29 قىركۇيەك، 2011

قايسارلىق قۋاتى

344 رەت كورسەتىلدى
بيىلعى جىل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى اتاپ وتىلەتىن ەرەكشە جىل. سوندىقتان، بۇل – وتكەندى سارالايتىن، بولاشاقتى بولجايتىن، سەنىم مەن ماقسات­قا تولى جاۋاپتى كەزەڭ. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت قابىرعاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلا­­راتسياسى دايىندالۋدا. اۋقىمدى ىستەر مەن قاربالاس كۇن­دەرگە تولى جيىرما جىل ءبىز ءۇشىن ما­ڭىزدى تاريحي وقيعالارعا مول بولدى. بۇل مەرزىم ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ، جاڭا بەلەستەر بيىگىن باعىندىرۋدىڭ شەجىرەسىنە اينالدى. ەلباسىنىڭ دارا سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەۋ مەن جاڭارۋ جولىنا ءتۇسىپ، ەڭسەمىز جىلدان جىلعا بيىكتەپ كەلەدى. ءبىز ادام قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارى باستى قۇندىلىق سانالاتىن زايىرلى، وركە­نيەتتى مەملەكەت قۇردىق. حالىق ءمۇد­دەسىنە ساي جاڭا ەكونوميكا، تىڭ يدەيا­لارعا باي قوعام قالىپتاستى. جوعالت­قانىمىزدى جاڭعىرتىپ، كوشىمىز ءتۇ­زەلدى. ءبىز بۇل جەتىستىكتەرگە قالاي كەلدىك؟ ارمانداي بولعان اسۋلارعا قالاي جەتتىك؟ بۇرالاڭى مول كۇردەلى كەزەڭدەر مەن بەلەستەردەن قالاي وتتىك؟ «تا­ريحتى بىلمەي، العا جۇرە المايسىڭ»، دەيدى دانالار. سوندىقتان، ءبىر مەزگىل وتكەنگە كوز جىبەرىپ، تاريح ساباعىن ەسكە الا وتىرىپ، بولاشاققا بايىپپەن ۇمتىلعان ءجون. تاريحقا اينالعان 90-جىلداردىڭ باسىنداعى وقيعالاردى ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. كەڭەس وداعىنداعى تۇبە­گەيلى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە وداق­تىڭ وزىنەن باستاپ، رەسپۋبليكالاردىڭ بارىندە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ينستي­تۋتى ەنگىزىلە باستادى. بۇل كومپار­تيانىڭ ۇستەمدىكتەن ىعىسىپ، مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ وركەنيەتتى ۇلگىلە­رىنىڭ پايدا بولا باستاۋىنىڭ كورىنىسى بولاتىن. قازاقستان دا بۇل وزگە­رىس­تەر­دەن سىرت قالمادى. رەسپۋبليكا جو­عارعى كەڭەسىندە ەلدىك، ۇلتتىق، ەكونو­ميكالىق، ءتىل مۇددەسى ءجيى كوتەرىلدى. 1990 جىلعى 24 ساۋىردە جوعارعى كە­ڭەس سەسسياسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ينستيتۋتى قۇرىلىپ، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. بۇل قازاق ەلىنىڭ جاڭا ءومىرىنىڭ باستالۋى بولاتىن. قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى دەموكراتيا لەبى ماڭىزدى وزگەرىستەرگە ۇلاستى. قازاقستان تاۋەلسىز دامۋعا قا­راي العاشقى قادام جاساپ، 1990 جىل­عى 25 قازاندا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى، وندا ەگەمەندىك پەن دەربەس مەملەكەت بولۋدىڭ نەگىزگى قاعيدا­لارى بەلگىلەندى. ال مازمۇندى دا ما­ڭىزدى ىستەرگە تولى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحي جولى 1991 جىلعى 16 جەلتوق­سان­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋىنان باستالدى. بۇل ءبىر تاريح پاراعى اۋدارىلعان ساتتەگى، ەلەڭ-الاڭ سەكىلدى جاعداي بو­لا­­­تىن. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەنىمەن، سىرتتان جۇدىرىق تۇيگەندەر دە جەتىپ ارتىلاتىن. «بۇلار قايتەر ەكەن؟» دەپ، كەكەسىنمەن قارايتىندار دا قالىپتى بولا باستادى. ولارعا رۋحى بيىك حالىق پەن باتىل دا قايسار باسشىمەن عانا جاۋاپ بەرە الاتىن ەدىك. ءبىزدىڭ باعى­مىزعا قاراي، بىزدە وسى ەكەۋى دە بولدى! سىرتتاعى كورە الماۋشىلاردان باس­قا، ءوز ارامىزدا دا دەموكراتيانىڭ ارىنىن توقتاتا الماي، ەل تىنىش­تى­عىن بۇزۋعا تىرىسقاندار كەزدەسىپ جات­تى. مەملەكەت قۇرۋداعى بىرەۋ ءتۇسىنىپ، بىرەۋ تۇسىنبەگەن جاۋاپتى دا ماڭىزدى ىستەر بىرتە-بىرتە اتقارىلدى. ۋاقىت­تىڭ تىعىزدىعى، پرەزيدەنتتىك مىندەت­تىڭ باستان اسىپ جاتقانىنا قاراماس­تان، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتا­تىن زاڭداردى تالقىلاعاندا نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كۇنى بويى جوعارعى كەڭەس وتىرىستارىنا قاتى­سىپ، ءوز پىكىرلەرىن جەتكىزىپ وتىراتىن. اشىق پىكىرسايىستارعا ۇلاسقان زاڭ جوبالارىندا جاڭا ەرەجەلەردى ەنگىزۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل بۇرىنعى قاعي­دالار مەن جاڭاشا ويلاۋدىڭ اسەرى، شىنىن ايتقاندا، ەسكى مەن جاڭانىڭ ايتىسى بولاتىن. جوعارعى كەڭەس كەيبىر مينيسترلەردى بىرنەشە قايتارا بەكىتپەي، اۋرەگە سالاتىن كەزدەر ورىن الدى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ، رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى قۇرىلىسىنداعى بارلىق مىندەتتەردى بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىردى. 1992 جىلعى ناۋرىزدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 46-سەسسياسىندا قازاق­ستان دۇنيەجۇزىلىك بەدەلدى ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە ءبىراۋىزدان قابىلداندى. ءبىز قوعام ومىرىندەگى تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ارقىلى مەملەكەت قۇرىلىسىن نىعايتا تۇستىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رى ەشكىمگە وڭاي بولعان جوق. 1991-1993 جىلدارى اقشا قۇنسىزدانىپ، ينفلياتسيا دەڭگەيى 3000 پايىزعا دەيىن جەتتى، حالىق تاۋار مەن تاۋاردى «بارتەرگە» ايىرباستاۋعا كوشىپ، ەڭبەك ۇجىمدارى ءوندىرىس كولەمىن قىسقارت­تى، جۇمىسسىزدىق كوبەيدى. ن.نازارباەۆتىڭ باتىل شەشىم قا­بىلداۋىنىڭ ارقاسىندا 1993 جىلى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى اينالىمعا ەنگىزىلدى، بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر ايقىن بەلگىسى بولدى. 