«قازاقستان-ءسىبىر-2011»: سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا كوكجيەگى

كەشە پاۆلودار قالاسىندا «قازاقستان-ءسىبىر-2011» حالىقارالىق كورمەسى سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتالمىش شاراعا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ, قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى - قر يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەيرام پىشەمباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قر-داعى ەلشىلىگىنىڭ باس كەڭەسشىسى سەرگەي اننەنكوۆ جانە باسقا مارتەبەلى مەيماندار قاتىستى. ەكى كۇنگە جالعاساتىن كورمەگە كورشىلەس ەكى مەملەكەتتىڭ شەكارالاس ايماقتارىنىڭ ۇزدىك تاۋار وندىرۋشىلەرى اتسالىسۋدا. ايتا كەتەرلىگى, بۇل كورمە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اراسىندا ساۋدا-ساتتىق, مادەني بايلانىستار ەرتەدەن قالىپتاسقانى ءمالىم. بۇعان قوس مەم­لەكەتتىڭ كەزىندە ءبىر شەكپەننىڭ استىندا بولعانى دا تاريحي سەبەپ. دەسە دە, باعزى داۋىردەن «اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» كەلە جاتقان كورشىلەردىڭ نارىقتىق جاعدايعا بايلانىستى نىساناعا العان جاڭا مىندەتتەرى بار. ول – ەلارالىق قارىم-قاتىناستى زامان تالابىنا ساي جاڭا بيىكتىككە شىعارۋ. – قازاقستان مەن رەسەي – ستراتەگيالىق ارىپتەستەر بولىپ تابىلادى. ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ساتتىق بايلانىس جاقسى دامىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دا كوزدەيتىنى – وسى بايلانىستى ودان ءارى دامىتۋ. جۋىردا وسى ماسەلەلەردى قوس ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى استراحان قالاسىن­دا وتكەن شەكارالاس ايماقتاردىڭ ىنتى­ماقتاستىعى فورۋمىندا كەڭىنەن تالقى­لادى. بۇگىندە كەدەندىك وداقتىڭ ىسكە قوسىلۋى ءوز ناتيجەسىن كورسەتىپ, ساۋدا-ساتتىعىمىزدى ودان ءارى ورىستەتۋگە جاع­داي جاساۋدا, – دەدى اشىلۋ سالتا­نا­تىندا ءسوز العان  يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسەكەشەۆ. وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ «قازاقستان-ءسىبىر-2011» حالىقارالىق كورمەسىنە رەسەيدىڭ كورشىلەس ايماقتارى­نان 63 كاسىپورىن قاتىسىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. – بۇل كورمە وسىمەن التىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. مەملەكەتىمىز شا­عىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋگە باسا ءمان بەرۋدە. وسى كورمەدە كاسىپ­كەرلەرىمىز جاڭا ارىپتەستەر تابادى, كەلىسىم-شارتتارعا قول جەتكىزەدى دەپ سەنەمىن. بۇل كورمە سونداي-اق كەلەسى جىلى وتەتىن اۋقىمدى شاراعا ازىرلىك كەزەڭى بولىپ تا سانالادى. 2012 جىلى قازاق­ستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتا­رىنىڭ كەزەكتى فورۋمى پاۆلودار جەرىندە وتكىزىلەدى, – دەدى ول. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى ەلشىلىگىنىڭ باس كەڭەسشىسى سەرگەي اننەنكوۆ كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قا­رىم-قاتىناسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلەتى­نىنە, بۇل جولدا بۇگىن وتكىزىلىپ جاتقان كورمەنىڭ وڭ ىقپالى بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى. جالپى, رەسەيدىڭ كوپتەگەن ايماق­تارى قازاقستانمەن شەكتەسەدى. بارلىعى 27 شەكارالىق ءوڭىر بولسا, سونىڭ 12-ءسى ءبىزدىڭ جەرمەن كورشىلەس كەلەدى. سونىڭ بەسەۋى التاي فەدەرالدىق وكرۋگىنە كىرەدى. قوناقجاي قازاق قاشاننان كورشىسىن سىيلايتىن بەرەكەلى ەل. باس كەڭەسشىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي الەمدىك قارجى داع­دارىسىن قازاقستانمەن بىرگە ەڭسەرىپ شى­عۋعا مۇددەلى. كەدەندىك وداق قۇرىلعالى بەرى رەسەيدىڭ قازاق ەلىمەن ەكونوميكالىق بايلانىسى 25 پايىزعا ارتقان. مارتەبەلى مەيمان حالىقارالىق كورمە وتكىزىپ, رەسەيلىك بيزنەس وكىلدەرىن جىلى قۇشاقپەن قارسى الىپ وتىرعان پاۆلودار جەرىنە ريزاشىلىق ءبىلدىردى. كورمەگە قاتىسۋشى­لارعا ساتتىلىك تىلەدى. سالتاناتتى راسىمنەن كەيىن جينالعان قاۋىم استانا مۇز سارايىندا ورنالاسقان «قازاقستان-ءسىبىر-2011» كورمەسىنە قاتىسۋ­شىل­ار­دىڭ ونىمدەرىن كورىپ, ۇسىناتىن قىزمەتتەرىمەن تانىستى. مۇندا رەسەيدىڭ ومبى, تومسك, ءنوۆوسىبىر, كەمەروۆ وبلىس­تارى, التاي ولكەسىنىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ استانا, الماتى قالالارى مەن شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاق­ستان, قاراعاندى, اقمولا وبلىستارىنان وندىرۋشىلەر كەلگەن. ءاربىر كومپانيا وزدەرىنىڭ وندىرەتىن زاماناۋي ونىمدەرىن, قۇرىلعىلارىن, تەحنيكالارىن, كورسەتەتىن قىزمەتتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرۋدا. التاي ولكەسى ەجەلدەن – دەنساۋلىققا شيپالى وسىمدىكتەردىڭ وتانى بولىپ ەسەپتەلەدى. بيسك قالاسىنىڭ «بالزام» جابىق اكتسيونەرلىك قوعامى دارىلىك شوپتەردەن, بال مەن مايدان ازىرلەنەتىن تابيعي ءونىم­دەرىن الا كەلىپتى. ساتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ن.ميششەنكو حالىقارالىق كورمەگە قاتىسۋ ارقىلى تۇتىنۋشىلارىن كوبەيتۋدى ماقسات ەتكەنىن ايتادى. رەسەيلىك كومپانيا ءبىراز ۋاقىتتان بەرى پاۆلودار جۇرتىنا ءوزىنىڭ فيتو-شاي, سيروپ ءتارىزدى ساپالى ونىمدەرىن وتكىزە باستاعان. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى وكىل­دىك فيرمامەن ارىستەستىك ورناتىپ العان. «بارلىعى دا تابيعي ءونىم. ءوزىمىزدىڭ عىلى­مي-وندىرىستىك كەشەنىمىز بار. شيپالى شوپتەردىڭ ءبارىن ءوزىمىز وندىرەمىز», دەيدى ول. ءسىبىردىڭ «بەلوكۋريحا» سەكىلدى ايگىلى شي­پاجاي قىزمەتتەرىن ۇسىنا كەلگەن فيرمالار دا ءبىر توبە. كورشىلەس ەلدىڭ ءوندىرۋ­شىلەرى, سونىمەن قاتار, قۇرىلىس ماتەريال­دارى, جيھازدار جاساۋ, ەلەكتر جابدىق­تارىن ءوندىرۋ ءتارىزدى ءتۇرلى سالالار بويىن­شا ءوز جەتىستىكتەرىن پاش ەتتى. ومبىلىق «مارت ي كو» كاسىپورنى تەك قانا مەتالدان قۇراستىرىلاتىن جيھاز تۇرلەرىمەن تانىس­تىردى. باعاسى جاعىنان ارزان بولسا دا, ساپاسى جوعارى. ءسىبىر جەلىم كومپانياسى اعاش, قاعاز ماتەريالداردى جاپسىراتىن بۇيىمداردىڭ سان تۇرىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. تومسك قالاسىنىڭ «ماگنيت م» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامى بولسا, ەنەر­گيامەن قامتۋ قۇرىلعىلارىن جاساۋدا اي­تار­لىقتاي جەتىستىككە جەتكەن ىرگەلى كاسىپ­ورىن. ءبىر قىزىعى, رەسەيلىك قاي كومپانيا­نىڭ قىزمەتىمەن تانىسساڭىز دا, ونىڭ عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قوسا اينا­لى­ساتىنىن اڭعاراسىز. ياعني, كورشىلەس ەل­دىڭ وندىرۋشىلەرى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءونىم ساپاسىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك ەكەنىن باياعىدا-اق ءتۇسىنىپ العان. سونى باستى ماقسات ەتىپ قويعان. باقىتجان ساعىنتاەۆ باستاعان رەسمي توپ وزىمىزدە كورمەگە ارنايى جەتكىزىلگەن قۇراستىرىلاتىن جەڭىل اۆتوكولىكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن دا كوردى. وتاندىق جانە رەسەيلىك تەحنيكالار­دى شارۋالار «اگروماشحولدينگ» ليزينگىسى ارقىلى ساتىپ الۋدا. كەمەروۆ قالاسى «اگرو» ااق باس ديرەكتورى ا.