قازاق پوەزياسىندا الدەقاشان ءوزىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن جىردان قاشاعان شايىر بۇگىن جەتپىس دەگەن بەلەستى باعىندىرىپ وتىر. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قالىڭ وقىرمانى اتىنان يران-عايىپ اقىندى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
دۇنيە ديدارىندا كىممەن بولسا دا تانىسىپ, ۇعىسىپ, ءتىل تابىسۋعا تۋرا كەلەتىندەي. تىرشىلىك جولىندا, تاعدىر دارگەيىندە عۇمىر كەشىپ جۇرگەندىكتەن ادام ادامعا قاراماي تۇرا ما؟!
ادەبيەتتى توڭىرەكتەگەننەن كەيىن اقىنىمەن دە, اقىنسىماعىمەن دە, جازۋشىسىمەن دە, جازۋشى بولعىسى كەلەتىندەرمەن دە ارالاس-قۇرالاس بولاسىڭ. وندايدىڭ قىزىعى ءوز الدىنا. نەشە الۋان مىنەز, سان ءتۇرلى ولەڭ, كەيدە اقىلعا قونبايتىنداي كورىنەتىن توسىن جاعدايلاردىڭ كۋاسى بولاسىڭ. اقىن, جازۋشى دەپ وسىلاردى ايتادى ەكەن عوي دەپ ويلايسىڭ. الدە جۇرت سولاي ويلاسىن دەپ قاساقانا ىستەلەتىن جاساندى مىنەزدەردى تانيسىڭ. تابيعاتتىڭ وزىندە وقتا-تەكتە كەزدەسەتىن سيرەك قۇبىلىستارداي قالامگەر مىنەزى دە, تاعدىرى دا اندا-مۇندا ادەبيەتتە قىلاڭ بەرەدى. سول تاعدىر, سول مىنەز, تۇرمىس, ءجۇرىس جازاتىنداردىڭ بارىنە تيەسىلى ەنشى سياقتى نايقالىپ باسىپ, تەڭسەلىپ جۇرگەن قاتارلاستارىمدى كورگەندە تاعدىر ماڭدايىڭا سولاي ءجۇرۋدى جازباعاننان كەيىن ءبارى بەكەر ەكەنىنە كوزىڭ جەتە تۇسەتىندەي. قاسىم مەن مۇقاعالي تاعدىرى وزگە ەشكىمگە بۇيىرماق ەمەس.
ۇلكەن اقىن-جازۋشى اعالارمەن تانىسىپ, ءبىلىسۋدىڭ ءوزى قىزىق. كەي اعالارمەن اپتا سايىن تەلەفونمەن حابارلاسىپ, سۇحبات, دوڭگەلەك ۇستەلگە جاۋاپ الىپ جاتساق تا, بەتپە-بەت كەزدەسكەن العاشقى كۇنى: «قاي بالاسىڭ؟ ا-ا... قايدا ىستەيسىڭ؟ م-مم...» دەپ ىڭىرانا جاۋاپ قاتادى. مۇندايدا وزىڭنەن ءوزىڭ قاراداي قىسىلاسىڭ. تۇسىنە الماي الەك بولىپ جۇردىك. شىنىمەن ۇمىتىپ قالا ما؟ الدە... ءيا, وسى «الدە» سياقتى. باياعى جاساندىلىق. ال كەي اعالارمەن مۇلدە سويلەسىپ كورمەگەنبىز. تەلەفون ارقىلى دا. سوندا دا تانىسقان بەتتە ەلبەڭ قاعىپ, جادىراي ك ۇلىپ, ءار قادامىڭدى باقىلاپ جۇرگەن ۇلكەن ەكەنىن سەزدىرىپ, كەم-كەتىگىڭدى ايتىپ, اراسىندا جىلى ءسوزىن دە اياماي ارقاڭنان قاعادى. وندايدا جاڭاعى اعاڭدى مۇلدە جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەي تۇسەسىڭ. اناۋ اعاما قاراعاندا, وسى اعامنان سۇحبات العان دۇرىس-اۋ دەپ توپشىلايسىڭ. وسىلاي الدىڭعى اعالارىڭا دەگەن كوزقاراسىڭ قالىپتاسىپ, بىرەۋدى سەبەپپەن, بىرەۋدى سەبەپسىز ۇناتىپ-ۇناتپاي, وزىڭە رۋحاني شەكارا سىزىپ الادى ەكەنسىڭ, بۇل, بالكىم, دۇرىس ەمەس تە شىعار. اينالىپ كەلگەندە ادامنىڭ بارىمەن تاتۋ, بارىمەن دوس بولا المايتىنىڭدى وسىنداي جاعدايلاردىڭ ءوزى ءتۇسىندىرىپ بەرەتىندەي. ۇزاقتاۋ ايتىلعان القيسسامىزدىڭ توركىنى – يران-عايىپ. اقىن. جۇرتتا قالىپتاسقان سوزگە سەنسەك: مىنەزى قىرسىق, ءوزى قيسىق, سويلەسە قالساڭ قىڭىر, بىراق ولەڭى مىقتى اقىن ەكەن. اقىرىپ سويلەۋدى ۇناتاتىن, اقىرىن سويلەۋدى بىلمەيتىن ادۋىن ەكەن. سولاي دەي تۇرا جۋرناليست بىتكەن ول اقىننان سۇحبات الۋعا قۇمار. سەبەبى نەدە؟ مەنىڭ ويىمشا, جۇرت ايتقان مىنەزدىڭ ءبارى بويىندا بولا تۇرا, ءوزى سويلەگەندى جاقسى كورەدى. وندا دا جۇرت ايتا بەرمەيتىن توسىن جاۋاپتارعا قۇمار. «ەسىڭىز دۇرىس پا؟» دەپ سۇراق قويساڭ دا جاۋاپ بەرەدى. ويتكەنى, ول ەشكىمگە ۇقساعىسى كەلمەيدى. تەك اقىنعا ۇقساۋدى, اقىن بوپ قالۋدى, اقىن بوپ عۇمىر كەشۋدى ارماندايدى. ونىڭ ولەڭدى سىندىرىپ جازاتىن سەبەبى دە سول, مەنىڭشە. ەرەكشەلەنۋ. ءبىر كەزدە ولاي جازۋدى كوپ قالاماقى الۋدىڭ امالى دەپ ايتقاندار دا بولدى. پوەزيانىڭ ءار تارماعىنا اقشا تولەنگەندىكتەن, ءبولىپ جازسا, تارماق كوپ. سوعان سايكەس, قالاماقى دا مول دەدى. مەن وعان سەنبەيمىن. ول بىرىنشىدەن, ويعا بايلانىستى بولىنەدى, ەكىنشىدەن ەرەكشەلەنۋگە بايلانىستى سىندىرىلادى. بۇل ءوزىڭدى تابۋ, ءوزىڭدى ىزدەۋدىڭ ءبىر جولى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازىر سونداي ولەڭدى كورسەك, بىردەن يران-عايىپتى ەسكە الامىز. ودان باسقا ەشكىم ولاي جازبايدى.
ال, يران-عايىپ جاستارمەن تانىسقاندا بىردەن ۇيىنە شاقىرادى نەمەسە اسحاناعا سۇيرەيدى. «كەزىندە بىزگە اعالارىمىز كومەكتەسىپ تۇراتىن» دەپ قامقور بوپ جۇرەدى. بىردە جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىندا ءبىر جاس جىگىتپەن كەزدەسىپ قالىپ, قولىنا اقشا ۇستاتىپ كەتتى. كۇندە بولماسا دا, اپتاسىنا ءبىر «قازاق ادەبيەتىندەگى» سۇيىكتى قارىنداستارىن ەرتىپ الىپ, ءوزى ورتاسىندا گۇر-گۇر ەتىپ, بۇرىنعى «قالامگەرگە» ءتۇسىپ بارا جاتادى. ادەبيەتشىلەر ۇيىندە كەش بولسا, سوڭعى قاتاردا وتىرىپ, جۇرگىزۋشىمەن, يا ساحنادا ولەڭ وقىعان اقىنمەن زالدى باسىنا كوتەرە «سويلەسىپ» وتىرادى (ادەبيەتشىلەر ۇيىندە جاركەن مەن يران-عايىپتىڭ جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى, ول ەكەۋىنەن باسقا كوپ ەشكىم وتىرا بەرمەيتىن سايلاۋلى ورىندارى بار). جاڭا ولەڭ جازسا بولدى, وداققا كەلگەن سايىن ارنايى كىرىپ, وقىپ كەتەدى. ونىڭ كەيبىرىنە ءمان بەرىپ, كەيبىرىن ءجۇردىم-باردىم تىڭدايمىز. گازەتكە ولەڭى شىعاتىن كۇنى ءبىر, شىققان كۇنى تاعى كەلىپ, ءشاي-ءپاي ىشەدى. قازىر ويلاپ وتىرساق, سونىڭ ءبارى اقىندىق مىنەز, جاس داۋرەندەگى بازاردى اڭساۋ ەكەن. وتكەندى ساعىنعان سايىن بۇرىنعى قالعان ادەتتەردى سول كۇندەردى ەسكە ءتۇسىرۋ ءۇشىن, سودان ءلاززات الۋ ءۇشىن قايتالايدى.