1993 جىلى قابىل­دانعان كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ءارى قاراي دامۋىنا تولىق مۇمكىندىك اشا الماعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. قوعام دامۋى بىزگە جاڭا زاڭداردىڭ قاجەت ەكەنىن ايعاقتاپ وتىردى. ءسويتىپ، 1995 جىلى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدا­رىندا قول جەتكەن ناتيجەلەر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋعا العىشارتتار جاسادى، سترا­تەگيالىق سيپاتتاعى مىندەتتەردى باع­­دارلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسۋلارى مول 1997 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ازىرلەنگەن ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى دۇنيەگە كەلدى. بۇل قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىت­تارى ءدال بەلگىلەنىپ، قولدا بار رەسۋرستار ءار سالا بويىنشا شوعىرلان­دى­رىلدى. جاھاندىق دامۋدىڭ بۇگىنگى كۇردەلى قيىلىستارىندا ستراتەگيا ءبىز­دىڭ نەگىزگى باعدارىمىز بولدى جانە بولىپ كەلەدى. ارينە، بۇل ما­ڭىزدى قۇجاتقا الەمدىك قوعامداستىق­تىڭ ءبارى بىردەي وڭ قاباق تانىتا قوي­ماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. كەيبىر كور­شى مەملەكەت باسشىلارى: «مىنا قا­زاقتارعا نە جوق، ەل ءبىر جىلدا نە بو­لارىن بىلمەي جاتقاندا، بۇلار قى­رىق جىلدىق جوسپار جاساپ جاتىر»، دەپ قىزعانىپ تا، مىسقىلداپ تا ءار­تۇرلى پىكىرلەرىن ايتىپ ءجۇردى. الايدا، بۇل ءبىزدىڭ ءوزىمىز ءۇشىن، بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ازىرلەنگەن تاۋەلسىز ەلدىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ جولى ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەدى. بۋىنى بەكىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە الەمدىك قارجى داعدا­رىستارىنا، سونداي-اق سىرتقى ەكونو­مي­كالىق تەرىس ىقپالدارعا قارسى تۇرا الاتىنداي جاعدايدى قالىپتاستىرۋى قاجەت ەكەنى دە ايقىندالدى. ەلباسى­نىڭ باستاماسى بويىنشا ۇلتتىق قور قۇرىلىپ، شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن قوماقتى قارجى داعدارىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جيناقتالاتىن بولدى. بارشا جۇرتشىلىق ونىڭ پايداسىنا كەيىننەن كوز جەتكىزدى. 1998 جىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندەگى داعدارىستان كەيىن بىلىكتى ماماندار قازاقستان ەكونوميكالىق تۇ­­راقتىلىققا تەك 2004 جىلى قول جەت­كىزەدى دەگەن بولجام جاساعان بو­لاتىن. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىن­شا جەدەل قولعا الىنعان ءىس-شارا­لار­دىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسى 2000 جىلى تۇراقتىلىقتى قامتاما­سىز ەتىپ، 2001 جىلدان باستاپ ءىجو ءوسىمى جىل سايىن 8-10 پايىزعا ءوسىپ وتىردى. ەكونوميكالىق وركەندەۋمەن بىرگە مەملەكەت ىرگەسىن بەكەمدەۋ ۇدەرىستەرى جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. حالقىمىز­دىڭ قالىپتاسقاننان بەرگى تاريحىندا العاش رەت قازاقستان كورشى ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن رەسمي تۇردە ناقتىلادى. بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار شەگىندە شەكارالاردىڭ بۇل­جىماستىعىن تانۋ تۋرالى 1991 جىل­عى 21 جەلتوقسانداعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ الماتى دەكلاراتسياسىمەن ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى بەكىتىلدى. كەيىنىرەك قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالىق ماسەلەلەردەگى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، قىر­عىزستانمەن، رەسەيمەن، وزبەك­ستان­­­مەن جانە تۇركىمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا سىزىقتارى بەلگىلەندى جانە شەكارا بەلگىلەرى سالىندى. كەيدە ءبىر ادامنىڭ شەشىمى تۇتاس ەلدىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن كەزدەرى بو­لادى. گەوستراتەگيالىق جاعدايلار مەن زامانا اقيقاتى ەلىمىزدىڭ گەوساياسي كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە تىڭ شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىندا قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي اكىمشىلىك ورتالىعىن بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جاريا ەتكەندە ونىڭ ورىن­دالا قوياتىنىنا سەنىم بىلدىرگەندەر از بولعانىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى بولماس. 1997 جىلى جەلتوقساندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە پارلامەنت تە اقمولاعا كوشىپ كەلدى. ول كەزدە اقمولا وبلىس ورتالىعى بولعانى­مەن، ينفراقۇرىلىمى دامي قويماعان شاعىن عانا قالا ەدى. ءتىپتى، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى جوقتىڭ قا­سى، بارىنىڭ ساپاسى سىن كوتەر­مەيتىن. ەلباسىنىڭ «استانانىڭ گۇلدەنۋى – قا­زاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اتتى شىن­ايى تۇ­جىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ءنا­تيجە­سىندە اتالعان بەرەكەلى باستاما­نىڭ تەك ەلوردانىڭ عانا ەمەس، سونى­مەن قاتار، كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. از عانا ۋاقىت ىشىندە – ەسىل جا­عاسىندا اسەم دە ساۋلەتتى استانا قالا­سى جىلدام بوي كوتەردى. مەملەكەت ورتالىعىنىڭ قايتا تۇلەۋى – قاۋىرت ءوسۋ ۇستىندەگى ەل قۋاتىنىڭ، ونىڭ جو­عارى دامۋ الەۋەتىنىڭ بەينەسى ىسپەتتى. يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتاعىنا يە بولعان استانا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراق­تىلىعىنىڭ، حالقىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. جاھاندىق وزگەرىستەر اياسىندا شىن مانىندە ەۋرازيالىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنگەن بۇل قالا سوڭعى كۇندەرى تمد مەن ەۋرازەق ەلدەرىندەگى «ءۇز­دىك قالا» اتاندى. ءسويتىپ، قازاقستان ەلورداسى الەمدەگى جەدەل قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقان قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى كوركەيتۋ جانە نىعايتۋ جولىندا تىنىمسىز ىزدەنىستەرى مەن باتىل ويلارىنىڭ جەمىسى، قايسار دا جىگەرلى شەشىمىنىڭ كورىنىسى بولدى. باستى ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە قازاقستاندا تۇرلاۋلى ەكونومي­كالىق ءوسۋ قامتاماسىز ەتىلدى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەيتىن باعدارلاما ۇسىن­دى. 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشى كا­سىپ­ورىندار العا شىقتى، «جول كار­تاسى» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ، ەلدى مەكەندەردە 100 مەكتەپ جانە 100 اۋرۋحانا قۇرىلىستارى قارقىن الدى. قۇرىلىسى ەندى باستالعان «باتىس قى­تاي – باتىس ەۋروپا» قۇرلىقارالىق كولىك ءدالىزى ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان وتە­تىن جۇك تاسىمالى كولەمىن ۇلعايتۋمەن بىرگە، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن بولادى. بۇكىل الەمدى جايلا­عان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى كەشەندى شارالار اتقارىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاريا ەتكەن حالىقارالىق باستامالارى ىسكە اسا باستادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەسىنەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقى­رۋ تۋرالى باستاماسىن جاريا ەتىپ، ونى ىسكە اسىردى. ون جىلدان كەيىن الماتىدا قۇرامىندا الەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى توپتاسقان ازيا­دا­عى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شا­رالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءسامميتى بولىپ، وسى ۇدەرىستەردى ينستيتۋتتان­دىرۋ تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتتار قا­بىلداندى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق يدەيالارى دا جۇزەگە استى. 2000 جىلى استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق قۇرىلدى، ون جىلدان كەيىن قازاقستان-رەسەي-بەلارۋس كەدەن وداعى دۇنيەگە كەلدى. 2006 جىلى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ انتالياداعى 8-ءشى باسقوسۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتۇ­بى ءبىر، ءدىنى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ مىز­عىماس دوستاستىعىنىڭ ارقاۋى رەتىندە تاريحي-مادەني بايلانىستاردى نىعايتاتىن، ازاماتتاردىڭ ەركىن ءجۇ­رىپ-تۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ، ءتۇر­كىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىن، اقساقالدار كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جاريا ەتتى. بۇل ۇسىنىستار 2008 جىلى رەسمي بەكىتىلدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەم­دىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندەگى جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن مارتەبەسىن ناقتىلايتىن تاريحي وقيعا – قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىق ەتۋى بولىپ تابىلادى. استانادا بىلتىر ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ءوتۋى قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى وقيعا بولدى. الەمدىك دەڭ­گەيدە تانىمال مەملەكەت باسشىلارى مەن جوعارى لاۋازىمدى ادامدار قازاق جەرىندە ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت باس قوستى. بيىل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق مىندەتىن تابىستى اياقتادى، ال شىلدە ايىنان باستاپ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارۋعا كىرىستى. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كە­ڭەسىنە قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ۇيىم مارتەبەسىنىڭ وزگەرىپ، يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا اينالعا­نى قۋانىشتى وقيعالار اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى. سونداي-اق شىۇ-نىڭ استا­ناداعى مەرەيتويلىق 10-شى ءسامميتى الەمنىڭ ساياسي كۇنتىزبەسىندە ەرەكشە وقيعا بولدى. قازاقستان حالىقارالىق باسقوسۋ­لار­دىڭ الاڭىنا اينالدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەقىۇ-نىڭ 2003 جىلى جانە 2010 جىلى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمى، ال 2008 جىلى ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جىلداعى كەزەكتى ءحVىى سەسسياسى ءوتىپ، ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ پارلامەنتشىلەرى الەمدى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى قازاق جەرىندە تالقىعا سالدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كونفەس­سيا­ارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك تۋ­رالى يدەياسى دا ءوز جەمىسىن بەردى. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءۇش سەزى ءوتتى. ەلىمىز ىزگىلىك پەن مەيىرىمدى ىلگەرىلەتەتىن ۇنقا­تىسۋلار الاڭىنا اينالدى. ەگەر 2003 جىلعى قىركۇيەكتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءى سەزىنە ەۋروپا، ازيا، افريكا قۇر­لىقتارىنىڭ 13 ەلىنەن ءدىني باسشىلار كەلسە، 2009 جىلعى شىلدەدە وتكەن ءىىى سەزگە الەمنىڭ 35 ەلىنەن 77 ءدىني باسشىلار، 300-گە جۋىق بەدەلدى ساياسي تۇلعالار، مەملەكەت جانە ۇكىمەت باس­شىلارى، حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشىلەرى قاتىستى. ال ءىى سەزد جۇ­مىسى بارىسىندا «2010 جىلدى – مادەنيەتتەردىڭ جاقىنداسۋىنىڭ حا­لىق­ارالىق جىلى» دەپ اتاۋ جونىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ كوتەرگەن باستامانى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى قولداپ، ارنايى قارار (17.12.2007 ج. №62/90) قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارى داستۇرگە اي­نالعان وسى سەزدىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى جوعارىلاتتى. ال بيىلعى مامىر ايىنىڭ با­سىن­دا «جاڭا ونجىلدىق: بولاشاقتار مەن تالاپتار» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا ءتورت­كۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينال­عان، الەمنىڭ 80 ەلىنەن ەكونوميكانىڭ «جىلىگىن شاعىپ، مايىن جەگەن» 3 مىڭنان استام كاسىبي ماماندار، نوبەل سىيلىعىنىڭ 6 لاۋرەاتى قاتىس­تى. بۇل – فورۋمنىڭ ەڭ بەدەلدى ساراپتاۋ-تالداۋ الاڭدارىنىڭ قاتارىنا ەنۋى­نىڭ ايقىن دالەلى. جىل وتكەن ساي­ىن فورۋمنىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇشى ارتا ءتۇسىپ، وندا حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتا ورىن الاتىن ءارتۇرلى جاع­داي­لارعا بايلانىستى ءىس-قيمىلدار ءجۇ­ي­ەسى پىسىقتالدى، داعدارىستان شى­عۋعا بىرىكتىرەتىن ءىس-ارەكەتتەر تالقىلا­نىپ تۇرادى. بيىلعى استانا فورۋمىندا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى «جالپى الەمدىك ساياسات ءۇش ماڭىزدى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت»، دەدى. ولار، ءبىرىنشى – ماكروەكونوميكالىق باسقارۋ­دىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن جاساقتاۋ، ەكىنشى – شيكىزاتتان قارجى سەكتورىنا دەيىنگى رىنوكتاردى جاھاندىق تۇر­عىدان رەتتەۋ، ءۇشىنشى – ءتيىمدى ۆاليۋتا-قارجى جۇيەسىن نەگىزگە الۋ. وسىنداي ۇسىنىستاردى بىلدىرە وتىرىپ، ەل­با­سى: «حالىقارالىق ۇيلەستىرۋلەردى نى­عايتۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەر بىرىگىپ، جا­ھاندىق رەتتەۋ تۋرالى پاكت قابىل­داعان ورىندى بولادى»، دەدى. بۇل ۇسىنىستى ءىV استانا ەكونوميكالىق فو­رۋمىنىڭ كۆينتەسسەنتسياسى دەپ سا­نايمىن. قازاقستان تەك ساياسات پەن ەكونو­مي­كالىق مۇددەلەر توقايلاساتىن تۇس ەمەس، عىلىمي ورتالىق بولۋعا دا ۇم­تىلۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىز ادام كاپيتالىن ءتيىمدى پايدالاناتىن وركەنيەتتى ەل­دەر­دىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ما­ڭىزدى قادامدار جاساپ كەلەدى. «بىلەكتى ءبىردى جىعادى، ءبىلىمدى مىڭدى جى­عادى» دەيدى حالىق دانالىعى. دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ سوڭعى كەزدەگى دەرەكتەرىندە دامىعان ەلدەردىڭ ۇلتتىق با­ي­لىعىنىڭ 10 پايىزى تابيعي رەسۋرستاردان، 20 پايىزى ناقتى وندىرىلگەن كاپيتالدان، ال 70 پايىزى ءبىلىم جانە ونى ۇتىمدى دا ناتيجەلى پايدالانۋدان تۇراتىنى ايتىلدى. دەمەك، ءبىلىمسىز ادام قولداعى باردى دا ۇقساتا المايتىنى انىق. سوندىقتان جاس ۇرپاق بىلىمگە ۇمتىلۋى كەرەك-اق. بۇل سالادا ەلىمىز ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن، عىلىم سالا­سىن­داعى جاڭا زاڭدى قابىلدادى. ەل­باسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋ­ىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننو­ۆاتسيالىق قىزمەتكە كوشۋ تەتىگىن قا­لىپتاستىرۋ، ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارت­تىرۋ، ءبىلىم بەرۋگە قولداۋ كورسە­تۋدىڭ جاڭا قارجىلىق-ەكونوميكالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋگە تاپسىرما بەرىلدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وڭ وزگە­رىستەر اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا لايىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­داعى كوپتەگەن قيىندىقتارعا قاراماس­تان ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن تالانتتى قازاقستان جاستارى 1994 جىلدان باستاپ جىل سايىن «بولاشاق» باعدار­لا­ماسى بويىنشا شەت ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋدا. وتكەن جىلى ەلوردادا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ماتەماتيكا پانىنەن دۇنيە­جۇزىلىك وليمپيادا ءوتىپ، وعان الەمنىڭ 98 ەلىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سول ساي­ىستا ءبىزدىڭ ۇزدىكتەرىمىز 3 التىن، 2 كۇمىس مەدالدى جەڭىپ الىپ، قىتاي، رەسەي، اقش، كورەيادان كەيىنگى بەسىنشى ورىندى يەلەنگەنى تاۋەلسىز قازاق­ستان بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەنىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟! ءبىلىم بەرۋ مەن اعارتۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ ماقساتتارىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىنىن تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى بىلىمگە دەگەن شىنايى كوز­قاراس دالەلدەپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق عىلىمي ءبىلىم كەشەنىن قالىپتاستىرۋدى ۇيىمداس­تى­رۋ كەزەڭى مەجەگە جەتتى. پارلامەنت ەرەكشە مارتەبەسىن ەسكەرە وتىرىپ «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى»، «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» جانە «نازارباەۆ قورى» تۋرالى زاڭ قابىلدادى. وسى زاڭ نەگىزىندە ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى­نا ساي ەلىمىزدە جيىرما «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» قۇرىلىسى جوسپار­لان­دى جانە ولاردىڭ بىرقاتارى پايدالا­نۋعا بەرىلدى. مۇنداعى باستى ماقسات – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ، جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن ەنگىزۋ. دەربەستىگى مەن اكادەميالىق ەركىندىك دارەجەسى كەڭ، قامقورشىلىق كە­ڭەس­تەر ارقىلى باسقارۋ جۇيەسى، ستۋدەنتتەردى قابىلداۋدىڭ دەربەس قاعي­دا­لارى، قازىرگى زامانعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ جانە ولاردى الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ قاتارىنداعى شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ ەنگىزۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ءوز جۇمىسىن باستادى. بۇل جوعارى وقۋ ورنى قازىرگى زامانعا ساي ورلەۋدىڭ ءۇش ەڭ قۋاتتى كۇشتەرى – ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيانى بىرىكتىرەتىن، زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ۇلگىسىندە جاڭا تۇر­پاتتاعى جۇيەمەن ءبىلىم بەرەدى. «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» بولاشاقتا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، سونداي-اق ەۋرازيا ايماعىندا جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ فلاگمانى، ەتالونى بولارى ءسوزسىز. وعان نەگىز – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋ ءۇشىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلدى جوعارى وقۋ ور­ىندارىنىڭ الەمدىك دارەجەدە بەدەلگە يە زەرتتەۋشىلەرى مەن پروفەسسورلارىن ۇستازدىق قىزمەتكە تارتۋى، كەلەشەكتە ۋنيۆەرسيتەتكە زياتكەرلىك مەكتەپتەردى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردى، باسقا دا دارىندى جاستاردى قابىلداۋ. سايىپ كەلگەندە، زياتكەرلىك ەكونوميكاعا قاجەت جوعارى تەحنولوگيالار، عىلىمي جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن وندىرىستەر، جاڭا ماتەريالدار سالاسىندا بىلىكتى ماماندار داي­­ىنداۋ، ءسويتىپ، جاھاندىق باسەكە­لەس­­تىك­تە لايىقتى ورىنعا يە بولۋ ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە قولدانىلعان سينگاپۋر ۇلگىسىنىڭ پايدالى جاقتارى بولعانى داۋسىز. «الەمدە جاڭا ەشتەڭە جوق، جاڭارىپ قايتا ورالعان كونەلەر عانا بار» دەگەن ورىس ناقىلى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. دۇنيە جۇزىندەگى ءار سالا بويىنشا دامۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ جاقسى جاقتارىن پايدالانىپ، وزىمىزگە لايىقتاپ پايدالانۋ بىزگە تەك قانا تابىس اكەلەتىن بولادى. ەلىمىزدىڭ تا­بىستى وركەندەۋ جولى الەم قوعام­داس­تىعىندا «قازاقستان جولى» دەگەن اتاۋ­مەن تانىلدى. قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە دە اۋقىمدى شارالار قابىلداندى. تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ار­نال­عان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتتى. ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 445 ميلليارد 66 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. باعدارلاما اياسىندا اۋقىمدى شارالار اتقارىلادى، الىس ەلدى مەكەندەردە ەمحانالار اشىلىپ، ساني­تار­لىق اۆياتسياعا تىكۇشاقتار ساتىپ الىناتىن بولادى، سونداي-اق رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ بوي­ىندا دارىگەرلىك-قۇتقارۋ پۋنكتتەرى ورنالاسادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. الەمدە ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالىق ءتۇ­سىمدەرى بويىنشا العاشقى ورىن الىپ، مەملەكەت بيۋدجەتىن مولايتۋداعى باس­تى سۋبەكتىلەر بولىپ تابىلادى. ولار­دى قايتا-قايتا تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانىپ، جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ امالدارى قاراستى­رىل­دى. پرەزيدەنت تاياۋدا پارلامەنت­تىڭ كەزەكتى سەسسياسىن اشۋ كەزىندە ءسوي­لەگەن سوزىندە جۇمىسىن ەندى باس­تا­عان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىل­دەرىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرۋىنە 3 جىلعا دەيىن تىيىم سالاتىن شاراعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپ­تاس­تى­رۋدى تاپسىردى. جالپى العاندا، ەلباسىنىڭ بيزنەس وكىلدەرىنە تۇراقتى قامقورلىعىن ەرەكشە ايتىپ وتكەن ءجون. تاۋەلسىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الەمدىك نارىقتىڭ اۋقىمىن كورسىن، تانىس­سىن، ۇيرەنسىن، تاجىريبە السىن دەگەن نيەتپەن بيزنەستەگى بىرقاتار جاستار­دى ءوز ۇشاعىنا وتىرعىزىپ، شەتەلدىك ساپارلارعا ءاردايىم الىپ شىققانىن بۇگىندە بىرەۋ ءبىلىپ، بىرەۋ بىلمەس. پرەزيدەنتپەن بىرگە ساپارعا شىعۋ جاس بيزنەسمەندەرگە سەرپىن بەردى، ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن وياتتى. سول جا­س­تار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىرگى ۋا­قىتتا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى­نا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. وكى­نىشكە قاراي، ولاردىڭ اراسىندا سەنىمدى اقتاماعاندارى دا جوق ەمەس. ولاردىڭ باعاسىن دا، جازاسىن دا بەرۋ – ۋاقىت ەنشىسىندە. نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدەگى يادرولىق قارۋسىزدانۋداعى العاشقى قادامدى جاسادى. مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى بولىپ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ، سول ارقىلى حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتى يادرولىق قارۋسىزدانۋعا شا­قىر­دى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى جانە يادرولىق قارۋدى سىناۋعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتارعا قوسىلدى. دۇنيە جۇزىنە قاۋىپ توندىرەتىن ياد­رو­لىق قارۋدان باس تارتىپ، جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ­عا قوماقتى ۇلەس قوسۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە، ەلباسىمىزعا دا زور بەدەل اكەلدى. بەيبىتشىل قادامدارى ارقاسىندا قا­زاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قا­ۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن بارلىق مەملەكەتتەر تاراپىنان ءوز قاۋىپسىزدىگىنە بەرىك كەپىلدىك الدى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ ءۇردىسىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ، قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقپەن ىنتى­ماقتاسۋعا جانە ونى دامىتۋعا، الەم­دىك ءتارتىپتىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭ­دايتىن بەيبىتشىل مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قا­زاق­ستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ، يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەر­گياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ، وسى باعىتتاعى حالىقارالىق قوعام­داستىققا سەنىمدى ارىپتەس بولۋ، باسقا دا بۇگىنگى كۇننىڭ كوپتەگەن وتكىر ءما­سەلەلەرىن ەرتەڭنىڭ ەنشىسىنە قالدى­رۋعا بولمايتىنى پرەزيدەنت باستا­ما­لارىندا ۇدايى كورىنىس تابۋدا. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇنەمى يادرولىق دەرجاۆالاردى قارۋدى تاراتپاۋ مەن قارۋسىزدانۋدا باسقا مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولۋعا شا­قىرىپ كەلەدى. ءسويتىپ، يادرولىق قارۋ­سىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلارا­تسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەگە ءبىر تابان جاقىنداتا ءتۇستى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ باستامالارى مەن تاريحي شەشىمدەرى دۇنيە جۇزىندەگى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان دا قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. وتكەن جىلى قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ، سەمەي پوليگونىن جابۋ جانە بۇكىل يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى ەل اۋماعىنان شى­عارۋ جونىندەگى تاريحي جانە باتىل شەشىمىن جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتىپ، ۇلت كوشباسشىسىنا شىنايى قۇر­مەت ءبىلدىردى. جوعارى مارتەبەلى مەي­مان قازاقستان باسشىسىنىڭ كورە­گەن ساياساتى بولماسا وسى وڭىردەگى حا­لىق ءالى دە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەگە بەرۋى مۇمكىن ەدى دەگەن وي­لارىن جەتكىزدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى الداعى جاھاندىق سامميتكە قازاقستان