بۇل ەلدەر الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 40%-دان استامىن وندىرەدى. ءتتا بىرىڭعاي تىنىق مۇحيتى نارىعىن قۇرىپ, ساۋدا تاريفتەرىن تومەندەتۋ جانە ورتاق ەرەجەلەردى بەلگىلەۋ ارقىلى 12 ەلدىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالارى ءۇشىن نەعۇرلىم ىڭعايلى ورتانى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. بۇل ارىپتەستىك اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ازياداعى ساياساتىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولدى. ءتتا-ءنىڭ قۇرىلۋى ارقىلى قىتايدىڭ جاھاندىق ەكونوميكا ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋ قابىلەتى شەكتەلىپ, جۇمىسشىلار مەن قورشاعان ورتا قۇقىقتارىن قورعاۋ ستاندارتتارى ورناتىلادى جانە اقش-تىڭ جاڭا نارىقتارعا كىرۋىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن.
2016 جىلعى 4 اقپاندا تاراپتار بۇكىل مۇشە مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەتىن ءتتا-ءنى قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. الايدا, 2017 جىلعى 23 قاڭتاردا سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى ۋادەلەردەن كەيىن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقش-تى ءتتا-دەن شىعارۋ تۋرالى وكىمگە قول قويعان ەدى. اقش كونگرەسىنىڭ كەلىسىمدى ءالى راتيفيكاتسيالاماعانىنا جانە اقش-تىڭ ءتتا-دەن شىعۋىنىڭ نىشاندىق ماڭىزى بولعانىنا قاراماستان, ۆاشينگتوننىڭ تىنىق مۇحيتى ساۋدا كەلىسىمىنەن باس تارتۋى قىتايدىڭ ءتتا-گە قوسىلۋىنا قاتىستى كەيبىر تۇسىنبەستىكتەر مەن پىكىرتالاستار تۋعىزدى.
قىتايدىڭ نەگىزىنەن ايماقتىق كەشەندى ەكونوميكالىق ارىپتەستىك (اكەا) شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە جانە ساۋدانى ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولىپ, ءتتا-گە قاتىسۋ ماسەلەسىندە بەيتاراپ قالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. اكەا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى قاۋىمداستىعىنىڭ (اسەان) 10 مۇشەسىن جانە اسەان-مەن ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم جاساعان باسقا التى سەرىكتەستىكتى (قىتاي, ءۇندىستان, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, اۆستراليا جانە جاڭا زەلانديا) قامتيدى. بۇل ماعىنادا اكەا قۇرامىندا قىتاي مەن ءۇندىستان قامتىلماعان ءتتا-گە بالاما رەتىندە قاراستىرىلادى. وسىلايشا, اۆستراليا پرەمەر-ءمينيسترى مالكولم تەرنبۋلل تيىسىنشە جاپونيا, جاڭا زەلانديا جانە سينگاپۋر پرەمەر-مينيسترلەرى سيندزو ابە, بيلل ينگليش جانە لي سيان لۋنگمەن كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزگەننەن كەيىن ءتتا مۇشەلەرىنىڭ قىتاي مەن باسقا دا ازيا ەلدەرىن ساۋدا كەلىسىمىنە قوسىلۋعا ىنتالاندىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
30 جىلدىق جەدەل ەكونوميكالىق ءوسۋ ۇدەرىسىنەن كەيىن بەيجىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ جانە ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگىن سەزىنۋدە. ۇزاق مەرزىمدى دامۋ جوسپارى نەگىزىنەن الەمدىك ەكونوميكاداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتۋگە جانە عالامدىق گەوساياساتتاعى ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قىتايدىڭ «سىرتقا اشىلۋ ستراتەگياسىمەن» تىعىز بايلانىستى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جوعارى ءارى نارىقتارى دامىپ كەلە جاتقان رەسۋرستارعا باي ايماق بولعاندىقتان, قىتاي ء«بىر بەلدەۋ − ءبىر جول» باستاماسى (بببج) ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ايماققا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. 2010 جىلى اكەا قۇرىلعاننان بەرى اسەان قىتايدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەسىنە اينالدى. شىن مانىندە, تاراپتار اراسىنداعى ساۋدا 1991 جىلعى 7,9 ملرد دوللاردان 2016 جىلى 472 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى جانە جىلدىق كورسەتكىش بويىنشا 18,5%-عا ارتتى. 2015 جىلى تاراپتار 2020 جىلعا دەيىن جالپى ەكىجاقتى ساۋدانى 1 ترلن دوللارعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ, ەركىن ساۋدا تۋرالى كەلىسىم اياسىندا ساۋدانى كەڭەيتۋ ماقساتىندا كەلىسىمگە قول قويدى.