بىردە تاعى جاڭا ولەڭىن وقىدى. ءومىر مەن ءولىم اراسى جايلى ەدى. وقىپ بەرىپ, شىعىپ كەتكەننەن كەيىن ارتىنان جۇگىرىپ بارىپ, قايتا ايتقىزىپ, جازىپ الدىق. بىزگە ۇناعان ءبىر شۋماعىن ايتساق, اعامىز بوي بەرمەيدى. «بۇل جەردە دراماتۋرگيا بار. سەندەر تۇسىنبەگەنسىڭدەر عوي. مەن ماسكەۋدە نەشە جىل وقىدىم وسىنى» دەدى. ءبىز ەندى وسى اڭگىمەسىن ق ۇلىقسىز تىڭدادىق, وعان قاراعاندا ولەڭى ۇناپ بارادى. ومىردەگى لاكۋنانى ادام نەمەن تولتىرادى؟ ءومىردىڭ ءمانىن, جاننىڭ تاتتىلىگىن ادام قالاي تۇسىنەدى؟ ارينە, ءولىمدى ەسكە الۋمەن. ول سونشالىقتى قورقىنىشتى نارسە دە ەمەس. ەسكە الۋدى ايتامىن. ال اجالدىڭ ءوزى ۇلكەن بەلگىسىزدىكتەرگە جەتەلەيتىن تۇڭعيىق تۇنەك قوي. جان تۇرشىگەدى, جۇرەكتى قوزعايدى. ال سونى ءبىر ءسات ۇمىتۋ ءۇشىن, وتكەندى ساعىناسىڭ. ساعىنعان سايىن, جاقىندايسىڭ. جاقىنداعان سايىن جاسارىپ, دۇنيەنىڭ شاتتىعىن عانا ەسكە الىپ, جالعاندىعىن ۇمىتاسىڭ. بىراق ءومىردىڭ ىلديى باستالعان شاقتا سونىڭ ءبارى ۋاقىتشا, الدامشى نارسە ەكەنىن ويلاپ تاعى قامىعاسىڭ. اقىن جانى وسىلاي الاي-دۇلەي كۇن كەشەدى. گۇلنۇر نۇراسىلوۆا ءانىن جازعان «قول جەتپەسىم» ولەڭى دە ءبىز جازىپ العان ولەڭىمەن ماعىنالاس ەدى.
عۇمىردى ءبىر سەن دەپ كەشەمىن,
بۇگىننەن ەرتەڭگە كوشەمىن.
تالانىپ تالقىڭا تۇسسەم دە,
تاعدىرىمدى ءوزىم شەشەمىن.
گۇل-گۇلدەي جايناپ,
بۇلبۇلداي سايراپ,
باقىتىڭنىڭ يرانباعىندا.
الىستان باۋراپ,
جاقىننان ارباپ,
اينالدىڭ با التىن ساعىمعا؟
قورعانىپ بۇقپاي,
قارمانىپ ىقپاي,
تالانىمنىڭ تارتتىم قيىنىن.
كونەرگەنىمشە,
ولە-ولگەنىمشە,
قولجەتپەسىم, قۇزار بيىگىم.
ءومىردى ءبىر سەن دەپ سۇرەمىن,
قايعىرىپ جىلايمىن, كۇلەمىن.
كەۋدەمە ماڭگىلىك ۇيالا,
كوكلاندانىپ سوققان جۇرەگىم.
سارعايىپ, سومدانىپ, ساقتانىپ,
عالامات ورتىڭە قاقتالىپ.
ءبىر ءسۇيىپ, ارمانىم بولماس ەدى
كەلمەسكە كەتسەم مەن اتتانىپ.
بۇل ماحاببات تۋرالى عانا ولەڭ ەمەس قوي. ءتىپتى, مەن عاشىقتىق پەن ماحابباتتان گورى مۇندا ارمان, ىنتىزارلىق, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق باسىم دەپ ويلايمىن. اقىن نەگە ءولىمدى كوپ ايتا باستادى؟ بۇل قارتتىقتىڭ دا بەلگىسى شىعار. جەتپىس دەگەن وڭاي جاس ەمەس. وعان پاراساتپەن جەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءبىر جاعى ويلايمىن اقىلى ءبۇتىن ادام ءولىمدى ءجيى ەسكە الادى. ول بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعىنا باتىپ كەتپەس ءۇشىن. ادامعا اقىرعى ايالدامادان وزگە قانداي ۋايىم قاجەت؟
ال,
دۇنيە...