مەن اقش باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى بۇكىل الەمدەگى يادرولىق قا­ۋىپتى ازايتۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولاتى­نىن ايتقان ول قازاقستان پرەزيدەنتىنە الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوز­عالىسىن باسقارۋدى ۇسىندى. قازاق­ستاننىڭ باستاماسى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناق­تارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارا­لىق كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلداۋى ەلباسىنىڭ يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى بەيبىتشىل يدەيالارىنىڭ حالىقارالىق قوعامداس­تىق­تا جوعارى باعالانۋىنىڭ كورىنىسى بولدى. وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا وتكەن جو­عارىدا اتالعان سامميتتە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما، باسقا دا مەملەكەت باسشىلارى قازاقستاننىڭ ادام­زات­قا قارسى قارۋدى تاراتپاۋدى كوز­دەي­تىن تاريحي شەشىمىنە بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا زور قۇرمەت كورسەتتى، مۇددەلەستەر رەتىندە قازاق­ستان پرەزيدەنتىنە رەسمي شارا كەزىندە ءبىرىنشى قاتاردىڭ قاق ورتاسىنان ورىن ۇسىنىلۋى قازاقستاندىق بەيبىتشىل ساياساتتى الەمگە ايگىلەدى، كىمنىڭ كىم ەكەنىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. بۇل وتانىن سۇيەتىن، پاتريوتتىق سەزىم يەسى، تاۋەلسىز ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەپ، الەم­­دىك قوعامداستىقتا لايىقتى ور­ىن الۋىنا بار ىنتا-جىگەرىمەن ايانباي قىزمەت ەتەتىن ءاربىر كوكىرەگى وياۋ، ءجۇ­رەگى تازا قازاقستاندىقتاردىڭ ماق­تان تۇتار شاعى بولعانى اقيقات. قازىرگى كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن شەتەلدىكتەر دە جاقسى بىلەدى. كەزەكتى دەمالىستارىن شەتەلدەردە وتكىزگەن وتانداستارىمىز توقتاعان مەيمانحانالاردىڭ دارەجە­سىنە قاراپ، ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قازاقستاننان ەكەنىن ايتپاي-اق اي­قىن­دايدى ەكەن. ولار كورشى ەلدەرگە قاراعاندا، قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەداۋىر جاقسى ەكەنى، تۇتاس قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەنى بىردەن بەلگىلى بولاتىنىن ايتا جۇرەدى. وتكەن جىلداردىڭ بىرىندە مەكسي­كاعا بارعان ساپارىمداعى تانىسۋ با­رىسىندا قازاقستاننان ەكەنىمدى ايت­قاندا، ولار: «و-و، قازاقستان! نازارباەۆ!»، دەپ ريزاشىلىقپەن امانداس­قانى ەلىمىزدىڭ دە، ەلباسىنىڭ دا اتا­عى مۇحيت اسىپ كەتكەنىن، بەدەلى بيىك، مارتەبەسى جوعارى ەكەنىن ايعاقتادى. ەلباسىنىڭ بۇگىنگى زاماندا ات­قار­عان ۇلان-عايىر ىستەرى تاريحي وقي­عالار تىزبەگىن قۇرايدى جانە ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالامەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. باياعىدا بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعا­لاۋىنداعى باتپاقتى قۇرعاتا وتىرىپ، سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىن تۇرعىزعان پەتر ءى ەۋروپاعا ەسىك اشقان بولاتىن. ءبىز دە سول سەكىلدى تەك ەۋروپاعا عانا ەمەس، ازيا مەن امەريكاعا دا ەسىك اشىپ وتىرمىز. ەگەر بۇل اشىلعان ەسىك جابىلسا، ءبىزدىڭ مۇنايىمىز بەن باسقا مينەرالدى رەسۋرستارىمىز تۇك­كە تۇرماس ەدى. سەبەبى، ەل يگىلىگىنە جاراماعان بايلىقتىڭ قۇنى دا جوق. سوندىقتان، ن.نازارباەۆ تاۋەلسىز­دىك­تىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇرالاپ قال­عان ەكونوميكاعا دەم بەرىپ، ءوزى­مىزدە جوق قاراجاتتى سىرتتان اكەلۋ ءۇشىن ەلىمىزدە شەتەلدىك كومپانيا­لار­عا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرا وتىرىپ، ولاردىڭ ين­ۆەستيتسياسىنىڭ قورعالۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋدى قاداعالادى. ەلباسىنىڭ ءسو­زىنە سەنىم ارتقان الەمدىك دەڭگەيدەگى «شەۆرون»، «ەكسين-موبيل»، «شەلل»، «ادجيپ»، «سامسۋنگ»، «اكسەل»، «جەي­­لان» سەكىلدى ونداعان كومپانيالار قازاقستان وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالىپ، ەكونوميكانى دامىتۋعا اتسا­لىس­تى. سونىڭ ناتيجەسىندە، وتكەن جىل­داردا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا 130 ميلليارد اقش دوللارى كولە­مىن­دە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. زامان زىمىراپ دامىپ، كوش ىلگەرى كەتىپ بارادى. حالقىمىز قازاق­ستان-2030 ستراتەگياسىنىڭ العاشقى ون جىلدىقتا بەلگىلەنگەن تاپسىر­ما­نى ويداعىداي ورىندادى. ەندىگى ءبىز­دىڭ ماقساتىمىز – ەلباسىنىڭ جارلى­عىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيالىق دامۋ جوسپارىن ابىرويمەن ورىنداۋ. قازىرگى كەزدە مەملەكەتىمىزدىڭ ءور­كەندەۋى بىرنەشە باعىت بويىنشا بەلگىلەندى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا ءبىزدىڭ باعدارلامالارىمىزدىڭ باستى ماق­­سا­تى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن نى­عايتۋ ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. جەدەلدەتىلگەن ەكو­نو­مي­كالىق جاڭعىرتۋ ۇدەمەلى يننو­ۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لا­ماسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابى­لا­دى. ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ ءجا­نە ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق تۇر­عى­دان دامىتۋ جونىندەگى جوسپار­لارى ايقىندالدى. قازاقستاندا الەۋ­مەتتىك جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن جاڭا الەۋ­مەتتىك ساياسات جۇزەگە اسا باستادى. بۇكىل حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى شارالار – ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە تىلدەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى بەكىتىلدى. ون­ىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنال­دىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ، ساپا­لى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋ­رالى تاپسىرما العا قويىلدى. قا­زاقستان ءتاۋ­ەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ تەڭ­گەرىمدى سىرتقى ساياسات ءجۇر­گىزۋدە. ءبىز جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدە كوپ­جاقتىلىق ۇستانىمىن جانە مەم­لەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق جا­ۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن نىعايتۋدى قولدايمىز. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان جال­پىۇ­لت­تىق ءىس-شارالار باعدارلاماسىن تو­لى­عىمەن ورىنداپ، وسىناۋ ايتۋلى مە­رەي­تويدى ابىرويمەن وتكىزۋ مىندەتى تۇر. قازىرگى كەزدە پارلامەنتتە سەنات توراعاسى قايرات ءماميدىڭ باستا­ما­سىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەك­لاراتسياسى ازىرلەنۋدە. ول تۋرالى پالاتا باسشىسى: «زامانداستارىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاققا ارنالعان بۇل ساياسي-قۇقىقتىق سالتاناتتى قۇجاتتا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى ءور­كەندەۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز بولاتىن قا­زاقستاننىڭ باستى جەتىستىكتەرى كورسە­تىلەتىن بولادى»، دەگەن ەدى. ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا پرە­­­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جو­عارى وكىلدى ورگان باسشىسى مەن دە­پۋتاتتاردىڭ دەكلاراتسيا قابىلداۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەنى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى: «دەك­لاراتسيا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى بىرىكتىرەتىن جاڭا ماڭىزدى قۇجات بولاتى­نىنا سەنەمىن»، دەدى. پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرى­سىن­دا پرەزيدەنت بۇل سەسسيانىڭ قاس­تەرلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيلى تويىنا ورايلاس كەلىپ وتىر­عا­نىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز ەڭبەكتەنۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىسىنسىز ءمۇم­كىن ەمەس ەكەنى داۋسىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن دەپۋتاتتارعا ريزا­شىلىعىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت: «ءبىز تاياۋ جىلدارى بەي­­قامدىق تانىتاتىن ۋاقىت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك»، دەدى. الەم دامۋىنىڭ كۇردەلىلىگى ايقىن سەزىلۋدە. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاعىمسىز سيپاتى دا بايقالۋدا. اشتىققا، زاڭ­سىز كوشى-قون، ىندەتتەر، كيكىلجىڭدەرگە بايلانىستى قاۋىپتەر جوق ەمەس. گەوساياسي وزگەرىستەر الاڭىندا ەتنوس­ارالىق جانە دىنارالىق كيكىلجىڭدەر بوي كورسەتۋدە. حالىقارالىق تە­ر­روريزم­نىڭ قاۋىپ-قاتەرى دە سەزىلۋدە. قازاقستان دامۋىنىڭ اعىمداعى جانە ستراتەگيالىق جوسپارلارىن ەس­ەپ­تەي وتىرىپ، پرەزيدەنت بەسىنشى سەس­سيا بارىسىندا پارلامەنت الدىن­دا تۇر­­عان زاڭ شىعارۋ ىسىندەگى ءتورت توپتا­ما­نى اتاپ كورسەتتى. يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستى، اسىرەسە، باسىم سالالاردى ىنتالاندىراتىن زاڭنامالىق نورما ونىڭ العاشقىسى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن تاۋە­كەل­دەردى تومەندەتەتىن بولىگىندەگى بانكتىك قىزمەت پەن قارجى ۇيىمدارىن رەت­تەۋ تۋرالى، «حالىقتىق IPO» باع­دار­لاماسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قۇقىقتىق بازانى قۇرۋ تۋرالى، «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى»، «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋ­رالى» زاڭداردىڭ جوبالارىن قاراي­تىن بولامىز. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن زاڭ­نا­مالىق قامتاماسىز ەتۋ – ەكىنشى بلوكقا جاتادى. «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتىك نا­رىقتى دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازا­نى قۇرۋدى، ەڭبەك كودەكسىن جاڭعىر­تۋدى قولعا الامىز. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت تورەلىگىن رەفورمالاۋدى زاڭنامالىق نەگىزدە كەڭەيتۋ ءۇشىنشى بلوك بولىپ تابىلادى. الداعى ۋاقىتتا ۇيىمداس­قان قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-ءىس ءجۇر­گىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ، سوت جۇيە­سىن نىعايتۋ، جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى بىرقاتار زاڭ جوبالارى قارالاتىن بولادى. سون­داي-اق پارلامەنت الدىندا «ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جانە «ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاپ، قابىلداۋ مىندەتى تۇر. وتاندىق باق پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دامىتۋ – سوڭعى توپتامادا. الداعى ۋاقىتتا «تەلەراديو­حا­بار­لارىن تاراتۋ تۋرالى»، «دىندەر جانە ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتى تۋرالى» زاڭدار جوبالارى قارالىپ، مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ قۇقىقتىق نورمالارى كۇشەيتىلەدى. پرەزيدەنت بۇل زاڭداردىڭ قابىل­دانۋى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ مىق­تى قۇقىقتىق كەپىلى بولىپ تابى­لا­تىنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتىمىز بەن قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. الداعى سايلاۋدا ءماجىلىس كەمىندە ەكى پار­تيالى بولاتىنى ايتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ جاس دەموكراتيانىڭ دامۋىندا جاڭا كەزەڭ باستالاتىنىن كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەكلا­راتسياسىن قابىلداۋ بارىسىندا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋ كە­زەڭ­دەرىندەگى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ەڭ­بەگىن كور­سەتەتىن ورايلى ءسات تۋىپ وتىر. قازىرگى كەزدە مەملەكەت قۇرىلىسىن ءسات­تى قۇرا العان ەگەمەن قازاقستان جە­ڭىستى جولداردان ءوتىپ، اسقاق اسۋلاردى ارتقا تاستادى. تاريحي تۇرعىدان ال­عان­دا قىسقا عانا مەرزىمدە داۋىرلىك وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلدى، تاۋەل­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاماشا تا­بىستارىنا، قوعامدىق ۇيلەسىمگە، ءبا­سە­كەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – جارقىن ىستەردى ىلگەرىلەتۋشى، جاسامپاز تۇلعا. يادرولىق قارۋسىزدانۋدان