(كۇمان كەلتىرۋشىلەر ءۇشىن جازىلعان پايىم)
(جالعاسى. باسى وتكەن نومىردە)
سونىمەن سەن شىرىلداساڭ دا, شىرىلداماساڭ دا ومىرگە كەلدىڭ. قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا ەندى سەنىڭ جەر بەتىندەگى تاعدىر سوقپاعىڭ باستالدى. سەن ءۇشىن قورشاعان ورتانىڭ ءبارى تۇسىنىكسىز. بويىڭدى ۇرەي بيلەيدى. اناڭىز اتتاپ الىستاسا بولدى شار ەتەسىڭ. بارىنەن قورقاسىڭ. بارىنەن ۇركەسىڭ. سونداي شاراسىز, پاناسىزسىڭ. تۇك تۇسىنبەيسىڭ. الايدا, ۇلى جاراتۋشى سەنىڭ حالىڭنىڭ وسىلاي مۇشكىل بولارىن الدىن الا ءبىلىپ, الدىن-الا شارا قولدانىپتى. ياعني, پاناسىز شاقالاقتىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن قاراستىرعان. بىرىنشىدەن, سەنى ايالاسىن, اسىراسىن دەپ انا جۇرەگىن تەلەگەي-تەڭىز رياسىز ماحابباتقا تولتىرعان. ەكىنشىدەن – قىزىلشاقا شاقالاق سەنىڭ بويىڭا جاراتقان يە جەر بەتىندە جوق ءجاننات ءيسىن دارىتقان. سەنىڭ بويىڭداعى سول ءتاتتى جۇپاردان تىنىس العان ادام تاناۋى تالماۋراپ, ءلاززات تابادى. ساعان قۇشتار بولادى. ساعان ءسويتىپ جۇرەكپەن بايلانادى. سۇيەدى. ساعان بارىن سالىپ قىزمەت ەتەدى. ءسويتىپ, سەنىڭ قاۋىپسىزدىگىڭدى اللاتاعالا الدىن الا ەسكەرگەن. ءوز قامكورلىعىنا العان. سەن قاشان بوي كوتەرگەنشە ەرەسەكتەر قامقور بولسىن دەپ قىلىعىڭدى, ءتۇرىڭدى, ءتىلىڭدى بالداي ءتاتتى ەتكەن. راببىڭىز سابيلەردى وسىلاي قامقورلىعىنا العان. وسىدان كەلىپ تاعى ءبىر سۇراق تۋادى – «سوندا, ومىرگە كەلگەن نارەستەنىڭ شىن قامقورشىسى, شىن اتا-اناسى كىم؟» دەگەن.
سەنى قورشاعان وسىنداي قامقورلىقتارعا قاراماستان, بويىڭدى بيلەگەن ۇرەي سەزىمىنەن قۇتىلا الار ەمەسسىڭ. كەز كەلگەن نارسە سەنىڭ ءومىرىڭە قاۋىپ توندىرەتىن سياقتى. بۇل دەگەنىڭ سەن ومىرگە كەلمەي جاتىپ ءوز ءومىرىڭدى قىزعىشتاي قورعاي باستاعانىڭ. ادام ساناسى ساقايا كەلە ۇرەي سەزىمىن السىرەتەدى. بىراق, تۇبەگەيلى جەڭە المايدى. ال اڭدار بولسا ءول-ولگەنشە سول ۇرەيمەن قويان-قولتىق ءومىر سۇرەدى. جاندىنىڭ ءوزىن-ءوزى قورعاۋ ينستينكتى بۇل. يممانۋيل كانت: «ينستينكت – جاندى تىرشىلىك بويىنداعى ءتاڭىردىڭ ءۇنى. ول ۇنگە ادام دا, اڭ دا قۇلاق تۇرەدى» دەيدى «ادامزات تاريحىنىڭ بولجالدى باستاۋى» اتتى ەڭبەگىندە. ءدىن دە ءدال وسى فيلوسوفتىڭ ايتقانىن ايتادى. ياعني, بۇكىل تىرشىلىككە بەرىلگەن ىرگەلى ينستينكتەردىڭ ءبارى جاراتقان يەنىڭ جاندى تىرشىلىككە بەرگەن سىيى. سول سىيدىڭ ارقاسىندا جاندى تىرشىلىك جەر بەتىندە جويىلىپ كەتپەي بۇگىنگە جەتىپتى. ال, ادام بولسا وركەنيەتكە جەتىپتى.
جاندى تىرشىلىكتى جويىلىپ كەتۋدەن امان الىپ قالعان ەكىنشى ىرگەلى ينستينكت – جاندى تىرشىلىككە بەرىلگەن مەيىرىم سەزىمى. يسلاميات راببىمىز جەر بەتىندە جاندى تىرشىلىكتى جاراتقاندا ونىڭ بويىنا ءوزىنىڭ 100-دەن 1 مەيىرىمىن بەرگەن دەيدى. سول 1 پايىز مەيىرىم ارقاسىندا جەر بەتىندە تىرشىلىك ساقتالىپ تۇرسا كەرەك. سول 1 پايىز مەيىرىم ارقاسىندا تىرشىلىك يەلەرى ۇرپاعىن سۇيەدى, قورعايدى, ساقتايدى. سول 1 پايىز مەيىرىم ارقاسىندا ەركەك-ۇرعاشى بولىپ ءبولىنگەن تىرشىلىك يەلەرى ءبىر-بىرىنە ۇمتىلادى. ءبىر-ءبىرىن ايالايدى. ءومىر جىرى ماڭگى جىرلانادى.
