استانادا وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, قوستاناي وبلىستارىنىڭ كۇندەرى وتۋدە
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتى ارقاسىندا ەلىمىز تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولىپ ەسەپتەلەتىن 20 جىلدا عارىشتىق دامۋ جولىنان ءوتتى. ەلباسى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن 2011 جىلدى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەپ جاريالاعانى دا وسى ۇلى ماقسات مۇددەسىنەن تۋعاندىعى ايقىن. الداعى ۇلى مەرەكەگە وراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسيا قۇرىلىپ, مەرەكەنىڭ جالپىۇلتتىق جوسپارى بەكىتىلگەندىگى بەلگىلى. سوعان سايكەس, ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا بارلىق وبلىستاردىڭ كۇندەرىن وتكىزۋ شاراسى بەلگىلەنگەن بولاتىن. بۇدان بۇرىن استانادا اتىراۋ, جامبىل, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مادەني كۇندەرى ءوتتى. مىنە, كەشە وسى ءداستۇر اياسىندا قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ كۇندەرى باستالدى. تومەندە اتالعان وبلىستاردىڭ باس قالامىزدا ءوتىپ جاتقان كۇندەرىنەن ماقالالار توپتاماسىن جاريالاپ وتىرمىز.
سىردىڭ سىيى
اق كۇرىشتىڭ وتانى, سىرلى دا جىرلى سىر وڭىرىنەن شىققان ۇلكەن كوش 27 قىركۇيەكتە استانا قالاسىنا اتباسىن تىرەدى. جاعالاۋىنا تاريح تۇنعان قوس داريا سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ قۇنارىن تەل ەمگەن ەجەلگى سىر توپىراعىندا ونگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن باس قالامىزدىڭ تۇرعىندارىنا تارتۋ ەتۋ ءۇشىن قىزىلوردادان اتتانعان كوشتىڭ قومى مەن قورجىنى تولى ەدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى جاسالعان جالپىۇلتتىق جوسپارعا سايكەس بەكىتىلگەن شارالار شەڭبەرىندە استانا قالاسىندا باستالعان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرى شەڭبەرىندەگى جارمەڭكە اۋەزدى ءان, كۇمبىرلەگەن كۇيمەن ءورىلدى.
28-29 قىركۇيەكتە استانا قالاسىنداعى «دۋمان» ويىن-ساۋىق ورتالىعى الاڭىنداعى سىر ءوڭىرىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى جارمەڭكەسى شىنايى مەرەكەلىك رۋحتا باستالدى. ءجارمەڭكە بارىسىندا ۇلتتىق ءورنەكپەن بەزەندىرىلگەن كيىز ۇيلەر ماڭايىندا ورنالاسقان ونەر ساحناسىندا مىڭ بۇرالعان بي مەن كۇمبىرلەگەن كۇي اسقاقتاپ تۇردى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جارمەڭكەگە كەلۋشىلەرگە جانە قالا قوناقتارىنا بارىنشا قىزمەت كورسەتىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن تاماقتاندىرۋ ورنىنا دەيىن ۇيىمداستىرىپتى. جارمەڭكە ءوتىپ جاتقان الاڭدا ءوڭىر ەكونوميكاسى جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كارتاسى بەينەلەنگەن ماكەت كەلۋشىلەردىڭ نازارىن بىردەن ءوزىنە اۋداردى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرعان جارمەڭكەسىندە ءوڭىر برەندى بولىپ تانىلاتىن «سىر مارجانى» كۇرىشىنىڭ نەشە سورتى سورەلەردەن ورىن تاۋىپتى. وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وسى شارا شەڭبەرىندە استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا 60 توننادان استام اقتالعان كۇرىش ونىمدەرىن اكەلىپتى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكا تۇتىنۋشىلارىن بىلاي قويعاندا, ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرىندە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ارال تەڭىزى بالىقتارىنىڭ نەشە ءتۇرى ورىن العان. ارال بالىقشىلارى استانا تۇرعىندارىنا جالپى كولەمى 30 توننا بالىق ونىمدەرىن جەتكىزگەن. ساۋدا سورەلەرىندە ساۋداعا سالىنعان ارال تەڭىزىنىڭ اتاقتى بالىقتارى كامبالا مەن ءدوڭماڭدايدان باسقا, سازان, كوكسەركە, تابان, اقمارقا سياقتى بالىق تۇرلەرىن تابۋعا بولادى. ءجارمەڭكەنىڭ ساۋدا سورەلەرىنە سىر بويىنىڭ اۋزىڭنان ءدامى كەتپەس 200 توننادان استام شىرىنى بال قاۋىنى مەن قاربىزى قويىلىپتى.
ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن بەيجاي قالدىرماعان قىزىلوردا وبلىسى ءجارمەڭكەسى ءوتىپ جاتقان الاڭعا وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ كەلىپ, وسى كۇنگى شارالاردى ناسيحاتتاپ ءجۇرگەن استانالىق جۋرناليستەر ءۇشىن شاعىن بريفينگ ۇيىمداستىردى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اتقارىلار شارالار شەڭبەرىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءىس-شارالارى دا ايقىندالعان. ءبىز وسى مەرەكەگە وراي «دۋمان» ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ الاڭىندا جارمەڭكە وتكىزۋدەمىز. بۇل ءجارمەڭكەگە وبلىستان 400 توننادان استام ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى اكەلىندى. ونىڭ ىشىندە, ارال وڭىرىنەن 37 توننا بالىق, 170 توننا باقشا ونىمدەرى, ەت ونىمدەرى جانە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى بار. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – وسى اكەلگەن ءونىمدەرىمىزدى ەلوردا تۇرعىندارى ءۇشىن ءتيىمدى باعامەن ساتىپ, حالىققا بارىنشا جاعداي جاساۋ. جارمەڭكە اياسىندا ءبىزدىڭ سىر ەلىنىڭ ونەرپازدارى, ونىڭ ىشىندە, بايقوڭىر ايلاعىنىڭ ونەرتاپقىشتارى دا ءوز جەتىستىكتەرىن پاش ەتەتىن بولادى», دەدى جۋرناليستەرمەن جۇزدەسۋىندە وبلىس باسشىسى.
* * *
وڭتۇستىكتەن جەتكەن ءونىم
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن ەل مەرەيى ءۇشىن ەرەكشە مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسى قارساڭىندا بەلگىلەنگەن شارالار شەڭبەرىندە استانا قالاسىندا وبلىستاردىڭ مادەني كۇندەرىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. مىنە, وسى شارا اياسىندا ءبىز دە سوناۋ شىرايلى شىمكەنت, اتاقتى قازىعۇرت وڭىرىنەن ەلورداعا اتباسىن بۇرعان ەدىك.
مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «جاڭا بازار» اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى بولىپ ەڭبەك ەتەمىن. «جاڭا بازار» اۋىلدىق وكرۋگىندە نەگىزىنەن جەر باپتاپ, مال وسىرەتىن 12 مىڭ حالىق مەكەن ەتەدى. اۋىلدىق وكرۋگىمىزدە 608 شارۋا قوجالىعى جانە 19 وندىرىستىك كووپەراتيۆ جۇمىس ىستەيدى. وسى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ىشىندە 270 شارۋا قوجالىعى مەن 7 وندىرىستىك كووپەراتيۆ مال بورداقىلاۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. وكرۋگ بويىنشا قۇرىلعان اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا بۇگىنگى تاڭدا 5700 ءىرى قارا مال بورداقى الاڭىنا قويىلعان. سونىمەن بىرگە 27800 اقتىلى قوي وسىرىلەدى. وتكەن جىلى اۋدان اكىمىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن باسقا وڭىرلەردەن مىڭداعان كۇركەتاۋىق بالاپانىن ساتىپ الىپ, تىلەك بىلدىرگەن شارۋا قوجالىقتارىنا 100-500-گە دەيىن بالاپاندار ءبولىپ بەردىك. قازىر بۇل قۇستىڭ ءونىمى دە ەل يگىلىگىنە اسىپ جاتىر.
وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ حالقى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى عوي. سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ ءولارا كەزەڭىندە اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقانى بەلگىلى. بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەڭبەگى دە جانا باستادى. بۇل ورايدا ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «اۋىل جىلدارى» اتتى ۇشجىلدىقتىڭ ىقپالى مەن وڭ جەتىستىكتەرى ايتارلىقتاي بولدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە اۋىل ەڭسە كوتەرىپ, وكرۋگىمىزدەگى شارۋا قوجالىقتارى اتقارعان جۇمىسىنىڭ جەمىسىن كورە باستادى.
استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى كۇندەرى اياسىنداعى جارمەڭكەگە ءبىز 4 توننا ءىرى قارا مال, 1 توننا قوي ەتىن اكەلدىك. ايتۋلى مەرەكەگە ارنالعان وسى جارمەڭكەدەن «جاڭا بازار» اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى 9 ەلدى مەكەندەگى بىردە-ءبىر شارۋا قوجىلىعى قاعىس قالعان جوق. جاڭابازارلىقتار استانا قالاسىندا وتەتىن وسى جارمەڭكەگە 10 توننا كارتوپ, 10 توننا پياز, 7 توننا كىرىققابات, 4 توننا قيار جانە 4 توننا قىزاناق اكەلدى. ءوڭىر نامىسى سىنعا تۇسەتىن وسى بۇقارالىق شاراعا «بايتۇگەل» وك جەتەكشىسى سەيىتقالي ساپار-اليەۆ, «جاراس» شق جانە «سەيدالى» شق-نىڭ باسشىلارى سىرىم ەرتاەۆ, جۇمان ەلەمەسوۆتەر ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتتى.
نۇرلىباي ەگەمقۇلوۆ, «جاڭا بازار» اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى.
* * *
قارماقشىلىقتار قارىمى
ەل تىلەگى ەگىن ۇستىنە اۋعان بيىلعى قوڭىر كۇزدە سىر بويىنىڭ ديقاندارى اق مارجان كۇرىشتەن بىتىك ءونىم الدى. بۇل قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىلعا تارتقان تارتۋى دەسەك تە بولادى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن كۇرىشتىڭ 90 پايىزى قىزىلوردا وبلىسىندا وسەدى. 2011 جىلى سىر مارجانىنىڭ ەگىس كولەمى وبلىسىمىزدا 77,4 گەكتارعا جەتكىزىلدى. 2010 جىلى وبلىسىمىزدا ەڭ جوعارى ءونىم الىنىپ, كۇرىش القابىنىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 46,8 تسەنتنەردەن ءونىم جينالىپ, وبلىس بويىنشا 316,5 مىڭ توننا كۇرىش سالىسى جينالعان بولاتىن. بيىلعى مەرەكەلى جىلى بۇل كورسەتكىش ەسەلەنەدى.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىلى وبلىسىمىزدا 23 اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىق, ونىڭ ىشىندە, 5 ءىرى قارا, 7 قوي, 5 جىلقى جانە 6 تۇيە وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار اشىلدى. بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ەسەبىنەن وبلىسىمىزعا 1000 باس ءىرى قارا, 4185 قوي, 500 جىلقى, 80 تۇيە ليزينگكە بەرىلىپ, 29 فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرىلدى. قازىر وڭىردەگى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسى 1990 جىلدىڭ دەڭگەيىنە جەتتى.
مىنە, وسى جەتىستىكتەردە ءبىزدىڭ قارماقشى اۋدانىنىڭ ەڭبەككەرلەرىنىڭ دە ۇلەسى ەرەكشە. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالدىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دە اۋدانىمىزدا اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ىستەر بارشىلىق. ماسەلەن, وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە اۋدانىمىزدا «دورستروي» جشس-ءنىڭ جالپى قۇنى 220 ميلليون تەڭگە تۇراتىن «قورقىت اتا زيارات ەتۋشىلەر ورتالىعى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. اۋدان ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن مەرەكەلى جىلعا تارتۋى قوماقتى.
اۋدان ەڭبەككەرلەرى باس قالامىزدا وتەتىن جارمەڭكەگە 30 توننادان استام ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن اكەلدى. ونىڭ ىشىندە 10 توننا كۇرىش, 5 توننا قاۋىن, 5 توننا قاربىز, 2 توننا اسقاباق, 5 توننا كارتوپ, 2 توننا قىزاناق جانە باسقا ەگىس ونىمدەرى بار. اۋدانىمىزداعى 8 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى وسى ءجارمەڭكەگە 2 توننادان استام ەت اكەلۋگە مۇرىندىق بولدى. ونىڭ ىشىندە بۇل جارمەڭكەگە ونىمدەرىن جىبەرمەگەن شارۋا قوجالىعى جوق دەسە دە بولادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى شەڭبەرىندە وتكىزىلىپ جاتقان بۇل شارالارعا شىن ريزالىق سەزىمدەمىز. ەلباسىمىزدىڭ سارا باسشىلىعىمەن جەتىستىكتەن جەتىستىكتەرگە جەتە بەرەيىك.
ەرلان قاليەۆ, «قارماقشى» اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
* * *
تابىسىمىز باياندى, تارتۋىمىز تولىمدى
«جاڭا بازار» اۋىلدىق وكرۋگىنە كورشىلەس ورنالاسقان, ياعني ەلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس قونىستانعان «كوكىبەل» اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەڭبەككەرلەرى دە بۇگىنگى جارمەڭكەدەن قالىس قالعان جوق. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا باس قالامىز – استانادا وتەتىن وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىنە ءبىز دە ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتتىك. ءبىزدىڭ اۋىل تۇرعىندارى دا ەلىمىزدىڭ ايتۋلى مەرەكەسىنە قولدا بار تابىستارىن باياندى ەتە وتىرىپ, شىن ماعىناسىندا جوعارى كوڭىل-كۇيمەن كەلدى.
شەجىرەلى وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ شۇرايلى جەرىنە قونىستانعان ءبىزدىڭ «كوكىبەل» اۋىلدىق وكرۋگىندە بۇگىندە 250 شارۋا قوجالىعى جانە 8 وندىرىستىك كووپەراتيۆ ەلىمىزدىڭ اگرارلىق ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى نەگىزىنەن ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ءبىزدىڭ ەگىنشىلەر بيداي, ارپا جانە باسقا ءداندى داقىلدار وسىرسە, مالشىلارىمىز وبلىسىمىزدىڭ ەت ءوندىرىسىن وركەندەتۋ ماقساتىندا مال بورداقىلاۋمەن شۇعىلدانادى. اۋىلدىق وكرۋگىمىزدە 2700 باس ءىرى قارا, 22500 قوي بورداقىلانادى. سونىمەن بىرگە, 850 جىلقى وسىرىلەدى.
ءبىز وبلىسىمىزدىڭ كۇندەرى اياسىندا استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان جارمەڭكەگە 5 توننا ەت جانە ونداعان توننا كوكونىس ونىمدەرىن اكەلدىك. وسى شاراعا «كوكىبەل» جشس-ءنىڭ جەتەكشىسى ماقسۇت سىدىقوۆ, «جۇزىمدىك» وك-ءنىڭ جەتەكشىسى ەدىل سماعۇلوۆتاردىڭ ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرگەندىگىن ايتۋ پارىز. اۋىلدىق وكرۋگتە ەڭبەك ەتەتىن بارلىق شارۋا قوجالىقتارى مەن وندىرىستىك كووپەراتيۆتەر بۇكىلحالىقتىق مەرەكە – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن تولايىم تابىستارمەن قارسى الىپ وتىر.
باراتباي ۋسيپوۆ, «كوكىبەل» اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى.
* * *
كىتاپحاناداعى كەزدەسۋ
استانادا ءوتىپ جاتقان قوستاناي وبلىسى مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى اياسىندا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ل.ن.تولستوي اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق كىتاپحاناسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اقىن, دراماتۋرگ اقىلبەك شاياحمەتتىڭ ەلوردالىق وقىرماندارمەن كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى.
كەزدەسۋگە نۇرعوجا ورازوۆ, تولەن ابدىك, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, سەرىكباي وسپانوۆ سياقتى بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. سول سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەيىل بايماعامبەتوۆ, ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەس ءاۋباكىروۆ پەن قورعان ءامىرحامزيندەر قوستاناي وبلىسىنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى تۋرالى بايانداپ, بۇكىل ەڭبەك جولىن تۋعان ەلىندە وتكىزىپ كەلە جاتقان اقىننىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا اقىننىڭ شىعارمالارىنا جازىلعان اندەر ورىندالىپ, اقىلبەك شاياحمەت ءوزىنىڭ سوڭعى جىلدارى جازعان ولەڭدەرىن وقىدى.
وسى كۇنى ەلورداداعى قوستاناي وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرى شارالارى اياسىندا استاناداعى قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايىندا قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ءولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قورىنان الىنعان ءجادىگەرلەر كورمەسى ءوتكىزىلدى. مۇراجايعا كەلۋشىلەردى وسى ولكەتانۋ مۇراجايى قورىنان الىنعان «كونە ءداۋىر شەبەرلەرىنىڭ كۇمىس جولى» اتتى زەرگەرلىك ءجادىگەرلەر مەن «قوستاناي ناقىشتارى» اتتى كوركەمونەر كورمەسى بەي-جاي قالدىرعان جوق.
بەتتى ۇيىمداستىرعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر ورىنباي بالمۇرات, يگور بۋرگاندينوۆ.
