كوكتەمگى ەگىس «ەگىنجايمەن» جەڭىلىرەك

ەلىمىزدە سوڭعى بىرقاتار جىل­دار­دان بەرى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار­لارىن وندىرۋشىلەرگە كوكتەم­گى ەگىس پەن كۇزگى جيىن-تەرىم جۇ­مىس­تارىن بارلىق تالاپتارعا ءساي­كەس جانە دەر كەزىندە جۇرگىزۋ­لە­رىنە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالا­رىنىڭ كورسەتىلىپ كەلە جاتقان­دىعى بەلگىلى. راس, بۇرىن مۇنداي قولداۋ-كومەكتەر نەگىزىنەن ءىرى جانە ورتا شارۋاشىلىقتارعا عانا كور­سەتىلىپ, ۇساق شارۋاشىلىقتار نازاردان تىسقارى قالىپ جاتاتىن. ەندى بۇل ماسەلە دە رەتتەلىپ, ءوز شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. سەبەبى مەملەكەتتىك قول­داۋدىڭ جوعارىداعىداي ءتۇرى سوڭعى ەكى جىلدان بەرى ۇساق شارۋاشى­لىقتارعا دا كورسەتىلە باستادى. «كازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «اۋىل شارۋاشىلى­عىن قارجىلاي قولداۋ قورى» (اشققق) اكتسيونەرلىك قوعامى­نىڭ «ەگىنجاي» نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى ناق وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. بۇل باعدارلامانى «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق 2010 جىلى «كازاگرو» حولدينگىمەن بىرلەسە وتىرىپ ءازىر­لە­گەن بولاتىن. ءسويتىپ اشققق وسىمەن ەكىنشى جىل قاتارىنان «ەگىنجاي» باعدارلاماسىنىڭ كوز­دە­گەن ماقساتى مەن تالاپتارىنا سايكەس شاعىن فەرمەرلىك شارۋا­شى­لىقتارعا كوكتەمگى-دالا جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزۋگە نەسيەلەر بەرىپ كەلەدى. مۇنداي جەڭىلدىكتى نەسيە ءتۇرى نەگىزىنەن بيداي سەبۋگە لايىقتالعان 500-600 گەكتار جەرى بار جانە باسقا قارجى ينستيتۋت­تارىنان كرەديت الۋعا مۇمكىندىگى جوق فەرمەرلەرگە بەرىلۋدە. باعدارلاما العاش رەت ىسكە قوسىلعان قاناتقاقتى جىلى ونى جۇزەگە اسىرۋعا 500 ميلليون تەڭگە بولىنگەن ەدى. بۇل قارجى تولىقتاي يگەرىلدى. – قازاق حالقىندا «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ماقال بار عوي. سول ايتىلعانداي, باعدارلامامىز باستاۋ العان وتكەن ءبىرىنشى جىلى ءبىز­دىڭ بۇل جاڭا نەسيەمىزگە قانشا­لىقتى سۇرانىس بولاتىندىعىن تولىق بىلە الماعان ەدىك. دەگەنمەن, نەسيەنىڭ بۇل تۇرىنە دەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتار سۇرانىسى ءبىز ءمول­شەرلەگەننەن دە كوپ بولىپ شىق­تى. بىزگە 700 ميلليون تەڭگە­نىڭ وتىنىشتەرى كەلىپ ءتۇستى. سون­دىق­تان بيىلعى 2011 جىلى ناق وسى سومانى ءبولۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى, -– دەپ ءتۇسىندىردى بىزگە ءىس بارىسى تۋرالى اتالعان قور­دىڭ نەسيەلەندىرۋ دەپارتا­مەنتى­نىڭ دي­رەكتورى مەدەت توقپاي. كوكتەم مەن جاز ءوتىپ, مىنە, ەلىمىزگە قوڭىر كۇز دە كەلىپ جەتتى. ءسويتىپ قوردىڭ ۇستىمىزدەگى جىل ءۇشىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني نەسيەلەر بەرۋ جۇمىسى اياق­تال­دى. بولىنگەن جوعارىدا ايتىل­عان قارجى تولىق كولەمىندە يگەرىلدى. بيىلعى جىلى بۇل نەسيەگە 318 شارۋاشىلىق يە بولعان ەدى. ولار 169 621 گەكتار جەرگە ەگىن سالىپ, كوكتەمگى ەگىسكە قاتىستى بارلىق جۇمىستاردى اتقارىپ شىق­­­تى. وسى رەتتە ءبىر شارۋا­شىلىققا جىلدىعى 12 پايىزدىق سىياقى