سوندىقتان, اقمولا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىندە وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار بىردەن ماقالانى تالقىلاۋعا كىرىسىپ كەتتى. كوپشىلىكتىڭ سان ءتۇرلى پىكىرلەرى مەن وي-تۇيىندەرى, ۇسىنىستارى ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە بەي-جاي قارامايتىنىن تانىتتى. بۇل – توسىن جاي ەمەس. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ەلىمىزدىڭ العا قاراي دامۋى جەمىستى بولۋى ءۇشىن شەشىلۋى قاجەت ومىرلىك ءمانى زور ماسەلەلەر كوتەرىلگەن.
قوعامدىق سانا دەگەن نە؟ ول – ءبىر تۇتاس ەلدىڭ ومىرىنە توعىساتىن ءار ادامنىڭ جەكە سانا-سەزىمىنىڭ دەڭگەيى. ال ارقايسىمىزدىڭ وي-سانامىز العان تاربيەمىز بەن رۋحاني بايلىعىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. ء«بىز اركىم جەكە باسىنىڭ قانداي دا ءبىر ىسكە قوسقان ۇلەسى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قاراپ باعا-لاناتىن مەريتوكراتيالىق قوعام قۇرىپ جاتىرمىز», دەپ ەلباسى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ الدىندا مىندەت بەلگىلەدى.
ولاي بولسا, جەكە باستىڭ قاسيەتى ارقايسىمىزدىڭ, وتباسىمىزدىڭ, وقۋ ورىندارىنىڭ, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ باستى نازارىندا جانە قامقورلىعىندا بولىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, پارتيالىق, جاستار, كاسىپوداقتار ۇيىمدارى, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ارقىلى, اسىرەسە, رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك تاربيەلەۋ جولىمەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلۋى كەرەك. سەبەبى, ءبىز بۇگىنگى قوعامدا قالىپتاسىپ, الدىنا بيىك ماقساتتار قويىپ بەيبىتشىلىكتى قولداعان, ءوز-وزىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىن ادامي قۇندىلىقتاردى ۇستانعان جاڭا قازاقستاندىقتاردىڭ زامانىنا جەتتىك.
مىنە, سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ تۋرالى ماقالاسى وتە وزەكتى دە ۋاقتىلى جانە وندا زاماناۋي قوعامنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى ناقتى ايقىندالىپ, ولاردى شەشۋدىڭ سارا جولى كورسەتىلگەن. «...بۇگىن ءبىز بارىنەن دە اۋقىمدى جانە ىرگەلى جۇمىستاردى باستاعالى وتىرمىز.
مەن ەلىمىز مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باساتىنىمىز جانە بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتەتىنىمىز تۋرالى كوزقاراستارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم», دەپ ەلباسى ءبىزدى ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتايدى.
قازاق ءتىلىن كەزەڭ-كەزەڭمەن لاتىن عارپىنە كوشىرۋ, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى, «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى», «قازىرگى قازاقستاننىڭ مادەنيەتى جاھاندىق الەمدە» جوبالارى بىزگە, قازاقستاندىقتارعا ءوز بولاشاعىمىزدى ءوزىمىز قالىپتاستىرۋىمىزعا مول مۇمكىندىك بەرەدى.
باعدارلامالىق قۇجاتتى ءساتتى جانە سەنىمدى, ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ مەنىڭشە, ەڭ باستىسى: وي تۇزەلمەي, بوي تۇزەلمەيدى. وسى ورايدا كىتاپ شىعارۋ جانە ادەبيەت تاراتۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, كىتاپتىڭ ادام جانىنىڭ رۋحاني بيلىگى بولىپ تابىلاتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. ولاي بولسا, كىتاپ رۋحاني جۇتاڭدىقپەن كۇرەستە باستى قارۋىمىزعا اينالۋى كەرەك. كىتاپ ەجەلدەن ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە ۇلكەن ءرول اتقارعان. ولار ءبىزدى ادامگەرشىلىككە, وتانسۇيگىشتىككە, گۋمانيزمگە ۇيرەتكەن. سوندىقتان باسپا قىزمەتىن, اسىرەسە, بالالار ادەبيەتىن ۇلكەن تيراجدارمەن شىعارۋعا جانە ونى تاراتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت دەپ سانايمىن جانە ولار بويىنشا قوعامدىق تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرۋ كەرەك.