2017 جىلى قاڭتاردا وتكەن داۆوس دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمىندا قىتاي توراعاسى سي تسزينپين سىرتقا اشىلۋ ارقىلى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالاردى ىرىقتاندىرۋ مەن جەڭىلدەتۋدى ىنتالاندىرۋعا, سونداي-اق, پروتەكتسيونيزم ساياساتىنان باس تارتۋعا شاقىردى. بۇل ارەكەت قىتايدىڭ ترانس-تىنىق مۇحيتى ارىپتەستىگىنەن شىققان اقش-تىڭ ورنىن الۋعا دايىندىق بەلگىسى رەتىندە ءتۇسىندىرىلدى. الايدا, قىتايدىڭ ءتتا-گە قوسىلۋ مۇمكىندىگى تىكەلەي اقش-قىتاي قاتىناستارىنا بايلانىستى.
اقش ساۋدا وكىلى كەڭسەسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قىتاي قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. 2016 جىلى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 578,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. اقش-قىتاي ساۋداسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ 40%-ىن قۇراعاندىقتان, الەمدىك ساۋداداعى جەتەكشى ەكى ەل بارعان سايىن ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستى بولۋدا. ەكى تاراپ تا اعىمداعى ساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەرگە قاراماستان, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن مويىندايدى. بۇل كوزقاراس سي ءتسزينپيننىڭ 2017 جىلى 7 ساۋىردەگى اقش-قا رەسمي ساپارى بارىسىندا راستالدى. سوندىقتان, ۆاشينگتونمەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە زيان كەلتىرمەۋ بەيجىڭ ءۇشىن دە اسا ءتيىمدى. بىراق قىتايدىڭ ءتتا-گە قوسىلۋى اقش پەن قىتاي اراسىندا ساۋدا قاقتىعىستارى مەن پروتەكتسيونيزم ساياساتىنا اكەلۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرسەك, قىتايدىڭ ءتتا-گە قوسىلۋعا شەشىم قابىلداۋى ودان سايىن كۇردەلەنە تۇسەتىنى تۇسىنىكتى.
سونىمەن قاتار, مۇشە ەلدەر قىتايدىڭ ءتتا-گە قوسىلۋىنا ءالى دە اشىق تۇردە قولداۋ كورسەتە قويعان جوق. كەيبىر مۇشە مەملەكەتتەر قىتاي باستاعان ايماقتىق ساۋدا ءتتا ەلدەرى ءۇشىن اقش-تىڭ جەتەكشىلىگى كەزىندەگىدەي ىڭعايلى بولماۋىنان قاۋىپتەنەتىندەي. ۋاقىتى كەلگەندە ءتتا مۇشەلەرى قىتايدىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى كەلىسىمىنە قاتىسۋ ماسەلەسى بويىنشا شەشىم قابىلدايدى. الايدا, تاراپتاردىڭ وسى ماسەلە بويىنشا ورتاق پىكىرگە كەلەتىنىنە قاتىستى ەشقانداي كەپىلدىك جوق.
قورىتا كەلە ايتارىمىز, ءتتا قىزمەتى ءادىل ەرەجەلەر قولدانا وتىرىپ اشىق ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعاندىقتان, قىتايدىڭ ەلدىڭ ساۋداسى مەن ينۆەستيتسيالارىن سىرتقا اشۋىن تالاپ ەتەتىن كەلىسىم ستاندارتتارىن ورىنداۋى قيىنعا سوعادى. الايدا, قىتاي ءتتا-گە قوسىلاتىن بولسا, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا جانە اسەان مۇشەلەرى ءۇشىن جاڭا ساۋدا تەتىگىن قۇرۋعا مۇمكىندىكتەر جاسايتىن كەلىسىمنىڭ مۇشەسى بولۋ جانە ازيادا كوپتەگەن ەلدەر اراسىندا بايلانىستى نىعايتۋ نەعۇرلىم تارتىمدى بولا تۇسەتىنى انىق.
اجار سەرىكقاليەۆا,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
