وزدەرىندە گۋبەرناتورلار سايلاۋى پايدا بەرمەگەنى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى زيان اكەلگەنىن اشىق ايتىپ جاتتى. ول ولكەدە ساتيرالىق اكتەر ميحايل ەۆدوكيموۆ گۋبەرناتور بولىپ سايلانىپ ەدى عوي. كادىمگى ءارتىس, جۆانەتسكي, زادورنوۆ سياقتى ساتيريكتەردەي ءوز جانىنان شىعاراتىن دا ونەرى جوق, تەك وزگەلەردىڭ جازعانىن جاتتاپ الىپ, ساحنادان وقىپ بەرەتىن ادام. تەلەديدار ارقىلى بەرىلەتىن يۋمورلىق حابارلاردان جاقسى تانيتىن جۇرت سۇيىكتى ارتىسىنە جاپىرلاپ داۋىس بەرگەن دە, گۋبەرناتورلىققا سايلانىپ شىعا كەلگەن. اياعى نەمەن بىتكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. ءسوزدىڭ رەتىندە ايتىپ جاتقانىم. ول جىلداردا ءبىراز ۋاقىت پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت اپپاراتتارى بىرگە بولدى عوي, سونداعى ىشكى ساياسات ءبولىمى پارلامەنت عيماراتىنىڭ پانفيلوۆ كوشەسى جاق بەتىندە ورنالاسقان ەدى. پارلامەنتتە اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلاناتىن كۇندەرى, جاۋىن-جاۋىننىڭ اراسىندا دەگەندەي, عيماراتتىڭ قاق ورتاسىنداعى دوڭگەلەك زالدىڭ بالكونىنا بارىپ, اڭگىمەنىڭ ءبارىن ەمىن-ەركىن تىڭداي بەرەتىنبىز. سوندا ۇلت تۋرالى, ءتىل تۋرالى تالاي-تالاي تارتىستارعا كۋا بولعانبىز. – ءيا, ۇلتتىق ماسەلەلەر بويىنشا نەبىر پىكىرسايىس ءورشىپ جاتتى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ كەيبىر مۇشەلەرى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ماسەلەسىن اشىقتان اشىق كوتەردى. پرەزيدەنت تە, جوعارعى كەڭەس توراعاسى دا مىندەتتى تۇردە قازاق بولۋى كەرەك دەگەندى كونستيتۋتسياعا جازىپ قويۋدى ۇسىندى. مەن ماجىلىستەردە قايتا-قايتا سويلەپ, مۇنداي اسىرەپاتريوتشىلىققا تويتارىس بەرۋگە ءماجبۇر بولدىم. كونستيتۋتسيا كوپۇلتتى حالىقتى ءبولۋگە ەمەس, بىرىكتىرۋگە ءتيىس. وسى ماسەلە بويىنشا قاتتى ايتىس ورىستەدى. دايەكتەمە: «ا.پەرەگرين: – ەندى قازاق پرەزيدەنت تۋرالى ايتايىن. ءبىزدىڭ كوميتەتتە قۇقىق قورعاۋشى امەريكالىق دەلەگاتسيا ءجۇر. ولاردىڭ ماعان قويعان ءبىرىنشى ساۋالى: «ول ادامنىڭ قانشالىقتى قازاق ەكەنىن قانداي ءراسىم ارقىلى انىقتاماقشىسىزدار؟». مەن جاۋاپ بەرە المادىم. قۇرمەتتى دەپۋتاتتارعا پرەزيدەنت تە مۇنىڭ قانداي ءراسىمنىڭ كومەگىمەن انىقتالاتىنىن ايتا قويمادى. ايتالىق, بالالار ۇيىنەن شىققان, قىسىق كوزدى, شىقشىتى ۇلكەن ادام بار دەيىك, پاسپورتىندا قازاق دەپ جازىلعان, سول كىسى پرەزيدەنت بولىپ سايلانادى, كەيىننەن قاراسا – وزبەك ەكەن. مۇندايدا نە باستالادى؟ كونستيتۋتسيالىق سوت, پارلامەنتتەگى ايتىس-تارتىس, يمپيچمەنت باستالا ما؟ مۇنداي ءراسىمدى دوكتور گەببەلس بىلگەن, وسىنداي تۇجىرىم جازۋدى ۇسىنىپ وتىرعاندار بىلگەن. وكىنىشكە وراي, ءبىزدىڭ زيالى قاۋىمىمىز وسىنداي. بۇل ءۇشىن الگىندەي دوكتورلاردى تاربيەلەپ, جاستاردى سونداي جازبانىڭ دۇرىستىعىنا سەندىرۋ كەرەك. مىنانداي جازبانى ۇسىنىپ وتىرعانداردىڭ ويسىراپ ۇتىلعانىن تىلەيمىن». «ن.نازارباەۆ: – وسى زالدا ۇلتتىق بەلگى بويىنشا بولىنە باستاعانىمىز ماعان ۇنامايتىنىن ادال تۇردە, اشىق ايتپاقشىمىن. نەلىكتەن قازاقتار بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ الدىنداعى ءسوزىن ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق وداقتاسىمىز ۇلى ورىس حالقىنا, ونىڭ تىلىنە, ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعىن بايلانىستىرىپ وتىرعان حالىققا, رەسەيدىڭ قازاقستانمەن قاتىناسىنا قۇرمەت سوزدەرىنەن باستاماسقا؟ نەلىكتەن ءبىزدىڭ ۇلتى ورىس وتانداستارىمىز ءوز سوزدەرىن سىن-سىناقتاردا, شايقاستاردا قانىن توگە ءجۇرىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن, كورمەگەنى جوق قازاق حالقىنىڭ اۋىر تاعدىرىن ايتۋدان, بۇل حالىققا كورەالماۋشىلىقپەن قاراۋدىڭ جونسىزدىگىن, بۇل حالىقتىڭ باقىتى جاڭا عانا گۇل جارا باستاعانىن ايتۋدان باستاماسقا؟ نەلىكتەن بىزدە ءبىر-بىرىمىزگە ۇمتىلىس جوق, نەگە ءبىز اڭگىمەنى وسىنداي سوزدەردەن باستامايمىز؟».قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1992 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى كەشكى ءماجىلىسىنىڭ دالجازبالىق ەسەبىنەن. 44, 46-بەتتەر.
تىلگە بايلانىستى دا تالاستى جايلار جەتكىلىكتى ەدى. قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزۋدى ەنگىزۋ جونىندە كەزىندە جان-جاقتى ويلاستىرىلماي قابىلدانىپ كەتكەن كەستە بولاتىن. 1989 جىلى ما, 1990 جىلى ما بەكىتىلگەن الگى كەستە بويىنشا, وڭتۇستىكتەگى وبلىستاردى بىلاي قويعاندا, ءسولتۇستىكتەگى اۋدانداردىڭ ءبىرازىندا دا ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋگە اۋىسۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە-اق شەشىلىپ قالۋعا ءتيىستى ەدى... سونى العا تارتىپ, شاش ال دەسە باس الاتىن كەيبىر تورەشىلدەر قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەرگە قىسىم كورسەتۋدەن دە كەت ءارى ەمەستىگىن تانىتتى. كەز كەلگەن ارەكەت قارسى ارەكەت تۋعىزباي قويمايدى. كەي جەرلەردە جاڭاعىداي پىكىرلەرگە جاۋاپ رەتىندە تىلدەر تۋرالى زاڭنىڭ كۇشىن جويۋ تالابى دا قويىلا باستادى. ال بۇعان ءتىپتى دە جول بەرۋگە بولمايتىن. قولدانىستاعى زاڭدى قايتا قاراۋ دەگەنىڭىز قازاق ۇلتىن تاۋەلسىزدىككە قولىن قاتار جەتكىزگەن ۇلتتاردىڭ جانىندا قورلاۋمەن تەڭ بولىپ شىعاتىن ەدى. اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ ءتىل ساياساتىمىز قازاق جانە ورىس تىلدەرىنىڭ, باسقا دا تىلدەردىڭ دامۋى ءۇشىن ءتيىستى جاعدايدى جاساۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمعا جۇرتتىڭ ءبارى دە توقتادى. كونستيتۋتسياعا دا, تىلدەر تۋرالى زاڭداعىداي, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى, ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى بولىپ تابىلادى دەپ جازىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىندا ادامنىڭ ەڭبەككە قۇقىلىعى تۋرالى بۇرىنعى كونستيتۋتسياداعى (دۇرىسىندا – قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا) باپتىڭ بولماۋى قاتتى ايتىس تۋعىزدى. ەگەر ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋگە قۇقىن قامتاماسىز ەتە الماساق, وندا نەمەنەگە تاۋەلسىز مەملەكەت اتانىپ وتىرمىز دەگەن سياقتى وتە ءوتىمدى سوزدەر دە تالاي ايتىلدى. ال ەندى شىندىقتىڭ بەتىنە تىكە قارايىقشى. ءبىز ءار ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىن كونستيتۋتسيا بويىنشا قامتاماسىز ەتە الامىز با؟ ول مۇمكىن ەمەس. جۇمىسسىز قالعاننىڭ ءبارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى بۇزىلعان بولىپ شىعا ما سوندا؟ بۇكىل الەمدە نارىق جاعدايىندا ەشكىم دە ونداي كەپىلدىك بەرە المايدى. بەرە المايدى دەگەنىم بەر جاعى, ول ءتىپتى قاجەت تە ەمەس. ەڭبەككە كەپىلدىك بەرىلگەن كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ەڭبەكتىڭ قانداي قادىرى كەتكەنىن ءبارىمىز ۇمىتا قويعان جوقپىز. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تەگىن ەمدەۋ مەن تەگىن ءبىلىم مەملەكەتتىك مەديتسينا مەكەمەلەرىندە جانە ورتا ءبىلىم ورىندارىندا, ياعني مەكتەپتەردە بەرىلەدى دەپ جازۋعا تۋرا كەلدى. ولاي جازىلماسا, جەكەشەنىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەگەن بولىپ شىعار ەدىك. وسى ماسەلەلەر جونىندە بىرنەشە رەت ءسوز الىپ, تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلدى. كەيبىر دەپۋتاتتارمەن جەكە كەزدەسۋ قاجەت بولدى. – دەگەنمەن, بىرقاتار ۇسىنىستارىڭىزدى وتكىزە المادىڭىز عوي؟ – ءيا, قوعامنىڭ رەفورماشىل بولىگى قولداعان ۇسىنىستاردىڭ ءبىرازى وتپەي قالدى. مىسالى, قوس پالاتالى پارلامەنت جونىندەگى ۇسىنىس وتكەن جوق. پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتى تاراتۋ قاعيداسىن كوزدەگەن باپتىڭ وتپەگەنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. پارلامەنتتى تاراتۋ قاعيداسى قابىلدانباعاننان كەيىن, ارينە, پرەزيدەنتكە يمپيچمەنت جاريالاۋ قاعيداسى دا قاراستىرىلمادى. ايتسە دە, مەن ماسەلەنى شيرىقتىرىپ جاتقىم كەلمەدى. پارلامەنتپەن تارتىسقا تۇسۋدەن تارتىنۋدى ءجون كوردىم. جاعداي ىشىمىزدە دە, سىرتىمىزدا دا كۇردەلى ەدى. مۇندايدا باستى نارسە مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋ بولۋعا ءتيىس. تۇراقتىلىق ساقتالسا ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءوزىن ۋاقىتى كەلگەندە شەشىپ الۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. – «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى كىتابىڭىزدا: «مەن قوعامنىڭ وزعىن ءبولىگىنىڭ كوزقاراسىن جۇزەگە اسىرا المادىم. مەنىڭ ۇسىنىستارىما جوعارعى كەڭەس باسشىلىعى مەن تورالقاسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. قىزۋ ايتىستار شىقتى. ول ساياسي كەزەڭنىڭ سيپاتىنان تۋىنداپ جاتقان جاعداي ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىك جولىنا ەندى قادام باسقان-دى. ودان ءارى قاراي العا باسۋىمىزدىڭ كۇردەلەنە تۇسەتىنىن جاقسى ءتۇسىندىم» دەپ جازعان ەدىڭىز. – سول تۇستاعى شەشىمىم تاكتيكالىق تۇرعىدان ءوزىن ءوزى اقتادى دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا شىن مانىندەگى ورەلى ەليتا قالىپتاسۋىنا كوپ ۋاقىت كەرەك ەكەنىنە كوز جەتە ءتۇستى. ۋاقىت ءبارىن دە ورىن ورنىنا قويادى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادا قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكا ەكەندىگى عانا جاريالاندى. قانداي رەسپۋبليكا ەكەندىگى انىقتالىپ ايتىلمادى. پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ما؟ پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا ما؟ كونستيتۋتسيانىڭ قۇرىلىمىندا جوعارعى كەڭەس تۋرالى ايتىلاتىن تاراۋدىڭ پرەزيدەنت تۋرالى ايتىلاتىن تاراۋدىڭ الدىندا تۇرعانى ارقىلى ونى قابىلداعان دەپۋتاتتار جوعارى وكىلەتتى ورگان مەملەكەتتىك باعىنىستىلىقتا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇستەمدىك ەتەدى دەگەندى اشىقتان اشىق ءبىلدىردى. بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان وكىلدىك ەتۋ قۇقى تەك قانا جوعارعى كەڭەس پەن پرەزيدەنتكە بەرىلەتىنى جازىلعان ەرەجە دە سونى اڭعارتاتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ بۇل جەردە دە پرەزيدەنتتەن بۇرىن جازىلعانىنا نازار اۋدارىپ وتىرسىڭ عوي. سوعان قاراعاندا ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ساياسي سيپاتىن پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندە انىقتاۋعا بولار ەدى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىن. – نەگە؟ – پارلامەنتتىك رەسپۋبليكالار بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋداعى باستى ءرول ساياسي پارتيالارعا تيەتىن نىسان ەكەندىگى ءمالىم. ەلدە كۇشتى الەۋمەتتىك نەگىزى بار ساياسي بىرلەستىكتەر قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن جاعدايدا پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا جونىندە ءسوز قوزعاۋدىڭ رەتى دە كەلمەيدى. مۇنداي مودەل دەموكراتياسى جاڭا قالىپتاسىپ جاتقان قازاقستان تۇرماق, دەموكراتياسى دامىعان ەلدەردىڭ كوبىنە دە ونشا ۇيلەسە بەرمەيدى. پارلامەنتتىك رەسپۋبليكالاردا ساياسي داعدارىستار پرەزيدەنتتىك, پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك رەسپۋبليكالارداعىدان جيىرەك كەزدەسەتىنىن دالەلدەۋ قيىن ەمەس. مەن ەل پرەزيدەنتى رەتىندە بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن جولعا قويۋعا بار كۇشىمدى سالدىم. كەيدە اپتالار بويى كۇنىمەن پارلامەنتتە وتىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ داۋ-دامايىن تىڭدايتىنمىن, ساۋالدارىنا جاۋاپ قايتاراتىنمىن. تۇنگە قاراي كابينەتىمە كەلەتىنمىن دە, شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ تۇرعان كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەرمەن اينالىسۋعا كىرىسەتىنمىن... ماسەلە, ارينە, مەنىڭ ۋاقىتىم كەتكەنىندە ەمەس. ماسەلە رەفورمالاردىڭ ۋاقىتى كەتىپ بارا جاتقانىندا. ءسويتىپ, بۇرىنعى ۇيرەنشىكتى داعدىلى يدەولوگيالىق تاسىلدەمەلەر مەن قاتىپ-سەمىپ قالعان قاعيدالاردى قورعاشتاۋىن قويماعان پارلامەنتشىلەردىڭ ءىس-ارەكەتى قوعامنىڭ رەفورماشىل كۇشتەرىمەن قايشى كەلە باستادى. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكانىڭ كۇنى وتكەن قۇرىلىمى سارى مايداي ساقتالىپ, جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باستامانىڭ ءبارى دە تەجەلىپ تۇردى. پارلامەنتشىلەردىڭ ورتاسىندا كادىمگى كەڭەستىك مەنتاليتەت ابدەن ورنىعىپ العان ەدى. ول مەنتاليتەت بيلىك تارماقتارىن ارقايسىسى ءوزى جاۋاپ بەرەتىن سالاداعى مىندەتتەردى اياعىنا دەيىن جەتكىزەتىندەي ەتىپ بولۋگە مۇمكىندىك قالدىرمادى. سول كەزدەگى پارلامەنت باسشىلارى دا ءدال سونداي بولدى. وكىلەتتى ورگانداردىڭ دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ تابيعاتىنا ساي كەلەتىن جاڭا جۇيەسىن جاساۋ ۋاقىت تالابى ەكەندىگى ايقىن بىلىنە باستادى. اقىر اياعىندا مۇنى دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى دە ءتۇسىندى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, اڭگىمەنىڭ ەڭ ءبىر شەتىن تۇسىنا ەندى اۋىسقان سياقتىمىز. 1993 جىلدىڭ اياق شەنىندە بۇكىل ەلدە بارلىق دەڭگەيدەگى كەڭەستەردىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋ ۇدەرىسى باستالدى. بىلايشا قاراعاندا, بۇل ۇدەرىس جاڭالىققا, رەفورمالارعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن تۇسىنگەن جوعارعى كەڭەستە قولعا الىنۋى كەرەك سياقتى ەدى. بىراق ونى 1993 جىلعى قاراشادا الماتىداعى الاتاۋ اۋداندىق كەڭەسى باستادى. مۇنى قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ – مۇنى جالپى كەڭەستەر جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى رەجىم مەن ەسكى يدەولوگيانىڭ بالاماسىنا اينالىپ كەتكەنىمەن ءتۇسىندىرۋگە بولادى. دەپۋتاتتاردىڭ كىناسىنەن قالىپتاسقان جاعداي ەمەس ول. كەڭەستەر مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا قۇقىقتىق كەدەرگىگە اينالا باستاعان ەدى. كەڭەستەردىڭ تولىق بيلىگى ۇلگىسى ۋاقىت شىندىعىنا سايكەسپەيتىن جاعدايعا كەلگەن ەدى. مۇنىڭ ءوزى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ءوز جۇمىسىنا ىقىلاسىن تومەندەتتى. قايتا قۇرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كەڭەستەرگە قانداي ءۇمىت ارتىلعانىن ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ. كەڭەس وداعى ابدەن يدەولوگيالانعان قوعام بولعاننان كەيىن ول جۇيە ءومىر سۇرگەن سوڭعى جىلداردا اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنى سىناپ سويلەمەيتىن ادام قالمادى. اسىرەسە, كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزدەرىندە دەپۋتاتتار وڭەشىن سوزىپ, قىزىل كەڭىردەك بولىپ جاتاتىن. العاشقى سەزدە-اق باياعى لەنين ايتاتىن «بارلىق بيلىك كەڭەستەرگە بەرىلسىن!» دەگەن ۇران قايتادان جاڭعىرعان ەدى. اۋەلدە ول ۇستانىمدى ءبىز دە قولداعانبىز. سويتسەك, كەڭەستەر بيلىكتى الۋعا ءتىپتى دە دايىن بولماي شىقتى. جوق, بيلىكتى الۋعا دايىن عوي, سول بيلىكتى پايدالانۋعا دايىن بولماي شىقتى. جەتپىس جىل بويى پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىمەن ءجۇرىپ ۇيرەنگەندىكتەن كەڭەستەر ساياسي ماسەلەلەردە دە, شارۋاشىلىق ىستەرىندە دە دەربەس قيمىلداۋعا دارمەنسىزدىگىن كورسەتتى. مۇنىڭ ءوزى جاڭاعى الاتاۋ اۋداندىق كەڭەسىنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتارعا جاريالاعان ۇندەۋىندە اشىق ايتىلعان ەدى. پارلامەنتىمىزدىڭ جاڭا رەفورمالارعا كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن مەن اشىق ايتىپ ءجۇردىم. كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى دە ءبىز تاراۋىمىز كەرەك دەيتىن. مۇنى بۇكىل اقپارات قۇرالدارى دا ايتىپ جاتتى. اقىرى بۇل ىسكە قوزعاۋ سالىندى. اۋەلدە الماتىنىڭ اۋداندىق ءماسليحاتتارى تاراپىنان قولداۋ تاپقان بۇل باستاما كەيىننەن بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جالعاسىپ جۇرە بەردى. بارلىق ءماسليحاتتاردىڭ سەسسيالارىندا دەپۋتاتتار سايلاۋشىلاردىڭ ەركىن ءجۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتسىز بولىپ وتىرعاندارىن وزدەرى ايتتى. اقىر اياعىندا بۇل تولقىن جوعارعى كەڭەسكە دە جەتتى. – «جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى اسا ءبىر درامالى وقيعا بولدى. تاريحشىلار وسى ءبىر ەل ءۇشىن تاعدىرلىق ماڭىزى بار شەشىمدى قابىلداۋعا دەپۋتاتتاردى يتەرمەلەگەن سەبەپتەردى ءالى دە تالاي تالقىلايتىنى ايان» – ءسىزدىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىڭىزدا وسىلاي جازىلعان. ول كىتاپ 2006 جىلى جارىق كورگەن ەدى. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنىڭ تاريحشىلارى بۇل ۇدەرىستىڭ سەبەپتەرىن ءالى پايىمداپ جاتقان بولار... ءسىز مۇنداي شەشىم نەلىكتەن قابىلداندى دەپ سانايسىز؟ – انا جولى ءبىر اڭگىمەدە چەحوۆ كەيىپكەرىنىڭ: «ونداي بولۋى مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ونداي بولۋى ەش ۋاقىتتا مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەنمىن. سول ءسوزدى مىنا ارادا كەرىسىنشە ەتىپ, ونداي بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى دەپ ايتۋدىڭ دا رەتى بار. جوعارعى كەڭەستىڭ تاراماۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بار ماسەلە ونىڭ نە ەرتە, نە كەش تاراۋىندا عانا بولىپ تۇرعان ەدى. جوعارعى كەڭەستى ءوزىن-ءوزى تاراتۋعا جەتكىزگەن جاعدايلاردىڭ ەڭ باستىسى – جالپى كەڭەستىك جۇيەنىڭ كۇيرەي قيراۋى. ءبىزدىڭ باقىتىمىز – بيلىكتىڭ ەكى تارماعىنىڭ, ياعني اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى تارماقتاردىڭ كەلىسپەۋشىلىگىن بەيبىت جولمەن شەشۋگە قول جەتكىزگەنىمىز. 1993 جىلعى ماسكەۋدەگى جاعدايدى تاعى ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى. الەمنىڭ قاي ەلىنەن دە بىزگە رەسەيدەگى وقيعالار كوبىرەك اسەر ەتەتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. كانتەمير ديۆيزياسىنىڭ تانكىلەرى رەسەي فەدەراتسياسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ عيماراتىن بۇكىل الەمنىڭ كوز الدىندا اتقىلاپ جاتقان ساعاتتاردا مەن قازاقستاندا احۋالدى تەك كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك قانا تۇراقتى كۇيدە ۇستاپ تۇراتىنىنا, وسىنداي جاعدايدا عانا ءبىز ەكونوميكانى بەلسەندى ىرىقتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىنىمىزعا تۇپكىلىكتى كوز جەتكىزدىم. – سول كۇندەردە بوريس ەلتسين سىزگە حابارلاسىپ, رەسەيدەگىدەي جاعداي قايتالانباۋى ءۇشىن, رەفورمالاردى كەدەرگىسىز جۇرگىزۋ ءۇشىن كەڭەسسىزدەندىرۋدى تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋ جونىندە كەڭەس بەرگەن دەگەن دە ءسوز بار عوي؟ – ول كەزدە ەلتسيننىڭ ەشكىمگە كەڭەس بەرەتىن جاعدايى جوق ەدى. نەگىزىندە, ءدال ونداي قاندى تەكەتىرەس بولماسا دا ەندىگى جەردە كەڭەستەردىڭ كۇنى وتكەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس ەدى. سول كەزدە بارلىق دەڭگەيدەگى كەڭەستەردە مىنانداي پارادوكس جاعداي قالىپتاسقان-دى. پارلامەنتتەگى كوپتەگەن ادامدار ءارى باسقا جاقتا جۇمىس ىستەيتىن, ءارى دەپۋتاتتىق مىندەت اتقاراتىن. بىلايشا ايتقاندا, ءبىر جاعىنان بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ, ءبىر جاعىنان اتقارۋشى تارماعىنىڭ وكىلى... مىسالى, ۇلكەن شارۋاشىلىقتى باسقاراتىن ادام جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى رەتىندە سەسسيالارعا كەلىپ كەتىپ جۇرەدى. سوندا ءوزى زاڭ قابىلدايدى, كەيىن سول زاڭدى ءوزى ورىندايدى. ارينە, ول ورىنداۋعا ىڭعايلى زاڭ قابىلداۋعا بەيىم تۇرادى. – ءبىراز كىتاپتاردا, ماقالالاردا قازاقستاندا كەڭەستەردىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋى تۋرالى ايتىلعاندا وسى ءسوز «ءوزىن-ءوزى تاراتۋ» دەپ, ياعني تىرناقشاعا الىنىپ جازىلادى. مۇنداي كۇردەلى ۇدەرىستىڭ بۇكىل ەلدە باس-اياعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە باستالىپ, بىتە قالۋى وزىنەن ءوزى بولا قالاتىن نارسە ەمەس ەكەنى بەلگىلى. سول كۇندەردە «كومسومولسكايا پراۆدا» «نازارباەۆ ناستايۆاەت نا رازگونە سوۆەتوۆ» , «ۆ وتليچيە وت سۆوەگو سەۆەرنوگو كوللەگي دەلاەت ەتو نە لوبوۆىمي اتاكامي... دەپۋتاتى وتكازىۆايۋتسيا وت ۆلاستي «سامي» دەپ جازعان ەكەن. – بار ماسەلە – تۇپكى ناتيجەدە. وعان اركىم ارقيلى جولمەن قول جەتكىزۋى ءمۇمكىن. ارينە, پرەزيدەنت, بۇكىل اتقارۋشى بيلىك كەڭەستەردىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋ ۇدەرىسىنە تەرىس قاراعان بولسا, بۇل ءىستى العاشقى اپتالاردا-اق توقتاتا الار ەدى. بار ماسەلە تومەننەن كوتەرىلگەن سول باستامانىڭ شىنىندا دا ۋاقىتتىڭ تالابىمەن ۇندەس شىققانىندا عوي. ونداي باستاماعا نەگە قارسى تۇرۋىمىز كەرەك؟ جەرگىلىكتى كەڭەستەر دەپۋتاتتارى توپ-توبىمەن مەنىڭ اتىما حات جازىپ, نەگە جوعارعى كەڭەس ءوزى تارامايدى دەگەن ساۋال قويىپ جاتتى. ونداي ساۋالداردى مەن دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرىنىڭ قاراۋىنا جىبەرەتىنمىن. جوعارعى كەڭەستىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى مەنىڭ اتىما ۇجىمدىق ءوتىنىش جازىپ, دەپۋتاتتىق وكىلەتتىكتەردەن بوساتۋدى سۇراعاندا دا مەن كونستيتۋتسيا ماعان مۇنداي قۇقىق بەرمەيدى, سوندىقتان بۇل ماسەلەنى جوعارعى كەڭەستىڭ تاياۋداعى سەسسياسىندا كۇن تارتىبىنە قويۋلارىڭىزعا بولادى, ونى قارايتىن دا, شەشەتىن دە