ستاۆكاسىمەن 3 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە قارجى بەرىلگەندىگىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس. بۇل قارجى 2 جىلدىڭ ىشىندە وتەلۋگە ءتيىس. ياعني فەرمەرلەر ءوز­دەرى العان نەسيەلەرىن ەكى جىلدىڭ ەگىنى ارقىلى وتەۋگە مۇمكىندىك الا­دى. بىلايشا ايتقاندا, «ەگىنجاي» باعدارلاماسىن ازىرلەگەن كەزدە شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ قولدارىنىڭ قىسقالىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, نەسيەنى وتەۋ ءتارتىبىن مۇمكىندىگىنشە جەڭىلدەتۋ جاعى قاراستىرىلعان. ونىڭ ۇستىنە نەسيەنى الۋشى­لار­دى ىرىكتەۋ كەزىندە دە, باسقا قارجى ينستيتۋتتارىنداعىداي, ەرەك­شە ءبىر تارتىپتەر العا تارتىل­مايدى. قاراپايىم سوزبەن ايتقان­دا, نەسيە الۋعا ۇمىتكەر تەك مىناداي ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىنداي بولسا, جەتىپ جاتىر: فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى جالگەرلىكتەگى نەمەسە جەكە مەنشىگىندەگى جەرى بولىپ, ول جەردە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولە­مىندە ەگىن سالىنىپ كەلە جاتۋى ءتيىس. كەپىلدىككە زاڭ بويىنشا تى­يىم سالىنباعان بارلىق زاتتار قابىل­دانا بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, وتكى­زۋگە بولاتىنداي جىلجيتىن ءجا­نە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەر. ءما­سە­لەن, قور ونشا ەسكىرمەگەن ءۇي مەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن كە­پىل زات رەتىندە قابىلداي الادى. نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردىڭ (ەدب) جانە «قاز­اگرو­گارانت» اق-تىڭ كەپىلدىگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, نەسيە الۋعا ۇمىتكەردىڭ سالىق جونىندە جانە بيۋدجەت پەن ەدب جانە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ الدىن­داعى باسقا دا تولەمدەر جونىندە سوڭعى ءۇش ايدان بەرى مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن بورىشتارى بولماعاندارى ءجون ەكەندىگىن ەسكە سالا كەتسەك ارتىق بولماس. مىنە, وسىنداي تالاپتارعا جاۋاپ بەرە العان جاعدايدا نەسيە شاعىن شارۋاشىلىقتارعا ءاربىر گەكتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن نورماتيۆكە سايكەس بولىنەدى. قازىرگى كۇنى بۇل باعدارلاماعا ونىڭ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى قازاقستاننىڭ بار­لىق وبلىستارى قاتىسۋدا. باعدار­لاما بويىنشا نەسيە تەك بيداي ەگۋگە عانا ەمەس, كوكونىس پەن كارتوپ جانە باسقا دا داقىلدار وتىرعىزۋ ءۇشىن دە بەرىلۋدە. – «ەگىنجاي» باعدارلاماسى ارقىلى بەرىلىپ جاتقان نەسيەلەر­دىڭ وڭىرلەر بويىنشا كولەمى مەن قوزعالىسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاي­تىن بولساق, ولاردى الىپ, يگەرۋدە قوستاناي وبلىسىنىڭ كوش باستاپ كەلە جاتقاندىعىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. بۇل وبلىس 157 ميلليون تەڭگە نەسيەگە يە بولدى. ونىڭ سوڭىنان 148 ميلليون تەڭگە نەسيە العان اقمولا, 102 ميلليون تەڭگە نەسيە العان سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارى كەلەدى. ال ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى­نىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلا­رىن