ءار حالىق ءوز ولكەسىن, باتىرلارىن, وتانىن جاي عانا ەستە ساقتاپ قويماي, ونى ماقتان ەتۋگە مىندەتتى. ءوز جەتىستىكتەرىن, قوعامنىڭ ۇزدىك وكىلدەرىن جاقسى جاعىنان كورىپ ماقتان ەتۋ – بۇل حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ءوزىن ءوزى سىيلاي ءبىلۋى. ال ونداي جەتىستىكتەردى ادەبيەت ارقىلى عانا عاسىرلار بويى ساقتاۋعا بولادى. دانا حالقىمىز «دۇنيەدە ماڭگى وشپەيتىن: جاقسىنىڭ اتى جانە سول جاقسى تۋرالى جازعان اقىلدىنىڭ حاتى» دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بەن ەڭبەك سىڭىرگەن زامانداستارىمىزعا عانا قۇرمەت ەمەس, بۇل – ءوز ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتى بولۋ ءۇشىن قالاي ءومىر ءسۇرىپ ەڭبەك ەتۋ كەرەكتىگى تۋرالى تاربيە, وقۋلىق, تاريحي انىقتاما. ويتكەنى, قازىر ادامدارعا ءبىلىمنىڭ قاجەتتىگى تۋىندادى. مىسالى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىندا ءبىزدىڭ اقمولالىق جەرلەس جازۋشى ۆيكتور تەرەششۋكتىڭ «س چەگو ناچيناەتسيا رودينا» اتتى كىتابى جارىققا شىقتى. وندا جازىلعان ويلار پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان ويلارمەن ساباقتاس.
سوندىقتان قوعام مەن ءاربىر وتباسى كەمشىلىكتەرمەن كۇرەسكىسى كەلسە, بالالاردىڭ بويىنا جاستايىنان كىتاپحانالار, تەاترلار, كينوتەاترلار ارقىلى قايرىمدىلىق, سەنىم, ەرلىك, پارىز, وتانسۇيگىشتىك تۋرالى شىعارمالارعا سۇيىسپەنشىلىكتى ءسىڭىرۋىمىزدىڭ قاجەتتىگىنە سەنىمدىمىن, ويتكەنى, بۇگىنگى بالالار – ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ادامزاتتىڭ بولاشاعى. بالالارىمىز قانداي بولىپ وسسە, قوعام سونداي بولادى. شىعارما وقۋ, سپەكتاكل مەن كينو كورۋ جاس ادامدى ويلارعا, ومىردەن ءوز ورنىن تابۋعا, تاعدىرىن ايقىنداۋعا, ءوز جاقىندارى مەن وتانىنا نە بەرۋى كەرەك جانە نە بەرە الامىن دەگەن ويعا جەتەلەيدى. وعان تەك جەكە سانامەن, ءوزىن ءوزى تانۋمەن, ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
ۇلتتىق رۋحتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاستاردىڭ ساناسى حالىقتىق ءدىلدىڭ نەگىزىن قالاۋشى قاعيداتتارىنا قايتا ورالۋى كەرەك. ءبىز باسقا دا ءتيىمدى ءىس-شارالارمەن قاتار, وتباسىنداعى دانالىق تاربيە وسكەلەڭ ۇرپاقتى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىكتە دامىتىپ, مىنەزىن قالىپتاستىراتىنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. بۇل بىزگە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا, ءبىر-بىرىمىزگە قامقورشى جانە وتانىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپتى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل بولاشاقتا ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك سالادا, جالپى ومىردە جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىزدىڭ كەپىلى بولادى.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا «جاڭا جاڭعىرۋ ەڭ الدىمەن تاريحي تاجىريبە مەن داستۇرىمىزگە مەنسىنبەي قاراۋ ەمەس, ...بۇل حالىقتىڭ وتكەنىن, قازىرگىسىن جانە بولاشاق كوكجيەگىن جالعايتىن پلاتفورما… ءوز ولكەڭنىڭ تاريحىن ءبىلۋ جانە ماقتان ەتۋ – قاجەتتى جانە پايدالى ءىس…», دەيدى. ال بىزدە تانىپ-ءبىلىپ, ماقتان ەتەتىن تاريحىمىز بار. بيىل العىس ايتۋ كۇنىنە وراي اقمولا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبى «مەنىڭ وتباسىم – ەلىمنىڭ ءبىر بولشەگى» ءبىرىنشى جيناعىن دايىنداپ باسىپ شىعاردى, وعان 25 اقمولالىق ابىرويلى وتباسىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى وچەركتەر ەنگىزىلدى. مۇنداي ەڭبەككەرلەر بارلىق وڭىردە بار. بۇلار – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز.