التەرگوتت وزدەرى شىعاراتىن «كۋزباسس» تۇقىم سەبۋ كەشەنىنىڭ 32 داناسىن قوستانايلىق ءبىر عانا شارۋاشىلىقتىڭ يەلەنگەنىن ايتادى. حالىقارالىق كورمەدە ايماعىمىزدىڭ ىرگەلى ءوندىرىس وشاقتارى دا ءوز جۇمىس­تارىمەن تانىستىردى. – كورمەگە قاتىسۋداعى باستى ماقسا­تىمىز – تاۋەلسىزدىك العالى 20 جىل ىشىندە قول جەتكەن تابىستارىمىزدى پاش ەتۋ. ءبىزدىڭ زاۋىت الەمنىڭ 10 وزىق تەحنولوگيالى كاسىپورنى قاتارىنا كىرەدى. وتكەن جىلى لوندون بيرجاسىنا تىركەلىپ, قازىردە سا­پالى اليۋميني مەتالى سول جەردەن وتكىزىلەدى, – دەيدى «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋى­تى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى جۇمابەك قامزين. ايتپاقشى, كورمە اياسىندا «استانا» مۇز سارايى توڭىرەگىندە قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى تىگىلدى. «عاسىرلار ءۇنى», «ءداستۇرلى مەكەن», «دالا وركەنيەتى», «ساياتشىلىق», «بابالار مۇراسى», «ايتىس» دەگەن اتاۋ­لاردى يەلەنگەن ۇزىن سانى 6 كيىز ۇيدە قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرى تۇرلەرى مەن تۇرمىستىق بۇيىمدارى, سالت-ءداستۇرى كەلۋشىلەرگە ناسيحاتتالدى. كورمەنى ارالاعاننان كەيىن مارتەبەلى قوناقتار «دوستىق» ۇيىندە «ايماقتىق دامۋ: تۇراقتى دامۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى» اتتى كەڭەسكە قاتىستى. ءدال وسىندا شەكارالاس ايماقتاردىڭ ءوزارا ەكونوميكالىق بايلا­نى­سىن دامىتۋدىڭ باعىتتارى ءسوز بولدى. قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسەت يسەكەشەۆ ۇكىمەت تاراپىنان اتقا­رىلىپ جاتقان يگىلىكتى باستامالارعا توق­تالدى. بيىلعى شىلدەدەن باستاپ كەدەندىك وداققا مۇشە ەلدەر اراسىندا شەكارالىق باقىلاۋلار الىندى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتى ودان ءارى ورىستەتۋگە قولاي­لى. جالپى, رەسەي – ينۆەستيتسيا قۇيۋ بويىنشا ءبىزدىڭ نەگىزگى ارىپتەسىمىز. قازاق­ستان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى كوپتەپ تارتۋعا مەيلىنشە ىنتالى. سول سەبەپتى, زاڭنامالىق تۇرعىدان دا بارلىق تەتىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر. رەسەيمەن ىنتىماق­تاستىق تۋرالى ايتقاندا, ءسىبىر ءوڭىرى ەرەكشە ورىنعا يە. سوڭعى كەزدە بۇل ولكەدەن ساتىپ الىناتىن قۇرال-جاب­دىقتار, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تاۋارلارى كولەمى جاعىنان ۇلعايدى. كورسەتكىش­تەردى وسىرۋگە ەكى تاراپ تا مۇددەلى دەپ ويلايمىن, دەدى اسەت ورەنتاي ۇلى. ءا.يسەكەشەۆ رەسەيلىكتەردى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسىنا قاتىسۋعا شاقىردى. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن قولداۋ كورسەتىلەدى. قازاقستاندىق-رەسەي­لىك بىرلەسكەن كاسىپورىندار دا ورىستەرىن كەڭەي­تۋگە مۇمكىندىكتى پايدالانا الادى. يننو­ۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى ەنگىزۋدە الەۋەتتى رەسەيلىكتەردىڭ كومەگىمەن ارت­تىرۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى جولى ومبى, تومسك وبلىستارىنان كورمەگە كەلگەن كاسىپ­ورىندار وزدەرىنىڭ ءبىرشاما عىلىمي تابىستارعا جەتكەنىن كورسەتۋدە, – دەدى قر يندۋستريا جانە تەحنولوگيالار ءمينيسترى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتىپ وتكەنىندەي, يندۋستريالىق ايماق سانالاتىن پاۆلودار وبلىسىندا دا ىرگەلى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كەڭ جاعداي جاسالىپ وتىر. كومىر مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باسىم بولىگى بىزدە وندىرىلەدى. سوڭعى كەزدە ەركىن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ باعىتىندا ىستەر قولعا الىندى. قازىردە وبلىستا قۇنى 1 تريلليون 200 ملرد. تەڭگە بولاتىن 166 جوبا ىسكە اسۋدا. باقىتجان ءابدىر ۇلى شەكارالىق اي­ماقتارمەن قارىم-قاتىناستى دامىتۋدا شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەردى اتادى. سونىڭ ءبىرى – وزەن كولىگىمەن جۇك تاسىمالىنىڭ تومەندەگەنى. وعان وزەن ارناسىنىڭ بال­دىر-باتپاققا بوگۋى باستى سەبەپ بولىپ وتىر. تاعى ءبىر ماسەلە – پاۆلودار قالا­سىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اۋە­جاي بولا تۇرا, كورشىلەس ايماقتارعا قاتىنايتىن ۇشاق مارشرۋتتارىنىڭ جوق­تىعى. قازىردە التاي ولكەسى, ومبى, تومسك, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىنا تەك اۆتوبۋستار عانا جۇرەدى, ەكى اراداعى جولاۋشىلار سانى از ەمەس. اسەت يسەكەشەۆ ءوز جاۋابىندا ەكى ماسەلەنىڭ مينيسترلىك دەڭگەيىندە قارالا­تىنىن جەتكىزدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, سونداي-اق, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەيرام پىشەم­باەۆ­تىڭ «ءبىر توپ دەپۋتاتتار وڭدەۋ سالاسى كاسىپورىندارى ءۇشىن ءۇش جىلعا سالىقتاردان بوساتۋ جونىندەگى» باستاما­سىن دا قولداۋعا ءازىر ەكەنىن ءبىلدىردى. ءا.يسەكەشەۆ رەسەيلىكتەرمەن بىرلەسىپ عىلىمي تەحنوپارك قۇرۋ  دا تابىلعان يدەيا ەكەنىن ايتتى. تومسك جەرىندە جۇمىس ىستەيتىن تاماشا عىلىمي ورتالىقتىڭ تاجىريبەسىن بىزگە دە ەنگىزگەن پايدالى. «بۇل كەلەسى جىلى پاۆلودار جەرىندە وتەتىن شەكارالاس ايماقتاردىڭ ىنتىماق­تاستىق فورۋمىنا لايىقتى سىي بولار ەدى», دەدى ول. ءوز سوزدەرىندە رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ قر-داعى ساۋدا وكىلى ا.ياكوۆلەۆ پەن التاي ولكەسى گۋبەرناتورىنىڭ ورىنباسارى ا.لۋكيانوۆ ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋعا نەعۇرلىم ىنتالى بولاتىنىن ايتىپ ءوتتى. 2010 جىلى ءبىرشاما ناتيجەگە قول جەتتى. وعان كەدەندىك وداق وڭ اسەر ەتتى. شەكارالاس ايماق­تار­دىڭ قارىن-قارىناسىن دامىتۋ ارقىلى ەلارالىق بايلانىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ۇمتىلامىز, دەدى قوناقتار. كەشە تۇستەن كەيىن «قازاقستان-ءسىبىر-2011» حالىقارالىق كورمەسى ايا­سىندا ءوزارا ارىپتەستىكتى دامىتۋ جونىندە ءتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا ديالوگتىق وتىرىستار جالعاسىن تاپتى. بۇگىن, باع­دار­لاماعا سايكەس, شەكارالاس ايماقتار­دىڭ وكىلدەرى وبلىستىق بىرقاتار كاسىپ­ورىندارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, كەيىن حالىقارالىق كورمەنىڭ جەڭىمپازدارى انىقتالادى. نۇربول جايىقباەۆ.