«بۇ دۇنيە»
«بۇ دۇنيە» ۇعىمى ادام تۇسىنىگىندە پەندەگە بەرىلەتىن جالعىز دا ولشەۋلى ءومىر بولىپ ەلەستەيدى. جەر بەتىندە ءجۇرىپ وتەر سوقپاعىڭ. تاعدىر جولىڭ بولىپ ەلەستەيدى.
ءدىني ماتىندەرگە سۇيەنسەك, «بۇ دۇنيە» ۇعىمىنا جاراتۋشى باسقاشا ءمان بەرگەن. ياعني, ول «بۇ دۇنيەنى» باسقاشا كورگەن. «بۇ دۇنيە» جاراتۋشى ءۇشىن ۇلان-عايىر ۋاقىت كەڭىستىگىنە سىيىپ تۇرعان باسى بار, اياعى بار جەر بەتىندەگى ءبىرتۇتاس تاريحي قۇبىلىس. «بۇ دۇنيەنى» قۇداي ادامنان بۇرىن جاراتقان. جانە ونى جاراتقاندا «بۇ دۇنيە» ادامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە ىڭعايلى كۇيدە دايىن تۇرعان.
جىلۋ دا, جارىق تا, وت تا, سۋ دا, جەمىس-جيدەك, جان-جانۋارلار دا تۇگەل بار بولعان. قاسيەتتى كىتاپتار وسىلاردىڭ بارلىعى ادام يگىلىگى ءۇشىن دەيدى. ءجانناتتان قۋىلعان ادام اتا مەن حاۋا انا جەر بەتىنە جىبەرىلگەن ازاپتى ءومىر ءۇشىن, سىناق ءۇشىن. اداممەن بىرگە سايتان دا زاماناقىرعا دەيىن جەر بەتىنە قۋىلعان. ول قۇراندا - ءىبىلىس, شايتان , تاۋرات, زابۋر, ىنجىلدە – ساتانا. بۇل قارا نيەت كۇش – ادام بالاسىن قيامەتقايىمعا دەيىن اللانىڭ اق جولىنان تايدىراتىن, ازعىراتىن, اداستىراتىن كۇش. ءبىراق, اللا ادام بالاسىن سايتاننىڭ تالكەگىنە تاستاپ قويماعان. پايعامبارلار ارقىلى ادامزاتقا ۋاحي ءتۇسىرىپ, ول قارا كۇشپەن كۇرەس جولدارىن ايان ەتكەن. ادام سول قۇداي كەڭەسىنە قۇلاق تۇرسە اداسۋ, ازعىنداۋدان ادا بولماق. بىراق ادام ءالسىز. ادام سايتاننىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ قالا بەرگىش. زورواستريزم سايتاندى انگروماين دەيدى. قۇدايدى احۋرامازدا دەيدى. بۇل ءدىننىڭ ايتۋىنشا, احۋرامازدا مەن انگروماين جەر بەتىندە اقىرزامانعا دەيىن ادام ءۇشىن ايقاسا بەرمەك. تاڭداماقشاردا عانا قۇداي جەڭىسكە جەتىپ, سايتاندى ولتىرمەك.
وسى ءۋاج ءداستۇرلى دىندەردىڭ بارىندە دە بار. ياعني, «بۇ دۇنيە» ادام ءۇشىن ۋاقىتشا سىناق مەكەنى. سول مايداندا سەنىڭ قان تامىرىڭدا, جۇرەگىڭدە قۇداي جۇرەدى. ال, ساناڭدا سايران سالىپ سايتان جۇرەدى. سەن ءۇشىن, سەنىڭ ءاربىر قادامىڭ ءۇشىن وسى ەكى كۇش توقتاۋسىز سوعىس سالادى. سەن بۇل شايقاستا قۇداي مەن سايتان اراسىنداسىڭ. قۇداي ءۇنى قايسى, سايتان سىبىرى قايسى, سونى سەن اجىراتا ءبىلۋىڭ شارت. ادام ءۇشىن بولىپ جاتقان وسىناۋ شايقاستا سەن اللا جاعىنا شىعۋىڭ شارت.
دەمەك, قاسيەتتى كىتاپتار بويىنشا «بۇ دۇنيە» ءمانسىز, ماقساتسىز ەمەس. ونىڭ جاراتىلۋىندا ءمان-ماعىنا بار, ماقسات بار. «بۇ دۇنيە» ۇلى جاراتۋشىنىڭ عاجايىپ گارمونيا, ءتارتىپپەن تۇزگەن داڭعايىر تىلسىم تۋىندىسى. «بۇ دۇنيە» تەك تۋىندى عانا ەمەس, بۇل باس اياعى بەلگىلەنگەن ۇلى جوبا, جوسپار. بۇل جوبادا كەزدەيسوق نارسە جوق. ءبارى ەسەپتەلگەن. ءبارى ورنىندا. ءبارى ءوز ءرولىن اتقارىپ تۇر. بۇل جوبا ءدىني ماتىندەرگە سۇيەنسەك, ادامزات ءۇشىن تۇزىلگەن. دەمەك, ادام وسىناۋ اللاتاعالا تۇزگەن ۇلى جوبانىڭ باس كەيىپكەرى. ول وزىنە بەرىلگەن وسىناۋ قيىن دا, كۇردەلى ءرولدى تاريح ساحناسىندا تالاي مىڭ عاسىرلار بويى ۇزدىكسىز اتقارىپ كەلەدى. سول جولدا شىڭدالۋمەن, وسۋمەن كەلەدى. اللا ادامدى ءوزىنىڭ جەر بەتىندەگى ورىنباسارى اتاعان. ولاي بولسا, قاشان ادام سول دەڭگەيگە جەتكەنشە, قاشان سول جوعارى لاۋازىمعا لايىق بولعانشا ءوز ءرولىن اتقارا بەرمەك. وسىدان كەلىپ, كوز الدىمىزدا ادامزات دامۋىنىڭ اڭىزعا لايىق بولاشاعى, فانتاستيكالىق كوكجيەگى اشىلادى. ۇلى جوبانىڭ ءمان-ماعىناسى, مايەگى وسىندا. وسىناۋ سۇراپىل ساپاردا ادامزات قاۋىمى اللا جولىنان تايىپ, سايتان سوڭىنا ىلەسىپ كەتپەسە بولدى. سوندا جاراتۋشىنىڭ «بۇ دۇنيە» اتالاتىن ۇلى جوباسى تولىق ءجۇزەگە اسپاق. تولىق ورىندالماق.