وينادىم –
كۇلدىم:
ءمانىڭ جوعىن ءبىلدىم.
جىلادىم –
سىقتادىم.
جالعاندىعىڭ – ۇققانىم.
ال دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن ۇققان ادام ولىممەن, اجالمەن سىرلاسپاعاندا قايتەدى؟ سونى ءجيى ويلاماعاندا وزگە نەنى ويلايدى؟ بالكىم, مۇناردى جوقتاعاننان بەرى ۋايىمى شىعار. ابايدىڭ «ۋايىمسىزدىعىڭا ۋايىم قىل» دەگەنىن «مەن ىشپەگەن ۋ بار مانى» جازعان يران-عايىپ, البەتتە, بىلەدى. سول پەساسىنىڭ ءوزى – زار. «قورقىتتىڭ كورى» – زار. اقىننىڭ كوپ جاعدايدا جوقتاپ, زارلاپ, ىزالانىپ جىر جازاتىنىن جاسىمەن دە, ومىرمەن دە بايلانىستىرىپ تۇسىنگىڭ كەلەدى-اق.
* * *
يران-عايىپ – اقىن. ونىڭ درامالىق شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىگى وزگە ءسوزدىڭ ەنشىسى. تۇتاس اقىندىق عۇمىرىندا جەتكەن جەتىستىگىن دە ايتا الماسپىز. بىزگە اقىندىعى, سودان كەيىن قارتتىعى جاقىن. كەيىن كورگەن, كەش تانىعان بۋىن رەتىندە العاشقى ولەڭدەرىن وقىساق تا, يران-عايىپتىڭ كەيىنگى اۋىر ويلى ولەڭدەرى ەڭسەمىزدى باسىپ تۇرادى. مەنىڭ بىلەتىنىم: ول مۇقاعاليدى جانىنداي جاقسى كورەدى, قاستەرلەيدى. جاس كۇنىندە ولەڭمەن حات جازىسسا, مۇقاڭ ومىردەن وتكەن سوڭ نەشە سان ولەڭ ارنادى. بالكىم, يران-عايىپتىڭ مۇقاعاليعا ارناعان جىرلارىنىڭ ءوزى ءبىر كىتاپ شىعار. ەسەپتەپ كورۋ كەرەك.
مۇقاعالي پوەزياسىندا مايگۇل بەينەسى پوەتيكالىق فيگۋراعا اينالسا, يران-عايىپتىڭ مۇنارى ونىڭ پوەزياسىنىڭ ءبىر ازالى بۇرىشىنداي بولىپ كۇڭىرەنىپ تۇرىپ الدى. يران-عايىپتىڭ ولەڭدەرىندە جاساندىلىق جوق. «جوقتان قارماپ, كور-جەردى ولەڭ قىلمايدى». ونىڭ بولمىسى سول. بار كەمشىلىگىمەن, بار ارتىقشىلىعىمەن, ول – اقىن.
تاريحتا ءبىر ولەڭى قالسا, ونى اقىن دەپ ەسەپتەۋگە بولادى دەيدى ەكەن الەم ادەبيەتشىلەرى. كىمنەن نە قالارىن قۇداي بىلەدى. اقىننان ءسوز قالادى. سول ءسوزى كادەگە جاراسا – باق.
جىر جازامىن جات كوزگە
بۇرقىراعان,
جاراقاتىم ىشىمدە,
سىرتىم امان.
كۇندىز ك ۇلىپ جۇرەمىن
جۇرتپەن بىرگە,
تۇندە سارى سۇيەگىم
سىرقىراعان...,
–دەپ تولعانعان اقىننىڭ ولەڭ ساپارى جان اۋىرتۋمەن ءوتىپ كەلەدى ەكەن. ولەڭگە ادال اقىننىڭ الداعى كۇنى الاڭسىز بولسىن. تاعى ءبىر جايت ەسكە ءتۇستى. يران-عايىپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزدە اتاقتى قارت اقىننىڭ ولەڭىن: «مىناۋىڭىز جارامايدى» دەپ قايتارىپ بەرىپتى. ار جاعى قانداي وقيعامەن جالعاسقانىن بىلمەيمىن, ازىرگە, ونىڭ ولەڭدەرى رەداكتسيادان قايتپاي, گازەتكە جاريالانىپ كەلەدى.
«ماقاتاەۆ كوشەسى» دەگەن ولەڭىندە ءوزى ايتقانداي: «مۇقاعالي كوشەسى – سەنىڭ كوشەڭ», يراعا. ونىڭ ادەبيەتتەگى كوشەسى – سۇلۋ, كورىكتى, باۋلى, ميۋالى كەڭ كوشە...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