مىنە, سوندىقتان مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا تۇلعاسى» جوباسىن جان-تانىممەن قولدايمىن. ەلباسى: «قازاقستاننىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ارتىندا الۋان ءتۇرلى تاعدىرلار تۇر. «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تۇراتىن ءتۇرلى جاستاعى, سان الۋان ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاريحى. جوبادا ناقتى ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرلارى مەن ءومىرباياندارى ارقىلى بۇگىنگى, زاماناۋي قازاقستاننىڭ كەلبەتى كورىنىس تابادى. ...تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن, بىلىمىمەن, ونەرىمەن وزىپ شىققان قانشاما زامانداستارىمىز بار. ولاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى – كەز كەلگەن ستاتيستيكادان ارتىق كورسەتكىش. جاستار ومىرگە شىنايى كوزبەن قاراپ, ءوز تاعدىرلارىنا وزدەرى يەلىك ەتە الاتىن ازاماتتار بولۋى ءۇشىن ولارعا ۇلگى ۇسىنۋىمىز كەرەك», دەيدى.
دەرەكتى ادەبيەتتىڭ قۇندىلىعى – تاريحي كەزەڭدى, ەلدىڭ جەتىستىكتەرى مەن كورنەكتى تۇلعالارىن كورسەتۋ. بۇل – لايىقتى جانعا ماڭگى گيمن, جانە ول تۋرالى ەستەلىكتىڭ قويماسى. مۇنى ءاربىر ادام ءتۇسىنۋى قاجەت. بۇل جەردە ماسەلە ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تاريحتا قالدىرعىسى كەلەتىندىگىندە ەمەس. ءبىز وتكەندى قالاي بىلگىمىز كەلسە, بولاشاق ۇرپاق تا ءبىزدىڭ ءومىرىمىز جايلى بىلگىسى كەلەتىن بولادى.
ەڭ باستىسى, بۇل باستاما اياقسىز قالماۋى ءتيىس. وڭىرلىك «100 جاڭا تۇلعا» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيلەردە قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرىنىڭ قىزمەتى جانداندىرىلادى. ويتكەنى, كەڭەس مۇشەلەرى, قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى ءاربىر ادامنىڭ ءوز ءوڭىرىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىن جاقسى بىلەدى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەمەكشى, ءبىزدىڭ ءوز زامانىمىزدىڭ باتىرلارىنا باسا كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي: «تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن, بىلىمىمەن, ونەرىمەن وزىپ شىققان قانشاما زامانداستارىمىز بار… ءبىز ۇلتىمىزدىڭ التىن قورىن قالىپتاستىرۋشىلاردى ءبىلۋىمىز كەرەك».
ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ باسىندا بىرلىك, تاتۋلىق, ۇلتى مەن ءدىني سەنىمىنەن تاۋەلسىز وتانسۇيگىشتىكپەن نىعايتىلعان دوستىق تۇر. بۇگىنگى تاڭداعى باستى مىندەت – ونىڭ كومەگىمەن جانە سونىڭ اينالاسىندا تاربيە جۇمىسىن عانا ەمەس, ءبىلىم بەرۋدى, مادەني دامۋدى جانە قايىرىمدىلىق جۇمىستارىن قالىپتاستىرۋ. بۇعان جالپى تۇسىنىستىك پەن قوعامنىڭ بارلىق ساناتتارىن تاربيەلەۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. ونى اركىم ەڭ الدىمەن وزىنەن باستاۋى كەرەك.
مارال جاقىپوۆا,
اقمولا وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ
ورىنباسارى, حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى
اقمولا وبلىسى