جاراتۋشىعا اپارار جول
ادام بالاسى ەستە جوق ەسكى زاماننان باستاپ جەر بەتىندەگى, اسپانداعى كوز كورىپ, قۇلاق ەستيتىن جاراتىلىستان باسقا كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر قۇدىرەت بار ەكەنىن, ياعني بۇ دۇنيەنىڭ اۆتورى بار ەكەنىن تۇيسىكپەن سەزىپتى.سەزىپ سول جاراتىلىس اۆتورىن ىزدەپتى. ىزدەگەن تابادى. العاشقى ادامدار قۇداي دەپ كۇنگە, كوككە, تاۋعا, سۋعا, اعاشقا, ارۋاققا, ت.ت. تابىنعان. ەكىنشى جاعىنان – العاشقى ادامدار قۇدايدى ىزدەۋ جولىندا الگىندەي تابيعات نىساندارىنا تابىنعاندا ول نىساندار اقىلعا سىيماي, تاڭ قالدىرعاندىقتان تابىنعان. العاشقى ادامدار, ءسويتىپ, قۇدايدى ىزدەۋ جولىندا سول قۇدايدىڭ ءوزىن تابا الماسا دا ول جاساعان تۋىندىلارعا تابىنعان. ويتكەنى, اللانىڭ ءوزى عانا ەمەس, ول جاراتقان تۋىندىلاردىڭ ءوزى تاڭعاجايىپ ەدى. سول تۋىندىلار كوز الدىندا جايناپ تۇرعاندىقتان دا, تىلسىم قاسيەتتەرى مي جەتپەس قۇپيا بولعاندىقتان دا العاشقى ادامدار سول تۋىندىلارعا قۇدايداي تابىنعان. ال, ارۋاققا, ياعني ولگەندەردىڭ رۋحىنا تابىنۋ بولسا كۇن, اي, تاۋعا, تاسقا, اعاشقا تابىنۋلارعا قاراعاندا قۇدايتانۋ جولىنداعى كادىمگىدەي وزىق قادام بولىپتى. نەگە؟ ويتكەنى, ارۋاق دەنە ەمەس, ماتەريا ەمەس – رۋح. قۇداي دا ماتەريا ەمەس – رۋح. تۋماعان, تۋىلماعان ماڭگىلىك رۋح. دەمەك, قۇدايدى ىزدەۋ جولىندا ارۋاققا تابىنۋشىلار ءبىر قادام بولسا دا العا جىلجىعان. ۇلى اقيقاتقا جاقىنداعان.
قۇداي ىلعي دا بولعان عالام يەسى ءارى ونىڭ قورعاۋشىسى. قامقورى. ءارى ادامدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋشى.
قۇداي ادامدى و باستا ءوز جانىندا, ياعني ءجانناتتا ۇستاۋ ءۇشىن جاراتقانىن ايتادى ءدىن. الايدا سايتاننىڭ ازعىرۋىمەن حاۋا انامىز قۇدايتاعالا تىيىم سالعان جەمىستەن جەدى. ادام اتانى ازعىردى. ول دا جولدان تايدى. ەكەۋى دە قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, دالىرەك ايتقاندا قارعىسىنا ۇشىراپ ءجانناتتان قۋىلدى. جازالاۋ مەكەنى بولعان جەرگە ءتۇسىرىلدى. سونىمەن, اللانىڭ ادام اتتى تۋىندىسىنىڭ بولمىسىنان العاشقى كۇنى-اق اقاۋ شىققان. ادام پەرىشتەلەردەي ءمىنسىز بولماي شىقتى. كىناعا, قاتەلىككە بەيىم بولىپ شىقتى. سونداي كەمشىلىكتەرمەن دۇنيەگە كەلدى.
ءجانناتتان قۋىلىپ جەرگە تۇسكەن ادام اتا – حاۋا انا جۇزدەگەن جىلدار بويى ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ تابا الماسا كەرەك. جالعىزدىقتان جاپا شەگىپ, زار قاعادى. اقىرى, قۇدايتاعالانىڭ قۇدىرەتىمەن بۇگىنگى مەككە ماڭىنداعى تاۋدا كەزدەسەدى. ادام اتا – حاۋا انا كەزدەسىپ, قۇشاقتارى تابىسقان تاقتاي تاس بۇگىندە قاجىعا بارعان الەم مۇسىلماندارىنىڭ ءتاۋ ەتەتىن كيەلى ورنى. ويتكەنى, كۇللى ادامزات تاريحى وسى جەردەن باستالدى دەيدى ءدىني اڭىز.
جەرگە كەلىپ باس قوسقان ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ العاشقى پەرزەنتتەرى ابىل, قابىل ءبىرىن-ءبىرى ءولتىردى. اۋىر قىلمىس جاسادى. حريستياندار, سوندىقتان دا, ادام بالاسىن و باستان كىنا ارقالاپ ومىرگە كەلۋشى دەيدى. قاتەلىككە ۇرىنۋ ادامنىڭ تۋا ءبىتتى قاسيەتى دەيدى. ادام تەك سول قاتەلىگىنە وكىنىپ, اللاعا جالبارىنۋ ارقىلى كىناسىن جۋى كەرەك دەپ بىلەدى.
ءبىر ويدى ءبىر وي قوزعايدى. وسىنداي كەمشىلىكتەرمەن ومىرگە كەلتىرىلگەن ادام, سول كەمشىلىكتەر ارقاسىندا جاساعان قاتەلىكتەرى ءۇشىن اللا الدىندا جاۋاپتى بولعاندا, وندا, ادامدى وسىلاي وسال جاراتقان جاراتۋشىنىڭ ءوزى دە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادام كەمشىلىگى ءۇشىن جاۋاپتى بولىپ شىقپاي ما؟! لوگيكا, قيسىن تارازىسىنا سالساڭىز, وسىنداي ساۋال تۋىندايدى. ءاربىر تۋىنداعان ساۋالعا جاۋاپ بەرىلۋگە ءتيىس. بۇل ساۋالعا دا جاۋاپتى قۇراننان تابا الامىز.
اللاتاعالانىڭ ادام ءتارىزدى رۋحاني اقاۋمەن ومىرگە كەلگەن جان يەسىنە كوزقاراسى اتا-انانىڭ كەمتار تۋىلعان پەرزەنتىنە دەگەن كوزقاراسىنداي كولكوسىر. بۇل جايلى كاسيەتتى كىتاپتا كوپ ايتىلعان.
ادام بالاسى الايدا زەيىنى جەتىپ ۇلى جاراتۋشىسىنىڭ سول مەيىرىمىن باعالاي الىپ ءجۇر مە؟ اللا الدىندا ءبىز... كەيدە اتا-انا قادىرىنە جەتە الماي جۇرگەن جەتەسىز ۇرپاق ءتارىزدى ەمەسپىز بە؟ بىراق اتا-انانىڭ اتى اتا-انا. ول ءوز پەرزەنتىنە ەشقاشان جاماندىق ويلامايدى. ادامعا دەگەن اللاتاعالانىڭ راقىمىن دا وسىلاي ءتۇسىنۋ كەرەك.
ادام رۋحىنىڭ يماني زاڭى
«...وي تەرەڭىنە سۇڭگىگەن سايىن مەنى ەكى نارسە تاڭقالدىرا بەرەدى. ونىڭ ءبىرى – توبەمدەگى جۇلدىزدى اسپان, ەكىنشىسى – كوكىرەگىمدەگى ۇجداني زاڭدار». اقىل – ويدىڭ ارىستانى يممانۋيل كانت اعىنان جارىلىپ وسىلاي دەگەن. وسى ءبىر ايتۋلى پىكىردىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, ۇلى ويشىل ۇنەمى ەكى قۇبىلىسقا تاڭ قالۋمەن ءوتىپتى. ءبىرى – توبەدەگى تۇنعيىق جۇلدىزدى اسپان. ەكىنشىسى – ادام رۋحىنىڭ يماني زاڭدارى. فيلوسوف جالعىز ءوز باسىنا عانا ەمەس, جالپى ادامزاتقا ءتان سەزىمدى ءدوپ باسقان. جۇلدىزدى اسپان. ادام ادام بولعالى ونى تولعاندىرىپ كەلە جاتقان جۇمباق الەم. ونىڭ سىرىن كۇللى ءبىر عىلىم – استرونوميا ايتىپ تاۋىسا الار ەمەس. تاۋىسۋى مۇمكىن ەمەس. ەكىنشىسى – ادامنىڭ ىشكى الەمى. بۇل دا ءتۇپسىز, تەرەڭ, تۇڭعيىق جۇمباق. عىلىم قانشا اينالىسسا دا ونىڭ دا سىرىن ءالى جارىتىپ اشا العان ەمەس. جانە اشۋى دا مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭشە, بۇل ەكى قۇبىلىستىڭ ەكەۋى دە ادام ميىنىڭ الەۋەتى جەتپەس, ادام اقىلىنان سىرت جاتقان ەزوتەريا مايدانى. ياعني, عىلىمعا بەلگىلى زاڭدىلىقتار جۇمىس ىستەمەيتىن مايدان, اللاتاعالا عۇزىرىنداعى ايرىقشا زونا. قولدان جاسالعان روبوت قانشا قابىلەتتى بولعانىمەن ول ءوزىن تۋدىرعان ادام قۇدىرەتىن ۇعا الماق ەمەس. ءدال سول سياقتى ادام قانشا قابىلەتتى بولعانىمەن اۆتورى اللا بولىپ تابىلاتىن عارىش جانە ءوزىندەگى جان جۇمباعىن شەشە الماق ەمەس. ءبىراق, ادام بالاسى وسى جۇمباقتاردى تۇسىنۋگە تالپىنادى. ۇلى ويشىلدى تاڭ قالدىرعان سول ەكى نارسەنىڭ ءبىرى – ادام جانىنىڭ يماني زاڭدارى. سوعان توقتالساق. ادامنىڭ ىشكى يماني زاڭدارىنىڭ ءبىرى – ۇيات سەزىمى. ادامنىڭ مورالدىق بەينەسىنە «تىكەلەي جاۋاپتى» سەزىم. بۇل سەزىم ادامعا تۋا ءبىتتى بەرىلگەن بە؟ الدە, جۇرە كەلە پايدا بولعان تاربيە جەمىسى مە؟ كوبىمىز بۇل سۇراققا «ۇيات – تاربيە جەمىسى» دەپ جاۋاپ بەرەمىز. شىنىندا سولاي ما؟ باستان كەشكەن ومىردەن ءبىر مىسال. 3-4 جاستار شاماسىنداعى بۇتىمىزدى ەندى-ەندى جابا باستاعان ءسابيمىز. جاز كەزى. ءبىزدىڭ كيىز تۋىرلىقتى قوڭىرقاي اۋىل سول جىلى ءامۋداريا بويىنداعى بۇردالىق دەگەن قۇم اراسىندا وتىرعان. بۇل, مەنىڭشە, 1950 جىل. تاڭ الدى شوشىپ وياندىم. شوشىپ ويانعان سەبەبىم, ىشكيىمىمدى ىلعالداپ قويىپپىن. بۇنى ەندى جۇرت ءبىلىپ قويسا قايتتىم دەپ ۇياتتان ورتەنە جازدادىم. دەرەۋ جىلىستاپ, توسەكتەن شىعىپ اشىق ەسىككە بەتتەدىم. ءسويتىپ, الاكەۋىم تاڭ استىندا تىسقا شىقتىم. شىعىس جاق جال قۇمداردىڭ ارعى جاعى اعارىپ كەلەدى. بىراق, 5-6 كيىز ۇيدەن تۇراتىن اۋىل اراسى ءالى الاكولەڭكە. اناداي جەردە كولبەپ تۇيەلەر جاتىر. قوتاندا شۇبارتىپ جاتقان ەشكى-لاق. سەلت ەتكەن ادام بالاسى جوق. جۇرت قالىڭ ۇيقىدا. ەسىك الدىنان قۇم باۋراي باستالاتىن. جالاڭاياق, جالاڭباس سول جالاڭاش قۇم بەتىمەن ءتاي-ءتاي باسىپ ۇيدەن ۇزاي بەردىم. بار ارمانىم كوزدەن تاسا بولۋ. مىنا «قىلمىسىمدى» بىرەۋ اشكەرەمەي تۇرعاندا كوزدەن تاسا جەرگە بارىپ ىشكيىمىمدى كەپتىرىپ الۋ. دالادا قانشا جۇرگەنىمدى بىلمەيمىن. بىلەتىنىم – مەنىڭ بۇل ۇياتتى ءىسىم ايتەۋىر اشكەرەلەنگەن جوق. بىرەۋ ءبىلىپ, بەتىمە باسسا ۇياتتان ءولىپ كەتەر ءتۇرىم بار. وسى ۇياتتىڭ ارقاسىندا سول وقيعا تايعا تاڭبا باسقانداي ەستە قالىپتى. ءجانە ول بالالىق شاعىمنىڭ ەڭ ەرتە ەستەلىگى ەكەن. بۇگىندە ويلايمىن. سول 3 جاسار ءسابيدى ورتەگەن ۇيات سەزىمى بالا ساناسىنا قالاي ەرتە ەگىلگەن دەپ؟! تاربيە بۇل سەزىمدى سونشالىقتى كۇشتى ەتىپ, بالا بويىنا تىم ەرتە ەگىپ ۇلگەرە الا ما؟! كۇماندى. الدە بۇل سانامىزعا راببىمىز تۋا ءبىتتى قۇيعان سەزىم بە؟! ياعني, و باستان بولمىسىمىزعا ءتان ينستينكت پە؟! تۋا بىتكەن قاسيەت بولسا, بۇل سەزىم ادامنىڭ اڭنان, ياعني مايمىلدان ايىرماشىلىعىنىڭ باستى دالەلى ەمەس پە؟ ادامنىڭ ەۆوليۋتسيا ارقىلى مايمىلدان وربىگەنىن جوققا شىعارماي ما؟! كانتتى تاڭ قالدىرعان ادامنىڭ وسىناۋ ىشكى يماني زاڭدارى ادامعا تۋا ءبىتتى قاسيەت بولىپ شىقپاي ما؟! ياعني, جان يماني زاڭدارمەن قوسا ادامعا اللا بەرگەن امانات ەكەنى راستالماي ما؟ ادامدى حايۋاننان ءبولىپ تۇرعان تاعى ءبىر ىرگەلى سەزىم – اياۋشىلىق. ادام ادامدى ايايدى. ادام اڭدى دا ايايدى. ادام تابيعاتتى دا ايايدى. جاراتقان يە ادام جۇرەگىنە اياۋشىلىق سەزىم قۇيعاندا ادام تەك ءبىرىن-ءبىرى عانا ەمەس, جالپى جەر بەتىندە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جاراتىلىستىڭ ءبارىن ايالاسىن دەپ قۇيسا كەرەك. ادام وسى قاسيەتتەن الىستاسا جەر بەتىنە اپات اكەلەتىنىن كوردىك. نەگە ادام وزگە ادامدى, وزگە تىرشىلىك يەلەرىن اياۋى كەرەك؟ ويتكەنى, سەنى قۇداي قالاي جاراتسا, ولاردى دا سولاي جاراتتى. سوندىقتان دا قۇدايدان قورقاتىن ءدىن ادامى قاشاندا ءتىرى جان تۇرماق, تۇگەل جاراتىلىسقا زيان كەلتىرمەۋگە تىرىسادى. زيان كەلتىرۋگە ولاردى جاراتقان قۇدايدان قورقادى. سوندىقتان, «قۇدايدان قورىقپاعاننان – قورىق» دەيدى حالقىمىز. قۇدايدان قورىقپاعان قوعامنان قورىق! قۇدايدان قورىقپاعان زاماننان قورىق! يسلامعا دەيىن دە تاڭىرشىلىكتى ۇستانعان اتا-بابالارىمىز ءار ت ۇلىك مالدىڭ ءوز يەسى بار, ولار – ويسىلقارا, زەڭگى بابا, قامبار اتا, شوپان اتا دەپ ءبىلدى. ال, سينتويزم بولسا, ودان ارمەن سىلتەپ, تابيعاتتاعى بارلىق نارسەنىڭ يەسى بار دەپ بىلەدى. وسىناۋ نانىم-سەنىمدەردىڭ ءبارى جاراتىلىستىڭ جالعىز يەسى جاراتقانعا الىپ بارار جولداعى ۋاقىتشا بەكەتتەرگە ۇقسايدى. دەمەك, جاراتقان الدىندا جاۋاپكەرشىلىك بولماي بۇ دۇنيەدە گارمونيا بولماق ەمەس. ءبىز سول الەمدىك گارمونيا نەگىزى اياۋشىلىق سەزىمى تۋرالى ءسوز قوزعادىق. ساۋال تۋادى. اياۋشىلىق اڭعا دا ءتان ەمەس پە؟ ولاي بولسا, ادامنىڭ حايۋاننان شىققانى راس بولماي ما دەگەن ساۋال. راس. بۇل ىرگەلى ينستينكت اڭعا دا ءتان. الايدا, بۇل ۇقساستىق ادامنىڭ اڭنان شىققانىنىڭ دالەلى ەمەس. كەرىسىنشە, كۇللى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جاراتۋشىسى جالعىز يە ەكەنىنىڭ دالەلى. كۇللى تىرشىلىك ءبىر «شەبەرحانادان» شىققانىن, ول «شەبەرحانا» يەسى جالعىز قۇداي شەبەر ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. دارۆينيزم بولسا وسىناۋ ۇقساستىقتار دامي كەلە سانالى ادامدى شىعاردى دەيدى. تەولوگيا ولاي دەمەيدى. ءبارىن جاراتقان قۇدايتاعالا دەيدى. ەندەشە, قۇدىرەتى شەكسىز بولا تۇرا قۇدايتاعالا نەلىكتەن كۇللى تىرشىلىك يەلەرىن ءوزارا ۇقساس ەتىپ جاراتقان دەگەن ساۋال تۋىندايدى. وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن دە جاراتقان يە بىزگە جوعارعى سانا بەرىپتى. سونىمەن, كۇللى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءوزارا ۇقساس بولۋ سەبەبى دە اللاتاعالانىڭ جەر بەتىندە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ساقتىعى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ەگەر دە اللاتاعالا جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەلەرىن ادامعا ۇقساس ەتپەي, مۇلدەم وزگە ەتىپ (مىسالى, كەيبىرەۋىن جالعىز كوزدى ەتىپ) جاراتسا, اقىل-ەسى ارتىق تۋعان ادامزات جۇرەگىندە ول قۇبىجىقتارعا دەگەن زارەدەي دە اياۋشىلىق بولماس ەدى, ول قۇبىجىقتاردى قارۋ كۇشىمەن جەر بەتىنەن الاستاي سالار ەدى. ال, اڭدارعا قاراپ تۇرىپ ولاردىڭ ءبىر باس, ءبىر اۋىز, ءبىر ءتىل, ءبىر مۇرىن, ەكى كوز, ەكى قۇلاق, اياق قولى بار, سوڭىنا ەرگەن ءتولى بار, بىراق ادامداي سويلەي المايتىن تىرشىلىك يەسى ەكەنىن كورگەندە, جۇرەگىمىزدە ءسوزسىز سول تىرشىلىككە دەگەن اياۋشىلىق ويانادى. مىنەكي, وسى سەزىمدى تۋدىرايىن دەپ, جەر بەتىندە قىرعىنشىلىق بولدىرمايىن دەپ ءبىزدى قۇدايتاعالا «شەبەرحاناسىندا» ۇقساس ەتىپ جاراتقان. سونداي-اق, ۇلى شەبەر كۇللى تىرشىلىك يەلەرىن سيممەتريا زاڭىمەن, ياعني سۇلۋلىق زاڭىمەن جاساپتى. كۇللى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ تاس توبەسىنەن قۇيرىعىنا دەيىن ءتۇزۋ سىزىق جۇرگىزىپ ويشا قاق ءبولسەڭىز, ولاردىڭ وڭى مەن سولى ءبىر-ءبىرىنەن اۋمايتىن ەكى ەگىز دەنە. سيممەتريا زاڭى قاتال ساقتالعان. ونى كەز كەلگەن شەبەر جاقسى بىلەدى. ۇلى شەبەر دە تىرشىلىك يەلەرىن كورەر كوزگە سۇيكىمدى ەتۋ ءۇشىن سول زاڭمەن كۇللى تىرشىلىكتى جاراتىپتى. ۇلى شەبەر: «ءبىز ادامدى كورىكتى ەتىپ جاراتتىق» دەيدى قۇراندا. سوندىقتان دا جەر بەتىندەگى كۇللى تىرشىلىك ءوز يەسىنە كۇن سايىن ماداق ايتۋعا ءتيىس.ءناپسى جانە جاستار
تىرشىلىك اتاۋلىعا ءتان ءبىر ىرگەلى ينستينكت – ءناپسى. جاراتقان يە كۇللى جان يەلەرىن ەركەك-ۇرعاشى ەتىپ ەكىگە بولگەن دە, ولاردىڭ ۇرپاق جالعاستىرۋ «مىندەتىن» وسى ءناپسى سەزىمىنە جۇكتەپتى. بولجالدى جاسقا كەلگەندە ۇلدار مەن قىزدار ماس. سونداي جاسقا كەلگەندە اڭ دا, ادام دا كۇرت وزگەرەدى. جىنىستىق نەگىزدە ەكىگە بولىنگەن تىرشىلىك يەلەرى ءناپسى ارقاسىندا ءبىرىن-ءبىرى ماگنيتتەي تارتادى. سودان باستاپ ولار ۇلى ءومىر سپەكتاكلىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنە اينالىپ, ءومىر ويىنىن ويناي باستايدى. اللا قۇدىرەتىمەن قويىلعان سول سپەكتاكلدە ءبىز ءوز ءرولىمىزدى ويناپ شىعامىز. بۇل ءرول – ءومىر ساحناسىنا ەندى كوتەرىلگەن جاستىڭ ەڭ ءبىر جاۋاپتى دا تاعدىرحال ءرولى. ءومىر ساحناسىنداعى سول ءرولدى قالاي ويناپ شىعامىز؟ ونى عاجايىپ ماحاببات پوەماسىنا اينالدىرامىز با, نە تاستۇنەك تراگەدياعا اينالدىرامىز با, ول بىزگە بايلانىستى. ءبىزدىڭ ادامي, يماني بولمىسىمىزعا بايلانىستى. جاستار ءۇشىن بۇل تىم اۋىر سىناق. ءويتكەنى, وسىناۋ جاۋاپتى ءرولدى ويناۋعا ولار سونشالىقتى دايىن ەمەس. ءناپسى ولاردى ءومىر ساحناسىنا تىم ەرتە, ءورىمتال شاعىندا يتەرىپ شىعارادى. ۇل دا, قىز دا ءوز ءرولىن ويناۋدان ۇيالادى. ماحاببات مايدانى – ءومىر ساحناسىن تاستاپ قاشۋعا دايىن. بىراق, شەگىنۋگە جول جوق. ويتكەنى, سەن كامەلەتتىك جاسقا تولدىڭ. ءرولدى ءمىنسىز ادەمى ويناپ شىعۋعا تەك ومىرلىك تاجىريبەڭ عانا جەتپەيدى. ەكىنشى جاعىنان, تەرەڭ جاسىرىنعان حايۋاني ءناپسى سەزىمنىڭ ادەمى ادامي كورىنىسى – عاشىقتىق وتى دا لاپ ەتە تۇسكەن. ال, قاشىپ كور. وسىدان باستاپ سەن قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا, جاقسى بولسىن, جامان بولسىن, ءومىر ساحناسىنداعى ءوز ءرولىڭدى ويناي باستايسىڭ. سەنىڭ بويىڭدا ويانعان سۇراپىل ءومىرپاز سەزىمنىڭ ارقاسىندا عاشىعىڭ كوزىڭە تەڭدەسسىز پەريزات بولىپ كورىنەدى. ءجانناتتىڭ حور قىزى بولىپ كورىنەدى. وعان قول جەتكىزۋ تىرىلەي ءجاننات باعىنا كىرگەنمەن بىردەي كورىنەدى. عاشىعىڭ قول جەتپەس ارمانعا اينالادى. جان-جۇرەگىڭدى تۇگەل سول بەينە جاۋلاپ الادى. سەن ونسىز, ونى كورمەسەڭ ءولىپ كەتە جازدايتىن جاعدايعا تۇسەسىڭ. قۇداي وڭداپ, كۇندەردىڭ كۇنىندە سول عاشىعىڭ قۇشاعىڭنان تابىلسا, سەنىڭ قولىڭا باقىت قۇسىن قوندىرعانىڭ. ەكەۋىڭ ەكى جارتى, ءبىر بۇتىنگە اينالاسىڭدار. ءبىر-بىرىنە ۇمتىلعان ءناپسى اتالىنعان اتالىق جانە انالىق ۇرىقتار ءبىرىن-ءبىرى تابادى. جاراتۋشىنىڭ ۇلى جوباسى جۇزەگە اسادى. ءومىر جەڭىسكە جەتەدى.ومىرگە ۇرپاق كەلەدى. دەمەك, سىزدەر بۇ دۇنيە باقىتىن كورەسىڭدەر. سىزدەر جاراتقان يەڭىزدىڭ نىعمەتىنە بولەندىڭدەر. جەر بەتىنە ادام سىناق ءۇشىن جىبەرىلگەن. شاپاعاتپەن دە, كەسەپاتپەن دە سىنالادى. ءسىزدى جاراتقان يەڭىز باس اينالدىرار باقپەن دە, باس اينالدىرار بايلىقپەن دە سىنايدى. سول سىناقتاردىڭ بارىنەن قۇدايىڭىزدى ۇمىتپاي وتە ءبىلسەڭىز وندا ءسىز شىن مانىندە باقىتتى ادامسىز. وسى شاق, جاستىق شاق, ادامنىڭ جىنىستىق جەتىلگەن شاعى – الداعى عۇمىرىنىڭ باستاۋ بۇلاعى. سول بۇلاق لايلانباسا ەكەن. جاستىق شاق الدا الىس ساپار كۇتىپ تۇرعان كۇللى تاعدىرىڭىزدىڭ ىرگەتاسى. سول قاتەلىكسىز شەبەر قالانسا ەكەن. ادام بالاسى وسى جاستا ناپسىگە بوي الدىرعىش. بويىندا ويانعان ءومىرپاز سۇراپىل سەزىمنىڭ يتەرمەلەۋىمەن جەلوكپە جاس نەكەسىز بايلانىستارعا بارعىش. ونىڭ سالدارى قاسىرەتتى بالالاتادى. تۇسىك تاستايتىن قىزداردى كوبەيتەدى. تاستاندى بالالار كوبەيەدى. تاريح ساحناسىنا شىققان بۇل جاستار, جەلوكپە جاستار كەشەگى قۇدايسىز قوعامنىڭ بۇگىنگى جاڭعىرىعى. بۇل قاسىرەت – قۇدايسىز قاۋىمنىڭ قاسىرەتى. بۇل قاۋىمدا زيناقورلىق, جەزوكشەلىك كىنا ەمەس, ماقتانعا اينالادى. بۇل قاۋىمنىڭ ۇلكەن-كىشىلەرى وبال-ساۋاپ دەگەن ويىنا دا كىرىپ-شىقپاي, جاس قىزدارمەن جاساعان زيناقورلىعىن جىر ەتەدى. «قۇداي جوق. و دۇنيە جوق. بۇ دۇنيە عانا بار. سوندىقتان پەشەنەمىزگە بەرىلگەن وسىناۋ جالعىز ومىردە شالقىپ قالۋىمىز كەرەك» دەپ سايتاني قاعيدانى تۋ ەتەدى. قۇداي الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جيناپ قويادى. ۇلكەندەردەن وسىنداي ونەگە كورگەن جاستار زيناقورلىق جىن-ويناقتى ءومىر سالتىنا اينالدىرادى. ناتيجەسىندە قۇدايسىز قوعام ءومىرى باستان-اياق جىن-ويناققا اينالادى. جۇرت وبال-ساۋاپ, كىنا دەگەندى اجىراتا المايدى. مۇنداي قوعام بۇكىل الەم سايتاندارىنىڭ جينالىپ سالتانات قۇراتىن جەرۇيىعىنا اينالادى. قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا سايتان سالتانات قۇرادى. ءناپسى وتىنا ماي قۇيىپ, جاستاردى كۇناعا يتەرەدى. ادام بويىنا ءومىر جىرىن جىرلاسىن دەپ اللا بەرگەن بۇل جاقسى سەزىم, ءسويتىپ, ءناپسى سەزىمگە اينالىپ, جاستاردى توپىرلاتىپ كىنا قۇشاعىنا قۋىپ تىعادى. جاستار قاتەلىگىن كەش تۇسىنەدى. بارماعىن كەش شاينايدى. ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىنادى. بىزدىڭشە, ادام بالاسى بۇكىل ءومىر بويى جاسايتىن ۇجداني قاتەلىكتەرىنىڭ 90 پايىزىن جاستىق شاعىندا جاسايدى. ويتكەنى, جاس ادام وتقا ۇمتىلعان كوبەلەك دەسە بولار. وسى كەزدە ۇجداني قاتەلىكتەرگە ۇرىنباي وتكەن جاس باقىتتى. ۇل-قىزدارىنا سونداي ۇجداني تاربيە بەرە بىلگەن اتا-انا باقىتتى. 70 جىل قۇدايسىز قوعام ورناتقان وتارشىل كەڭەستىك كەزەڭگە دەيىن حالقىمىز يسلاميات اياسىندا يمانى ۇيىعان ەل ەدى. جاستارىمىزدىڭ اراسىندا جاپپاي زيناقورلىق, تۇسىك تاستاۋ, تاستاندى بالا دەگەن قۇبىلىستار ءىلۋ دە ءبىر بولماسا جوققا ءتان ەدى. ايەل تەڭدىگىن جاريالاپ, قىزىل جالاۋىن كوتەرىپ قازاق دالاسىنا كەلگەن كوممۋنيستەر قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى مادەنيەتىن تالقاندادى. «ەسكىلىك جويىلسىن, جارقىن بولاشاق جاساسىن!» دەپ ۇرانداتقان ولار جەلوكپە جاستارىمىزدىڭ قولىنا تاپانشا بەرىپ, اتا-اناسىنا قارسى سالدى. كوممۋنيستەر جەلوكپە جاستاردىڭ كوزىندە ارتتا قالعان ورتالىق ازياعا پروگرەسشىل باتىس مادەنيەتىن تاراتۋشى, ارتتا قالعان ايماقتى قۇتقارۋشى بولىپ كورىندى. ءسويتىپ, «ەسكىلىكتىڭ» تامىرىنا بالتا شابىلدى. مەشىت, مەدرەسەلەر قۇلاتىلىپ, ونىڭ ورنىنا قۇدايسىز عىلىمدى ۇيرەتەتىن زاماناۋي مەكتەپتەر سالىندى. ءبىز, ارينە, زاماناۋي زايىرلى مەكتەپتەرگە قارسى ەمەسپىز. سول مەكتەپتەردەن ءوزىمىز دە ءبىلىم الدىق. ءبىز زاماناۋي وركەنيەتتى ءداستۇرلى مادەنيەتكە قارسى قويعان قۇدايسىز, كوممۋنيستىك بىربەتكەي ساياساتتى سىناپ وتىرمىز. كومسومول جاستاردىڭ قولىمەن كوممۋنيستەر, ءسويتىپ, ءوز ەلىنىڭ تاريحي جادىن, مادەنيەتىن وتقا جاقتى. بۇگىن ءبىز جاستار ساناسىندا قالعان سول 70 جىلعا سوزىلعان سايتان سالتاناتىنىڭ سۇراپىل سالدارىن كورەمىز. بۇگىنگى قوعام سول وتكەن قوعامنىڭ جاڭعىرىعى, جالعاسى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى جاستار باتىستىڭ ليبەرالدىق وركەنيەتى تۋدىرعان قۇبىلىستاردىڭ كۇنگەي جاعىن ەمەس, كولەڭكە جاعىن العىش, ەلىكتەگىش. بۇگىنگى قالا جاستارىنىڭ ءومىر سالتى – باتىس جاستارىنىڭ كوشىرمەسى. كوشىرمە ەشقاشان ءتۇپنۇسقا ەمەس. جالاڭ ەلىكتەۋ جايسىزدىق تۋدىرادى. سماعۇل ەلۋباي.