وندىرۋشىلەرى نەسيەنىڭ ەڭ از كولەمىمەن عانا قامتىلىپ وتىر. نەسيەنىڭ قارجىلاي سوماسى وسى وبلىستاردىڭ اربىرىنە 8 ميلليون تەڭگەدەن عانا اينالۋدا, – دەيدى مەدەت توقپاي. فەرمەرلەر نەسيەنى كۇزدە نەمەسە قىستا, ياعني استىقتى ساتۋدان تۇسكەن قارجى قولدارىنا تيگەننەن كەيىن بارىپ قانا وتەيدى. ونىڭ ۇستىنە, قور ولاردىڭ نەگىزگى قارىز بەن سىياقى جونىندەگى بەرەشەكتى وتەۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا دەيىن شەگەرە الادى. ال ەندى الداعى جۇمىستار جايىنا كەلەتىن بولساق, كەلەسى جىلعا «ەگىنجاي» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 600 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلدى. نەسيەگە بەرۋگە ارنالعان قارجى سوماسىنىڭ ءتو­مەن­دەۋىنە قور قىزمەتىنىڭ كەڭەيۋى, ياعني ول جۇزەگە اسىراتىن باعدار­لامالار سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى اسەر ەتكەندىگىن ايتا كەتپەكپىز. ماسە­لەن, قازىرگى كۇنى قور سەگىز ءتۇرلى نەسيە بەرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ولار­دىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتەيىك. ماسەلەن, «اۋىلدىق شاعىن نەسيە» باعدارلاماسى بويىنشا قور بەرەتىن تاعى ءبىر نەسيە ءتۇرى ەگىن شارۋاشىلىعىن, مال شارۋا­شىلىعىن جانە اۋىل شارۋاشى­لىعىنىڭ باسقا دا سالالارىن دا­مىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. وسى بويىنشا ءبىر شاعىن شارۋاشى­لىققا 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرۋگە بولادى. ال «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن نەسيە ارقىلى مال شارۋاشىلى­عىن قولداۋ ءىسى كوزدەلسە, «تابيعي ورتا» باعدارلاماسى ەرەكشە قورعا­لا­ت­ىن تابيعي ورتامەن, ۇلتتىق پاركتەرمەن, قورىقتارمەن شەكتەسە ءومىر سۇرەتىن اۋىل حالقىنىڭ تىرشىلىك كوزدەرىن ۇلعايتۋعا, ولاردىڭ مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىنان تىس باسقا دا كاسىپتەرمەن شۇعىل­دانا باستاۋلارىنا جاردەم كورسە­تۋگە نەگىزدەلگەن. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قار­جى­لاي قولداۋ قورى» اق بۇل باع­دارلامالاردىڭ سىرتىندا اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋ­شىلەر مەن اۋىل حالقىن نەسيەلەندىرۋ ءىسىن ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ ماقساتىندا وسى ىسپەن اينالى­ساتىن شاعىن نەسيە بەرۋ ۇيىم­دارىن ودان ءارى قارجىلاندىرۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىر. سونىمەن وسى ماقالادا قوز­عال­عان اڭگىمەمىزدى ءتۇيىپ ايتاتىن بولساق, قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىڭ كومەك قولى ءبىر كەزدەرى وزدەرىنە قولايلى نەسيە الۋعا زار بولعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارىنا, ءتىپتى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا دەيىن جەتىپ وتىر. «اۋىل شارۋاشىلى­عىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جۇرگىزىپ جات­قان ءساتتى جۇمىستارى, ول ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرىپ جاتقان باعدارلا­مالار وسىنىڭ ءبىر جارقىن دالەلى بولىپ تابىلادى. ەسەن باەۆ.