باستاپ، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە دەيىن، سوعىس پەن بەيبىتشىلىكتەن ادام قۇقىعىنا دەيىنگى اراداعى الەمدى تولعاندىرعان ەڭ باستى ساۋالدارعا جالپى ادامزات­تىق تۇرعىدا جاۋاپ بەرە الاتىن ءوز حالقىنىڭ ۇلتجاندى پەرزەنتى. ءومىر­لىك مول تاجىريبەسى بار، قايسار ءارى جىگەرلى، وتە بىلىكتى ءارى وجەت، بەدەلى بيىك، جان-دۇنيەسى حالقىمىزدىڭ جازيرالى دالاسىنداي كەڭ، دارا تۋعان جان. جاڭا، تاۋەلسىز قازاقستاندى قا­لىپ­تاس­تىرۋداعى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ەرەكشە دارىنى مەن مەملەكەت قۇرۋداعى ماڭىزدى ءرولىن كۇللى الەمدىك قوعامداستىق الدەقاشان موي­ىندادى. كەشە عانا نيۋ-يوركتە وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسام­بلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى جو­عا­رى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ كەزىندە قا­زاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازار­باەۆ­تىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوي­لەگەن سوزىندە جەر-انانى، جالپى ادام­زاتتى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋعا با­عىتتالعان ۇتىمدى ۇسىنىستارى، اتاپ ايتقاندا، جاھاندىق ەنەرگيالىق-ەكولوگيالىق ستراتەگيا مەن «جاسىل كوپىر» اۋقىمدى ەكولوگيالىق باستا­مانى قابىلداۋ جانە بۇۇ بىتىمگەرشىلىك ارەكەتتەر قورىن قۇرۋ جايلى ۇسى­نىسى الەمدىك قوعامداستىقتا قىزۋ قولداۋ تاۋىپ، ەسىمدەرى جەر شارىنا بەلگىلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ ەلبا­سىمىزدى جاھاندىق كوشباسشى دەپ تانىپ، مويىنداۋىن قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزىنىڭ جارقىراعان ءساتى دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال. ەل ءۇشىن، قاسيەتتى اتامەكەن – وتا­نىمىز ءۇشىن ەلباسىنىڭ سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى مەن قاجىرلى قىزمەتىن سارا­لاعان كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق ءاربىر جان ونى جاقسى بىلەدى، سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن الەمدەگى ءوز زامانىنىڭ ءبىرتۋار كەمەڭگەر باسشى­لارى، اتاپ ايتقاندا، قىتاي ەكونو­مي­كالىق رەفورماسىنىڭ باس ارحيتەك­تو­رى دەن سياوپين، سينگاپۋرلىق «ەكو­نوميكا عاجابىن» ومىرگە اكەلگەن لي كۋان يۋ، الەم تاريحىنداعى 100 ەڭ تانىمال تۇلعانىڭ قاتارىنداعى تۇرىك مۇستافا كەمال اتاتۇرىك سەكىلدى كورنەكتى تۇلعالارمەن قاتار قويادى. شىندىعىندا تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىن­دا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى – 21 ەسە، جان باسىنا شاققاندا ءىجو – 14 ەسە، ونەركاسىپ ءونىمى – 16 ەسە، اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمى – 7 ەسە، سىرتقى ساۋدا اينالىمى – 10 ەسە، ورتاشا ايلىق جالاقى 16 ەسە ءوسۋى قازاقستاندىق قارقىندى دامۋ جولى­نىڭ ايقىن كورسەتكىشى ەمەس پە؟! بۇل جەتىستىكتەردىڭ وڭايلىقپەن كەلمەگەنى بارىمىزگە ءمالىم. بۇل – ەلباسى جۇرگىزىپ وتىرعان ساليقالى ساياساتتىڭ، ۇيقىسىز تۇندەر مەن كۇر­مەۋگە تولى كۇندەردەگى باتىل باستامالار مەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى، ەكونوميكانى رەفورمالاۋدىڭ قازاق­ستاندىق جولىنىڭ جەمىسى. «تەمىر حانىم» اتالعان مارگارەت تەتچەر ءبىزدىڭ ەلباسىمىز تۋرالى ىس­تىق ىقىلاسىن «قازاقستان جولى» كىتا­بىنىڭ العىسوزىندە بىلاي جەتكىزدى: «مەملەكەت قۇرۋشىلار ارقاشان ەرەكشە تۇلعالار بولىپ تابىلادى جانە سول توپقا جاتقىزۋعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دا تولىق حاقى بار. توتاليتاريزمنەن بوستاندىققا ءوتۋ ەشقاشان وڭاي بولعان جوق. قازاق­ستان­دى بۇگىنگى بيىكتەرگە شىعارۋ ءۇشىن پرەزيدەنت نازارباەۆ باتىلدىق پەن ابايلاۋشىلىقتى ۇشتاستىرا پايدا­لاندى. كوممۋنيزم قۇرساۋىنان بوساعان ەل قازاقى ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالدى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ اشىقتىعىنا، ياعني ونىڭ كورشىلەرى بارىنشا باس تارتقان ءنار­سەلەرگە ۇمتىلدى. ءسويتىپ، ول قازاقستاننىڭ حالىق­ارا­لىق ۇيىمدارداعى بيىك بەدەلىنە قول جەتكىزدى». ال لي كۋان يۋ: «قازاقستان ليدەرى – بارىنشا تالاپشىل، ىسكەر، تەز جانە كەسىمدى ادام، كەلبەتتى، دارىندى دا تاباندى جانە بۇرىنعى وداق رەسپۋب­ليكالارىندا دا ليدەر بولىپ تانىل­عان جان»، دەيدى. ءيا، قازاقستان قازىر ادام كاپيتا­لىن وڭتايلى پايدالانۋدى باستى مىندەت ەتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا العا جىل­جۋدىڭ نەعۇرلىم جارقىن كورسەتكىشى – سينگاپۋر. 5 ميلليونعا جۋىق حالقى بار سينگاپۋردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى سوڭعى قىرىق جىل ىشىندە 100 ەسەدەن استام ءوسىپ، بۇگىندە 217 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايدى. وسى ۇلتتىڭ ءۇل­كەن سالتاناتىنىڭ باستى قۇپيالارى­نىڭ ءبىرى كەزىندە ونىڭ كوشباسشىسى بولعان لي كۋان ءيۋدىڭ تابىستىڭ باس­تى فاكتورى ادام رەسۋرسى دەپ شەشكەندىگىندە. مۇندا وقىتۋ جۇيەسى يكەم­دى، بالاباقشادان باستاپ مامان­داردى قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا دەيىنگى بارلىق بۋىندى قامتيدى. مەملەكەت مەكتەپتىڭ وزات تۇلەكتەرىن شەت­ەلدەردىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىل سايىن جىبەرىپ وتىرادى. بۇكىل الەمنىڭ جوعارى دارەجەلى عالىمدا­رىن، زەرتتەۋشىلەرىن ساپالى جابدىق­تار­مەن، ءتيىستى جالاقىمەن جانە عىل­ى­مي جۇمىسقا جاعداي جاساۋمەن وزدەرى­نە تارتتى. جانە ءبىر ماڭىزدىسى، بۇل ەلدە ءبىلىمدى وتە مۇقيات جوسپارلايدى، اتاپ ايتقاندا ەكونوميكاعا قانداي ماماندار كەرەكتىگىن زەر سالىپ ەسەپتەپ، ناقتى سول ماماندىق يەلەرىن دايىنداۋعا قارجى مولىنان بولىنەدى. بۇل ورايدا كوبىنە ينجەنەرلىك مامان­دىقتارعا باسىمدىق بەرىلەدى. ال ەندى قازاقستان مەن سينگاپۋ
سوڭعى جاڭالىقتار

جاساندى جۇرەك سالىندى

الەم • بۇگىن، 08:02

نۇروتاندىقتاردىڭ ايقىن جەڭىسى

ساياسات • بۇگىن، 07:43

شامانىڭ ءانى

ونەر • كەشە

سوتتالعان جىرلار

ادەبيەت • كەشە

9 اي «تولعاتقان» 9 پايىز

ەكونوميكا • كەشە

اتوم كولگە ساپار

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار