29 قىركۇيەك، 2011

ارمانى اسقاق ازامات

289 رەت كورسەتىلدى
ادام دەگەن قىزىق قوي. جا­نىڭ­دا جۇرگەن دوسىڭ ەسەيگەنمەن، جاسى ەشقاشان ۇلعايمايتىنداي كورىنەدى. بىراق ولاي ەمەس ەكەنىن كۇندەردىڭ كۇنىندە، سول دوسىڭ اقساقالدىق جاسقا جەتىپ، ەلدىڭ ءسوزىن سويلەر ازاماتقا اينالعانىن كورگەندە بىراق-اق بىلەسىڭ. ءبىز مەيىرحان اقداۋلەت ەكەۋمىز جاي عانا اعا مەن ءىنى ەمەس ەدىك. ءبىز رۋحاني اعا مەن ءىنى ەدىك. بىرگە جۇرگەننىڭ بارلىعى جاقىندىق ەمەس. جاقىندىق – جان جاراستى­عىن­دا. مۇندايدا بىرگە تاتىسقان ءدام، ەكەۋارا ىقىلاس-پەيىلدىڭ شەجىرەسى ەسكە ورالادى. 1980-ءشى جىل­دارى، انىق قا­شان ەكەنى ەسىمدە جوق، الماتىدا ادەبيەتشىلەردىڭ ۇلكەن جيىنى ءوت­كەن. وسى جيىن­دا كەزەكتەسىپ ءسوز الىپ، ولەڭ وقى­عان اقىنداردىڭ ىشىندە بىرەۋى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. ول كەزدە «ەسترا­دا­لىق پوەزيانىڭ»، دەكلارا­تسيا­لىق ءستيلدىڭ وركەندەپ تۇر­عان كەزى. ۆوزنەسەنسكي، وكۋدجاۆا، روجدەستۆەنسكي قۇساپ ولەڭ وقۋ بەلەڭ الىپ تۇرعان. كىمگە قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن، ال ماعان ساحنادا شەكسپيردىڭ درامالارى وينالىپ جاتقانداي اسەر ەتەتىن. الايدا، مىنا كورگەن اقىنىمنىڭ ءجونى بولەك ەدى. البەتتە، جۇرت الدىنا شىعىپ، ءوز ولەڭىڭدى ءوزىڭ وقىپ بەرۋىڭ – ول كوركەمسوز وقۋ­مەن بىردەي ەسترادالىق ونەر. ءبى­راق ورتا بويلىدان بيىكتەۋ، نىعىز دەنەلى، اققۇبا كەلگەن جىگىت اعا­سىنىڭ ولەڭ وقۋىندا جۇرەكتى ءدىر ەت­كىزەتىن الدەقانداي ءيىرىم بار ەدى. ارتىنشا تانىستىق. ول كەيىننەن الماتىدا بىرنەشە گازەت-جۋرنالدا ىستەدى، جازۋشىلار وداعىنا اۋىسىپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ەڭبەك ەتتى. وسى جىلدارى جا­قى­نىراق ارالاستىق. ءبىلىم قوعام­دى ەرىكسىز جىكتەيدى. پىكىرلەسە كەلە، ونىڭ تەرەڭ بىلىمىنە كۋا بول­دىم. ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىكتە وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بەلگىلى بول­عان ەلەۋلى قۇبىلىستاردىڭ بار­لى­عىنان حاباردار ەكەن. ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان، ەرتە ۇيلەنىپ، بالا­لى-شاعالى بولعان ادامنىڭ وسى­نىڭ بارلىعىنا ۇلگەرۋى، وسىنىڭ بارلىعىن وقىپ، ءبىلىپ وتىرۋى مەنى قاتتى تاڭعالدىردى. مەنىڭ ەڭ ۇزاق قىزمەت ىستەگەن جەرىم – كونسەرۆاتوريا. جازۋشىلار وداعى ەكەۋى قاتار تۇر دەسە دە بولادى. قولىم تيگەندە «قازاق ادەبيەتى­نە» بارامىن. مەيىرحان كەيدە اسى­عىس ماتەريال دايىنداپ جاتا­دى، كەشىرىم سۇرايدى. ال قولى بوس بولعاندا ودان اڭگىمەشى ادام جوق. ارينە، مۇنداي سۇحبات وتە سيرەك بولاتىن ەدى. كەيىننەن مەيىرحان اقتوبەگە كەتىپ، سول جەردە «التىن وردا» گازەتىن اشتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اتالمىش گازەتتى ماڭدايالدى اق­پارات قۇرالى دەڭگەيىنە جەتكىزدى. ۇمىتپاسام، 2001 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. مەيىرحان الماتىعا جۇمىس بابىمەن كەلە قالدى. دراما تەاترىنىڭ الدىندا ءبىر قاريا­مەن اڭگىمەلەسىپ تۇر ەكەن. – كەتپە، – دەدى اماندىق سۇراس­قاننان كەيىن، – سويلەسەتىن ءما­سەلە بار. ازدان سوڭ ەكەۋمىز اباي كو­شە­سىنىڭ بويىمەن ورتالىققا قاراي جۇردىك، سول بەتى جازۋشىلار وداعىنا دەيىن جاياۋ كەلدىك. وسى جولى مەيىرحان بۇ­رىنعىسىنان كوبىرەك اڭگىمە اي­تىپ، تالاي ماسەلەنىڭ بەتىن اشقان. – ادام ءوزىنىڭ مىندەتىن قولدان كەلگەنشە ادال اتقارۋعا تىرىسۋى كەرەك، – دەگەن ەدى ول كوشەگە ويلانا كوز تاستاپ كەلە جاتىپ، – مىندەت سە­نىڭ ولشەمىڭ. پارىزىڭدى ورىنداپ كور، سوندا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى، ادام رەتىندە نەگە تاتيتىنىڭدى تۇسىنەسىڭ. ءبىر كەمەڭگەردىڭ ايتقانى بار عوي، «وتىرىك كۇندە ايتىلادى، سوعان وراي شىندىق تا كۇندە اي­تى­لىپ وتىرۋى كەرەك» دەپ. اقيقاتقا جەتەرمىز-جەتپەسپىز، بىراق اق پەن قارا تىم بولماسا تەڭ تۇرۋى كەرەك. – كەڭەس زامانىندا ارعىماقتى ماتاپ بايلاپ تاستاپ، ديستانتسياعا ەسەكتى شىعاراتىن جامان ادەت بولدى عوي. ءبىزدىڭ كەيبىر جىگىتتەر سول ادەتتەن ءالى ارىلا الماي كەلە جاتقان سياقتى. ماقساتىم، كولەڭ­كە­دە قالعان تۇلعالاردى، قاپاستا ءول­گەن ويشىلداردى جارىققا شىعارۋ. – ءبىزدىڭ قوعام كەڭەستىك توتا­لي­تار­لىق جۇيەدەن ابدەن كۇيرەپ شىق­قان، قۇندىلىقتارى ءجۇز سەكسەن گرادۋس كەرى اينالعان، باعىت-باعداردان ايرىلعان بەيباق قوعام. قياناتتى تۇستەپ تاني الماي، وعان جاقتاسۋ – ەكى ەسە قيانات. ماقساتىم، الەۋمەت­تىك كەلەڭسىزدىكتەردى اشىپ كورسەتۋ، وڭ مەن سولدى تانىتۋ. – قازاقتا ءبىلىمدى ادامدار بار. بىراق ولاردىڭ ءسوزى مەن وي-پىكىرى حا­لىققا جەتە بەرمەيدى. ءباسپاسوز وسى جەردە دانەكەر، ياعني قاراپا­يىم وقىرمان مەن ءبىلىمدىنى جال­عاي­تىن كوپىر بولۋى كەرەك. ورىستانىپ بارا جاتقان حالىقتىڭ ءبىر بولىگىن قازاق مادەنيەتىنە قايتارۋ كەرەك. ۇلتتىق مادەنيەت ءبىر عانا تىلدە ءسوي­لەۋى كەرەك. ءبىز، وسى كۇنگى تەرمينمەن ايتساق، پوستكەڭەس حالقى­مىز عوي. نەشە عاسىرلىق تەپكىنىڭ سالدارى­نان ادامنىڭ قياناتقا، زورلىق-زومبىلىققا ەتى ۇيرەنىپ كەت­كەن. ولاي بولمايدى. الەۋمەت­تىڭ كەلەڭ­سىز­دىگىن، قياناتىن كەشىر­دىڭ، نە ەلە­مە­دىڭ، ءبىتتى، ول ەندى سەنىڭ كەلەڭ­سىز­دىگىڭ، سەنىڭ قياناتىڭ. ادام بۇل قورقىنىشتى ۇيقىدان ويانۋى كەرەك. – مەن اشقان گازەت – «سارى باس­پاسوز» ەمەس. سونداي-اق ماعان، الەم­دى شارلاپ سەنساتسيا تاۋىپ اكە­لىپ بەرەتىن جۋرناليست تە كەرەك ەمەس. فەرديناند لاسسال ايتىپتى عوي، «مەن قالامنىڭ جەزوكشەلىگىن جەككورەم» («يا نەناۆيجۋ پروستيتۋتسيۋ پەرا») دەپ. اقىسىن بەرسەڭ بوقىسىن شىعاراتىن، نەنى بولسا دا جازىپ، كىمدى بولسا دا، نەنى بولسا دا بىل­عاپ بەرە الاتىن ءجۋرناليستىڭ دە ماعان كەرەگى جوق. ماعان تەك قانا ۇلتتىق ساناسى بار، قازاققا جانى اشيتىن ءبىلىمدى اۆتورلار كەرەك. ءسوزدى بولمەي تىڭدادىم. مەيىرحان وداقتىڭ جانىنا كەلىپ، اڭگىمەنى بىراق-اق تۇيىندەگەن. – «التىن وردا» مەنىڭ جەكە گازەتىم ەمەس. مەنىڭ اكەمنىڭ نەمەسە جەزدەمنىڭ گازەتى ەمەس. ول – حالىقتىڭ گازەتى. ينۆەستورلارعا راحمەت. گازەتتىڭ ىشكى ماسەلەسىنە ارا­لاسپايدى. مەتسەنات دەگەن وسىن­داي بو­لادى. وسى­نىڭ ار­قا­سىندا «ال­تىن ور­دا­نى» ءبىر بيىككە جەتكىزەمىز دەپ وتىر­مىز. ارينە، سەن­دەر­دىڭ كومەكتەرىڭمەن. ءبىز بارىنە ورتاق مىنبەرمىز، ۇلت­تىق تريبۋنامىز. سوندىقتان، سا­عان، ساعان عانا ەمەس – بارلىعىڭا ۇسى­نى­سىم، ۇسىنىسىم ەمەس – ءوتى­نى­شىم، جازىڭدار. ءبىز باسامىز. ءىشىڭ­دەگى قۇسانى شىعار. ارينە، «پو­ليت­كوررەكتنوست» دەگەن بار. ۇلت اراز­دىعىنا جەلەۋ بەرمەۋ كەرەك. تاعى قايسىبىر قىتىقشىل اڭگىمە­لەر­دى ايت­پاساڭ بولدى. ال مۇنىڭ سىرتىن­دا ونەر مەن مادە­نيەت­كە قاتىستى قاي تاقىرىپتى قوزعاساڭ دا – قۇپ. مەيىرحان اقداۋلەتتىڭ ويىن ۇققان سانالى اۆتورلار جابىلا جازدى. «التىن وردا» از عانا ۋاقىت­تىڭ ىشىندە ۇلتتىق مىنبەرگە اينالدى. ادام ءوزىنىڭ مۇددەسىنە قايشى ىسكە بارادى. مۇنىڭ اتى – تەكتىلىك. مەيىرحان باسقارعان گازەت وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشا­ما جالعان يدەالداردى تالقانداپ، قوعامدىق تۇسىنىككە اينالىپ كەتكەن قانشاما مەرەزدى اشىپ كور­سەت­تى. جەلگە بۋاز بولعان، ءىسىپ-كەپكەن قانشاما «پايعامبار» تاقتان ءتۇستى. تالانتتان دا بيىك تالانت، دەگ­دار­لىقتان دا بيىك دەگدارلىق بار. ول – باسقانىڭ تالانتىن تاني ءبىلۋ، مويىنداي ءبىلۋ جانە جاي تانۋ مەن جاي مويىنداۋ ەمەس، سول تالانت­تىعا، سول دەگدارعا جول اشىپ بەرۋ. (توتاليتارلىق داعدى­لاردان ءالى ارىلا الماي وتىرعان ءبىزدىڭ زاماندا بۇل – ەرەكشە ءبىتىمنىڭ كورىنىسى). باسقاسىن بىلاي قويىپ، ءبىر عانا نارسەنى ايتايىن. بىردە «ال­تىن وردادا» ءبىر ماقالا جاريا­لاندى. اۆتورى – ول كەزدە ءالى بەلگىسىز سەرىكبول قوندىباي. ماقالا الەمدىك عى­لىمنىڭ ستاندارت­تارى­نا ساي، وتە بيىك دەڭگەيدە جازىل­عان. تەلەفون­نىڭ قۇلاعىن بۇراپ مەيىرحانعا حابارلاستىم. – مىناۋ ءوزى دۇنيەدە بار ادام با؟ بۇل نە دەگەن كەرەمەت، وسى ۋا­قىت­قا دەيىن قايدا بولعان؟ – دەدىم. مەيىرحان كۇلدى. – ارينە، بار ادام. العاش وقى­عاندا مەن ءوزىم دە تاڭعالعان­مىن. زاكىرجان كالكەنباي دەگەن مەنشىكتى ءتىلشىمىز ارقىلى ماقا­لا­سىن بەرىپ جىبەرىپتى. ءوزى پالەن­باي جىلدان بەرى اربادا وتىرعان مۇگەدەك ەكەن. مىنە، سەرىكبول قوندىبايدى ۇلتتىق فەنومەن دەڭگەيىنە كوتەر­گەن داڭقتى جول وسى «التىن ورداعا» جاريالانعان ماقالالار­دان باستالىپ ەدى. ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ. مەيىر­حاننىڭ ادەبيەتتەگى دە، قوعامدىق قىزمەت سالاسىنداعى دا ەڭبەگى زور. شاعىن ماقالاعا ونىڭ بار­لى­عىن سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. رەتى كەلەر، ونىڭ تاماشا پوەزياسىن دا تىلگە تيەك ەتەرمىز. اللا سوعان جەتكىزسىن. تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

قايراتكەر حايرەتدين

رۋحانيات • بۇگىن، 22:25

استانادا اۋرۋى اسقىنعان ادام كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 22:23

قولاعا كوڭىل تولماي تۇر

TOKYO2020 • بۇگىن، 22:13

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار