الداعى قازان ايىندا قازاق ۆولەيبولىنىڭ نەگىزىن قالاپ, وسى سالانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ءبىرتۋار ازامات, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى وكتيابر جارىلعاپوۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولادى
حح عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى قازاق سپورتىنىڭ التىن كەزەڭى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. اسىرەسە, دوپ ويىندارىندا اسىعىمىز الشىسىنان ءتۇسىپ جاتتى. جانىبەك ساۋرانباەۆ الەمنىڭ اقيىق ۆولەيبولشىلارىمەن يىق تىرەستىرىپ, سوۆەت قۇراماسىنىڭ ەڭ ۇزدىك ويىنشىلارىنىڭ قاتارىندا تۇرسا, تيمۋر سەگىزباەۆ سەكىلدى ساڭلاعىمىز كەڭەس وداعىنىڭ ايتۋلى فۋتبولشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. 1944 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بوستاندىق اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن ءالجان جارمۇحامەدوۆ 1972 جىلى باسكەتبولدان ميۋنحەن وليمپياداسىنىڭ التىن مەدالىن جەڭىپ الدى. سول تۇستا الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيك» ەرلەر كومانداسى ۆولەيبولدان ەۋروپانىڭ ماڭدايالدى كلۋبتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ورەندەرى تەك جەكپە-جەكتەن عانا ەمەس, سپورتتىڭ كلاسسيكالىق تۇرلەرىنەن دە الەمدەگى مىقتىلار قاتارىنان كورىنە باستادى. بۇل دەگەنىڭىز قازاق دالاسى سان قىرلى دارىن يەلەرىنە باي ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. بۇگىنگى اڭگىمە سونداي اسىل تۋعان ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى وكتيابر قادىرباي ۇلى جارىلعاپوۆ جايىندا بولماق.
ءباسپاسوز بەتتەرىندە وكتيابر جارىلعاپوۆ تۋرالى ماقالالار اراگىدىك بولسا دا جاريالانىپ تۇرادى. بىراق سول دۇنيەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىر-بىرىنە ۇقساس, ايتار ويى شەكتەۋلى, ءبىر سارىندا بولىپ جاتادى. بۇل وكتيابر سەكىلدى زامانىنان وزىپ تۋعان تۇلعانى زەرتتەۋ جاعى كەم سوعىپ جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. ءبىز ءبىر ماقالا اياسىندا جارىلعاپوۆ جايىندا كەڭ قامتىپ, وي ايتامىز دەۋدەن اۋلاقپىز. ايتسە دە, وكتيابر ءومىرىنىڭ كەيبىر قالتارىس تۇستارىن وقىرمانعا جەتكىزىپ, ونىڭ قازاق سپورتىنىڭ تاريحىنداعى الاتىن ورنىن شاما جەتكەنشە تارازىلاپ, حاتقا تۇسىرسەك دەيمىز.
وكتيابر قادىرباي ۇلى 1931 جىلى 25 قازاندا دۇنيەگە كەلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇساۋىن كەسكەن قازان توڭكەرىسى مەرەكەسى كەزىندە تۋعان ءسابيدىڭ اتىن اكەسى وكتيابر دەپ قويادى. ەسكىشە حات تانىعان قادىرباي كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا حالىق ساناعىنا اتسالىسىپ, سوزاق اۋدانىندا ميليتسيا باسشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. كەيىن وزبەكستاننىڭ تاشكەنت وبلىسىنداعى بوستاندىق اۋدانى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. قادىرباي مەن ايناگۇلدەن – بالماحان, تۇلپار, وكتيابر, مەرۋەرت, گاۋھار, روزا اتتى التى بالا دۇنيەگە كەلەدى. ءدال وسى تۇستا قازاق دالاسىن ءورتتەي شارپىپ, مىڭداعان شاڭىراقتى ورتاسىنا تۇسىرگەن رەپرەسسيا جالىنى قادىربايعا دا جەتەدى. نكۆد-ءنىڭ قارا تىزىمىنە ىلىگىپ, قاماۋعا الىنعان ەر قادىرباي سول كەتكەننەن مول كەتەدى. التى بالاسىن قۇشاقتاپ, اڭىراپ قالعان ايناگۇل انا مويىمايدى. «حالىق جاۋىنىڭ ايەلى» دەگەن اتى بار. التى بالاسىن ءبىرجولا جەتىم قىلمايىن دەپ, وكىمەتتىڭ قاھارىنان بوي تاسالاپ, تاشكەنتتىڭ قيىرداعى ماقتالى اۋىلدارىنىڭ ءبىرىن پانالايدى. تاڭ بوزىنان قارا كەشكە دەيى بەينەت كەشىپ ءجۇرىپ, تاپقان-تايانعانىن بالالارىنىڭ اۋزىنا توسادى. اللا تاعالا كوز جاسىن كورىپ, ەڭبەگى جانادى. ۋاقىت وتە كەلە بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. كۇيەۋىنىڭ تۇتقىندالعانىن كوزىمەن كورگەن ايناگۇل جۇرەگى قان جىلاپ ءجۇرىپ ۇلى بالماحاندى سوعىسقا اتتاندىرادى. بالماحان سوعىستان ورالمايدى. اكەدەن ەرتە ايرىلىپ, جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان وكتيابر مەن باۋىرلارى ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. بۇعانالارى قاتپاي جاتىپ, بەينەت كەشىپ, انالارىنا قولعانات بولادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ قادىرباي ۇرپاعى شار بولاتتاي شىڭدالادى.
«جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار», دەمەكشى, قادىرباي مەن ايناگۇلدىڭ ۇل-قىزدارى شەتىنەن ەڭبەكقور, تاربيەلى, وقۋعا زەرەك بولىپ وسەدى. وكتيابر تۇركىستانداعى №19 مەكتەپتى ءبىتىرىپ, نەمەرە اعاسى ءاشىردىڭ كومەگىمەن 1949 جىلى الماتىعا وقۋعا كەلەدى. وكتيابردىڭ اعايىندارى كوزى اشىق, ساۋاتتى ادامدار بولىپتى. ءاشىر اعاسى لەنينگرادتا اسكەري مەديتسينا اكادەمياسىن بىتىرەدى. نەمەرە باۋىرىنىڭ كوزىندەگى وتتى, بويىنداعى جالىنداعان قايراتتى تاپ باسىپ بايقاعان ءاشىر وكتيابردى الماتىداعى زووتەحنيكالىق-ءمالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا الىپ كەلەدى.
العىر بوزبالا وقۋعا بىردەن ءتۇسىپ كەتەدى. ينستيتۋتتىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە سول جەردەگى دوپ وينايتىن الاڭعا ۆولەيبولشىلار كەلىپ جاتتىعۋ جاسايدى. بۇلار – الماتىداعى كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتىڭ كومانداسى بولاتىن. وكتيابر كىلەڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ويىنشىلاردىڭ ءار قيمىلىنا قىزىعا قاراپ تۇرادى. ءبىر كەزدە دوپ وكتيابر تۇرعان جاققا قاراي ۇشادى. شەتكە كەتكەن دوپتى قاعىلەز بوزبالا جۇگىرىپ بارىپ, الىپ كەلەدى. سول جەردە ول ءوزىنىڭ بولاشاق جاتتىقتىرۋشىسى بوريس نيكولاەۆيچ دميتريەۆپەن تانىسادى. سۇڭعاق بويلى, بەيتانىس جىگىتتىڭ دوپقا دەگەن ىقىلاسىن باپكەر بىردەن اڭعارادى. سول ساتتەن باستاپ وكتيابردىڭ تاعدىرى دوپقا بايلانادى. قازاق سپورتىنىڭ باعىنا تۋعان عاجاپ دارىن يەسى مەن ونىڭ توماعاسىن سىپىرعان تالىمگەر ۇستاز وسىلاي ويدا-جوقتا تانىسادى. 50-جىلداردىڭ باسىندا الماتىدا ۆولەيبول قاناتىن كەڭ جايىپ, جاستار جاعى بۇل ويىنعا قاتتى قىزىقسا, سول قازاق ۆولەيبولى ءتاي-ءتاي باسقان كەزەڭدە ءىس باسىندا ەگور يكوننيكوۆ پەن بوريس دميتريەۆ سىندى مايتالمان مامانداردىڭ تۇرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
وسى جەردە وكتيابر قادىرباي ۇلىنىڭ زايىبى ديليارا اپامىزدىڭ ەستەلىگىنە قۇلاق تۇرسەك, تالاي ماسەلەگە قانىعامىز.
– وكتيابر ەكەۋمىز 1954 جىلى شاڭىراق كوتەردىك, – دەيدى ديليارا اپاي. – ول كەزدە وكتيابر بەسىنشى كۋرستا, مەن ەكىنشى كۋرستا وقيتىنبىز. وتاعاسى ۆولەيبولدى ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ ويناي باستادى. العاش شاڭىراق كوتەرگەن جىلدارى جاتاقحانادا تۇردىق. جاتاقحاناداعى ءدالىزدىڭ توبەسى 3 مەتر 60 سانتيمەتر بيىك بولاتىن. وكتيابر كۇندە تاڭعى ساعات 5-6-دا ۇيقىدان تۇرىپ, دالادا ءبىراز جۇگىرىپ كەلىپ, دالىزدە تىنىمسىز سەكىرىپ جاتادى. سونداعى ماقساتى, ۆولەيبولدى جاقسى مەڭگەرۋ, ءدالىزدىڭ توبەسىنە قولى جەتكەنشە قارعۋ. ول جاتتىعۋ دەسە, ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن. كوپشىل ەدى. شاكىرتتەرى دەسە, جانى قالمايتىن. شاكىرتتەرى مەن كوماندالاس دوستارى وكتيابردى «اكە» دەۋشى ەدى. ول قولىندا بار دۇنيەسىن سولارمەن ءبولىستى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قازانى تاڭعى ساعات جەتىدەن ءتۇن ورتاسىنا دەيىن وتتان تۇسپەيتىن. وكتيابر ۇيگە قوناقسىز كەلمەۋشى ەدى. كەيدە كومانداداعى ويىنشىلاردى تاماق ىشىڭدەر دەپ تۇگەل ۇيگە شاقىرادى. كىلەڭ ۇزىن بويلى, جاس جىگىتتەر. ەنەم ايناگۇل ەكەۋمىز اسقان ەت پەن تۇيگەن مانتىنى جاتتىعۋدان ابدەن شارشاپ, قارنى اشىپ كەلگەن جىگىتتەر تۇك قالدىرماي جەپ الادى. وكتيابر شاكىرتتەرىنە مەيىرلەنە قاراپ, ءسۇيسىنىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ وتاعاسى شاكىرتتەرىمنىڭ تابانىنا كىرگەن شوگىر, مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن, دەيتىن ناعىز مەيىربان, كەڭپەيىل, اقكوڭىل ادام بولاتىن. داستارقان باسىندا ۆولەيبول تۋرالى نەبىر قىزىق اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. قازىر ويلاپ وتىرساق, وكتيابر مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ كەڭەس وداعىنان اسىپ, بۇكىل الەمدى مويىنداتۋى جانكەشتى جاتتىعۋ, تىنىمسىز ىزدەنىسپەن قاتار, وسىنداي تاماشا سىيلاستىقتىڭ, ءبىر-بىرىنە دەگەن كەرەمەت جاناشىرلىقتىڭ ارقاسى ەكەن.
اعايىن-تۋعان دەگەندە, وتاعاسىنىڭ شىعاردا جانى بولەك ەدى. ءبىزدىڭ ءۇي وكتيابردىڭ اعايىندارى مەن باۋىرلارى, دوستارى ءۇيىرىلىپ شىقپايتىن بەرەكەلى شاڭىراق بولدى. ءۇيىمىزدىڭ ەسىگىندە ق ۇلىپ بولمايتىن. ال ەنەم ايناگۇل كوپشىل, قولى اشىق, مەيىرىمدى ادام ەدى. وكتيابردىڭ بويىنداعى كوپ قاسيەت انا سۇتىمەن دارىعان دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ايناگۇل اپام جالعىز وتىرىپ شاي ىشپەيتىن. ءتىپتى بولماي بارا جاتسا, ەسىك الدىن سىپىرىپ, ەدەن جۋىپ جۇرگەن ايەلدەردى ۇيگە شاقىرىپ الىپ, داستارقانداعى ءدامدى سولارمەن بولىسەتىن. ءبىر جولى اپام اۋەجايدا ۇشاعى كەشىگىپ, جالعىز قالعان ءبىر بالانى ۇيگە ەرتىپ كەلىپ, ءۇش كۇن قوناق قىلىپ جىبەردى. مەن ەنەمنىڭ جاقسىلىعىن كوپ كوردىم, ءتالىم-تاربيەسىن الدىم. وكتيابر سەكىلدى ءبىرتۋار ازامات وسىنداي كەڭپەيىل, رۋحى بيىك انادان عانا تۋسا كەرەك.
مىنە, قادىرلى اعايىن, وكتيابردەي ۇلت ماقتانىشىنىڭ زايىبى وسىلاي دەيدى. تۇسىنگەن ادامعا وسى اڭگىمەدەن كوپ نارسە تۇيۋگە بولادى. ەڭ الدىمەن كەيىپكەرىمىزدىڭ شەشەسىنە توقتالساق, وتاعاسىنان تىم ەرتە ايرىلىپ, قۋعىن-سۇرگىن زاماندا التى بالاسىن ارقالاپ ءجۇرىپ اسىراعان ايناگۇل انانىڭ پەيىلى قانداي, شىركىن! قوناق كەلسە, جالعىز اتىن سويىپ بەرەتىن دارحان قازاقتىڭ بولمىسىن وسى قاراپايىم عانا ايەلدىڭ بويىنان اينىتپاي تاباسىز. كەشە عانا اش ءجۇردىم, تارىقتىم, قۋعىنعا ءتۇستىم, سوعىستىڭ زاردابىن تارتتىم دەمەيدى. قولدا بارىن كوپپەن بولىسكەنشە اسىعادى. ۇرپاعىمەن بىرگە كوپتىڭ تىلەۋىن تىلەيدى. كوزىنە تۇسكەن ادامدى جانىنا جاقىن تارتادى. اتام قازاقتىڭ «جاقسىدا جاتتىق جوق» دەگەن ءسوزى ايناگۇلدەي ادامدارعا ارناپ ايتىلسا كەرەك. وسىنداي انادان تۋعان وكتيابر قايدان جامان بولسىن. ول كىسى دە ءوز ورتاسىنىڭ قادىرىنە جەتە بىلەتىن, ماڭايىنا تەك مەيىرىمىن توگىپ تۇراتىن ادام بولعان ەكەن. اللا تاعالا بويىنا دارىتقان سول مەيىرىم-شۋاقتىڭ ارقاسىندا ءوزى دە ميلليونداعان ادامنىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپتى. ەگەر ول كىسىنىڭ بويىندا ادامدارعا دەگەن كىرشىكسىز, ىستىق كوڭىل بولماسا, ول شىن مانىندە ءبۇتىن قازاقتىڭ وكتيابرى بولا الماس ەدى.
كەي-كەيدە جارىلعاپوۆتىڭ كوزىن كورگەن, قاتار جۇرگەن ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ, سول ءبىر كۇندەردى ەسكە الامىز. ءبىر عاجابى, قازىر قازاق سپورتىنىڭ ارداگەرلەرى سانالاتىن ازاماتتاردىڭ بىردە-بىرەۋى وكتيابر جايىندا جايسىز اڭگىمە ايتپايدى. وكتيابر تۋرالى ەستەلىكتەر جانىڭدى جادىراتىپ, سول ءبىر جانى جايساڭ اعاعا دەگەن ساعىنىشىڭدى وياتادى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: وكتيابر قادىرباي ۇلى ناعىز مۇسىلمانعا ءتان كوركەم مىنەزدى ازامات بولۋمەن قاتار, تەرەڭ ويلى, جىگەرلى, بيىك ماقسات يەسى بولعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وكتيابر باۋىر ەتى بالالارىن كەرەمەت جاقسى كوردى, دەيدى ديليارا اپامىز. ول كىسى ماسكەۋگە بارسا, بالالارىنا ءبىر شابادان كامپيت, شوكولاد اكەلەدى ەكەن. سەبەبى, ول كەزدە ءتاتتى ءمامپاسي دەگەنىڭىز دۇكەنگە تىم سيرەك تۇسەتىن, بالالاردىڭ تۇسىنە كىرەتىن قىمبات دۇنيە ەدى. تاعى ءبىر ەسكە الاتىن جاعداي, وكتيابر اعامىز رەسپۋبليكالىق سپورت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا بولسا دا, قىستا كۇزدىك پلاششپەن جۇرگەن ەكەن. ەت جاقىندارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, ول كىسى ۇنەمى قاراپايىم قالپىن ساقتاي ءبىلىپتى. سەبەبى, جالاقىسىن اناسى مەن زايىبىنىڭ, بالالارى مەن اعايىندارىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ قاجەتى ءۇشىن جۇمساپتى. قىزمەتتەن قولى قالت ەتسە, وتباسىن, تىلەۋلەستەرىن ەرتىپ, تاۋعا شىعىپ كەتەدى ەكەن.
ماسكەۋگە العاشقى ساپارلارىنىڭ بىرىندە قالانىڭ اسەمدىگى مەن ايبىندى كەلبەتىنە ءسۇيسىنىپ: «مەنىڭ الماتىم مەن تۋعان ەلىم وسىنداي دارەجەگە قاشان جەتەر ەكەن؟» دەپ ارمانداپتى. مۇنداي ارمان-تىلەك ۇلكەن جۇرەكتى, ۇلتى ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسۋگە ءازىر ادامدا عانا بولسا كەرەك. كەيىننەن اتاق-داڭقى دۇرىلدەپ, قازاق ۆولەيبولىن بەرىسى بۇكىل كەڭەس وداعى, ءارىسى الەم مىقتىلارى مويىنداعان تۇستا وكتيابر قادىرباي ۇلىن وداقتىڭ جاستار قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولۋعا ماسكەۋگە شاقىرعاندا: «مەن ءوز ەلىمدە, ءوز باۋىرلارىمنىڭ قاسىندا بولامىن. بار قابىلەتىمدى, كۇش-جىگەرىمدى قازاقتىڭ نامىسى ءۇشىن جۇمساۋىم كەرەك», دەپ الماتىدا قالادى.
وكتيابر اعانى تەك قازاق ۆولەيبولىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسى دەپ قاراساق, سىڭارجاقتاۋ كەتكەن بولار ەدىك. جارىلعاپوۆ – بۇكىل قازاق سپورتىنىڭ اتاقتى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. ول كىسى 1951 جىلدان باستاپ 1969 جىلعا دەيىن ەل ۆولەيبولىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىقتى. ءبىر عانا «بۋرەۆەستنيك» كومانداسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. بىرنەشە جىل تابان اۋدارماي رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى بولدى. قازاق ۆولەيبولىنىڭ ۇزاق جىلدارعا ارنالعان تۇتاس ءبىر دامۋ جۇيەسىن قالىپتاستىردى. وكتيابر قادىرباي ۇلى ويىنشى مەن كادر تاڭداۋدا الدىنا جان سالعان جوق. مىسالى, جانىبەك ساۋرانباەۆتىڭ ناعىز ۆولەيبول ءۇشىن جاراتىلعان جان ەكەنىن ءدوپ باسىپ, بىردەن تانىدى. وكتيابر باپتاعان بۇل جىگىت بىرنەشە جىل كسرو قۇراماسىنىڭ بەلدى ويىنشىسى بولدى. ساۋرانباەۆ 1965 جىلى كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى,1966 جىلى الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, 1967 جىلى ەۋروپا چەمپيونى اتاندى. 1964 جىلعى جازعى وليمپيادا قارساڭىندا وداقتاعى ەڭ ۇزدىك ۆولەيبولشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ءارى كەڭەس ەلى قۇراماسىنداعى مىقتىلاردىڭ قاتارىندا نىق تۇرعانىنا قاراماستان اياق استىنان وليمپيالىق قۇرامادان سىرت قالدى. كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى گەننادي ءپارشيننىڭ: «ساۋرانباەۆ سوۆەت قۇراماسىنداعى ەڭ سەنىمدى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ول كەم دەگەندە ەكى رەت وليمپيادا چەمپيونى بولۋعا لايىق ويىنشى ەدى. جانىبەك وليمپيالىق قۇرامادان ادىلەتسىز جاعدايدا شەتتەتىلدى», – دەگەن ءسوزى قازاق جىگىتىنىڭ قانداي دەڭگەيدەگى سپورتشى بولعانىن ايقىن دالەلدەيدى.
1968 جىلى وليمپيادا چەمپيونى اتانعان ۆالەري كراۆچەنكونى جارىلعاپوۆ دۋشانبەگە ارنايى ىزدەپ بارىپ, الماتىعا الدىرتتى. ول كەزدە كراۆچەنكو 17 جاستا عانا بولاتىن. 1968 جىلعى وليمپيادا چەمپيونى ولەگ انتروپوۆتى شىمكەنتتەن شاقىرتتى. ۇزاق جىل الماتىنىڭ ادك ايەلدەر كومانداسىن باپتاعان جۇماش ماحمۇتوۆ وكتيابردىڭ ءتول شاكىرتى ءارى كوماندالاس سەرىگى-ءتىن. اتاقتى جاتتىقتىرۋشى نەللي ششەرباكوۆا اۋەلى جارىلعاپوۆتىڭ شاكىرتى گەننادي ءپارشيننىڭ توبىندا جاتتىقسا, كەيىن ۇزاق ۋاقىت بويى جۇماش ماحمۇتوۆتىڭ قول استىندا ادك ايەلدەر كومانداسىنىڭ ەكىنشى جاتتىقتىرۋشىسى بولدى. كەيىن ماحمۇتوۆ كوماندا تىزگىنىن نەللي ششەرباكوۆاعا تاپسىردى. سول جىلى ادك تۇڭعىش رەت كسرو چەمپيونى اتانسا, كەڭەس وداعىنىڭ ەرلەر چەمپيوناتىندا جارىلعاپوۆتىڭ شاكىرتى گەننادي پارشين باپتاعان ريگانىڭ «راديوتەحنيك» كومانداسى ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. قاراپ وتىرساڭىز, نەللي ششەرباكوۆا جارىلعاپوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قۇرىلعان ۆولەيبول توبىندا ءتالىم الىپ, سپورت بيىگىنە تالپىنعان وتتى جىلدارىندا, كەيىن باپكەر رەتىندە تانىلعان جۇلدىزدى شاقتارىندا وكتيابردىڭ شاكىرتتەرىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ قاتار ءجۇرىپتى. ماحمۇتوۆ پەن ششەرباكوۆانىڭ ماڭداي تەرى سىڭگەن ادك-نىڭ بەتكە ۇستار ويىنشىلارى ەلەنا چەبۋكينا مەن ولگا كريۆوشەەۆا 1988 جىلى سەۋل وليمپياداسىنىڭ چەمپيوندارى اتاندى.
جارىلعاپوۆ باپتاعان جىگىتتەردەن جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان سپورتشىلاردان باسقا نيكولاي راگوزين, گەننادي گونچاروۆ, الەكساندر پورتنوي سەكىلدى ۆولەيبولشىلار كەڭەس وداعى قۇراماسىنىڭ ساپىندا وينادى. قازاقستان ۆولەيبولىنداعى بەدەلدى ازاماتتاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى ۆلاديمير شاپران جاستايىنان جارىلعاپوۆتىڭ قول استىندا تەر توكتى.
1965 جىلى وكتيابر جارىلعاپوۆ رەسپۋبليكالىق سپورت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى «بۋرەۆەستنيكتىڭ» تىزگىنىن زاڭعار جاركەشەۆ پەن مارات مادەنوۆ ۇستادى. وكتيابردىڭ قوس شاكىرتى ۇستاز سەنىمىن تولىعىمەن اقتادى. «بۋرەۆەستنيك» 1967 جىلى كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىندا قولا مەدال السا, 1968 جىلى وداق چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتاندى. 1969 جىلى وكتيابر نەگىزىن قالاعان قازاق كومانداسى كسرو چەمپيوناتىندا توپ جارىپ, تۇڭعىش رەت التىن تۇعىرعا تابان تىرەدى. 1970-1971 جىلدارى الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيگى» ەكى رەت قاتارىنان ەۋروپا چەمپيوندارىنىڭ كۋبوگىن جەڭىپ الدى.
تاريحقا جۇگىنسەك, قازاقستان بويىنشا دوپ ويىندارىنان وداق چەمپيونى اتاعى مەن ەۋروپا چەمپيوندارىنىڭ كۋبوگىن ءبىرىنشى بولىپ قانجىعاعا بايلاعان وكتيابردىڭ كومانداسى ەكەن. سول كەزەڭدى ايتپاعاندا, قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ويىن تۇرلەرى كوماندالارى ماسكەۋ مەن ەۋروپانى ۇتا المايدى. ياعني, الماتىلىق ۆولەيبولشىلاردىڭ قاتارىنان بىرنەشە جىل بويى كەڭەس وداعى مەن ەۋروپانىڭ ماڭدايالدى كلۋبتارىنىڭ ءبىرى بولعانى ۆولەيبول شەجىرەسىندە تىركەۋلى تۇر. بۇل – ايتۋعا عانا وڭاي. نەگە دەيسىز عوي, سەبەبى, 1960-1972 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەرلەر كومانداسى الەمدەگى ەڭ مىقتى قۇرامانىڭ ءبىرى بولدى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كسرو-نىڭ ەرلەر ۆولەيبول قۇراماسى 1960,1962 جىلدارى الەم چەمپيوندارى اتانسا, 1964, 1968 جىلدارى قاتارىنان ەكى مارتە جازعى وليمپيادا ويىندارىنىڭ التىن جۇلدەسىن ەشكىمگە بەرگەن جوق. 1972 جىلى ميۋنحەندەگى وليمپيادا ويىندارىندا سوۆەت قۇراماسى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى. ال وسىنداي شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن قۇراماسى بار مەملەكەتتىڭ ىشكى چەمپيوناتى مەن ۇلتتىق قۇراماسىندا وكتيابر شاكىرتتەرىنىڭ يىعى وزىپ تۇردى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل – سول كەزەڭدە وكتيابر ىرگەتاسىن قالاپ, كوشىن تۇزەگەن قازاق ۆولەيبولىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە بەدەلدى بولعانىن دالەلدەيدى. ويتكەنى, سول تۇستا كەڭەس قۇراماسى دۇنيە ءجۇزى ۆولەيبولىنىڭ تىزگىنىن ۇستاسا, قازاق ۆولەيبولى كەڭەس وداعىنىڭ كوشباسىندا تۇردى. ءبىز وكتيابر تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا وكتيابر جارىلعاپوۆتىڭ قازاق ەلىندە عانا ەمەس, كەڭەس وداعى بويىنشا ۆولەيبول سەركەلەرىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز.
1968 جىلى قازاقستاندىق قوس ۆولەيبولشى: ۆالەري كراۆچەنكو مەن ولەگ انتروپوۆ مەحيكو وليمپياداسىنىڭ چەمپيوندارى بولدى. جوعارىدا «بۋرەۆەستنيكتىڭ» جەڭىستەرىن ءتىزىپ شىقتىق. اللا تاعالانىڭ بۇيرىعىمەن وكتيابر اينالاسى 17-18 جىلدا قازاق ۆولەيبولىن وسىنداي شىرقاۋ بيىككە كوتەردى. ول نەبارى 31 جاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, ال 1965 جىلى 34 جاسىندا قازاق باپكەرلەرىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعىنا قول جەتكىزدى. ەل سپورتىنىڭ تاريحىنا زەر سالساق, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعىنا يە بولعان قازاق ماماندارى اسا كوپ ەمەس. ال وسىنداي مايتالمانداردىڭ كوشىن وكتيابر جارىلعاپوۆتىڭ باستاۋى قاي جاعىنان الساق تا زاڭدى ءارى جاراسىمدى.
ءبىزدىڭ حالىقتا «وتىزىندا وردا بۇزباعان قىرىعىندا قامال المايدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. وكتيابر قادىرباي ۇلى وتىزدىڭ بەل ورتاسىنا جەتكەندە ونىڭ شاكىرتتەرى اۋەلى وداقتى, ىلە-شالا الەمدى مويىنداتا باستادى. ياعني, جارىلعاپوۆ وردا بۇزار وتىزدىڭ ۇستىندە الەمدىك ۆولەيبولدىڭ قامالىن بۇزعان ايتۋلى تۇلعا. ونىڭ تابيعي دارىنى, ەرەكشە قارىم-قابىلەتى ماسكەۋدىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. جارىلعاپوۆ بىرنەشە جىل بويى كسرو-نىڭ جاستار قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولدى. سول كەزەڭدە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەڭ الىپ مەملەكەتتىڭ جاستار قۇراماسىن ماسكەۋدەن بىرنەشە مىڭ شاقىرىم جەردەگى الماتىدا تۇراتىن جارىلعاپوۆقا جايدان-جاي سەنىپ تاپسىرماعان شىعار. ءبىر عانا ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) وزىنەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ وكشەسىن باسقان جاستار كومانداسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋعا لايىق بىرنەشە مامان تابىلۋى مۇمكىن. پريبالتيكا مەن ازەربايجان ۆولەيبولى دا قامشى سالدىرماي تۇردى. بىراق تاڭداۋ وكتيابر جارىلعاپوۆقا ءتۇستى. ول كىسى جاستار قۇراماسىمەن شەكتەلىپ قالماي, كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا ۇنەمى قاتىسىپ وتىردى. وكتيابر وداق قۇراماسىنىڭ جيىندارىنا بەلدى ۆولەيبولشىلارمەن قاتار, زاڭعار جاركەشەۆ, مارات مادەنوۆ, امانگەلدى سۇلتانوۆ سىندى قازاق ماماندارىن ارنايى جىبەرەتىن. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى اياقتالعان سوڭ جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ, جيىننان تۇيگەن ويىن ورتاعا سالاتىن. ازاماتتاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرەتىن. قىسقاسى, اركىم ۇلتتىق قۇرامانىڭ جاتتىعۋىن وزىنشە تالداپ, كوپتىڭ تالقىسىنا ۇسىناتىن. ءبىزدىڭ جاتتىقتىرۋشىلار ءالى كۇنگە دەيىن دەن قويماعان سپورت عىلىمىن وكتيابر اعامىز سول كەزدىڭ وزىندە-اق مەڭگەرگەن ەدى.
جارىلعاپوۆ مۇنىمەن دە شەكتەلمەيتىن. كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق قۇراماسىن الماتىعا – مەدەۋگە وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا ارنايى شاقىرىپ, «بۋرەۆەستنيكتى» وداقتىڭ كىلەڭ مىقتىلارىمەن بەتتەستىرىپ, ويىنشىلار مەن جاتتىقتىرۋشىلاردى جان-جاقتى شىڭدايتىن. وداقتىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن بىلىكتى ماماندارمەن پىكىر تالاستىراتىن, ۆولەيبولدىڭ وزىنە عانا ءتان قىم- قيعاش ءساتتەرىن بىرلەسە تالدايتىن. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, جارىلعاپوۆ كەڭەس وداعى مەن الەمدىك ۆولەيبولداعى تىڭ جاڭالىقتار مەن وزىق ادىستەردى قالت جىبەرمەگەن ەكەن. وسىنداي باسشىسى ءارى جاناشىرى بار قازاق ۆولەيبولىنىڭ سول تۇستاعى بەدەلى وتە كۇشتى بولدى. ءبىزدى ەرىكسىز مويىنداعان يتاليا, قىتاي, رسفسر قۇرامالارى الماتىدا جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزدى. تىنىمسىز ىزدەنىستەر الماتىلىق ماماندارعا كوپ پايداسىن تيگىزدى. قازاقستاننىڭ ەرەسەكتەر قۇراماسى عانا ەمەس, جاستار, جاسوسپىرىمدەر كوماندالارى دا وداق بويىنشا كۇشتىلەر قاتارىندا بولدى. ءسويتىپ, الماتىدا وكتيابردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن مىقتى باپكەرلىك مەكتەپ قالىپتاستى. سونىڭ ناقتى ءبىر دالەلى, «بۋرەۆەستنيكتىڭ» باس جاتتىقتىرۋشىسى زاڭعار جاركەشەۆ بىرنەشە جىل بويى كسرو ستۋدەنتتەر قۇراماسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. زاڭعار باپتاعان كەڭەس وداعىنىڭ ستۋدەنتتەر كومانداسى حالىقارالىق ستۋدەنتتەر وداعىنىڭ چەمپيونى جانە بۇكىلالەمدىك ۋنيۆەرسيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتاندى. وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتەتىن جاي, وكتيابر قادىرباي ۇلى سپورت سالاسىندا ۇلتىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتۋدىڭ عاجاپ ۇلگىسىن جاسادى. ول كىسىنىڭ شاكىرتتەرى – جانىبەك ساۋرانباەۆ, زاڭعار جاركەشەۆ, مارات مادەنوۆ, تولەندى احمەتجانوۆ, امانگەلدى, تولەش سۇلتانوۆتار مەن ەڭسەبەك يمانعاليەۆ جانە جۇماش ماحمۇتوۆ ەل ۆولەيبولىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن اتپال ازاماتتار. بۇلاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى ءبىر-ءبىر كىتاپ جازىلسا دا ارتىق بولماس ەدى. سونداي-اق, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, نۇرتاي ابىقاەۆ, امانگەلدى شابدارباەۆ سەكىلدى ەل اعالارى بوزبالا كەزدەرىندە جارىلعاپوۆتىڭ ىقپالىمەن ۆولەيبول ويناعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ولجاس اعامىز ۆولەيبولدى ءالى دە تاستاعان جوق. 1955-1972 جىلدار ارالىعىندا قازاق ەلىندە بىردە-ءبىر ويىن ۆولەيبول سەكىلدى بۇقارالىق سيپات الىپ, ءدال وسى سپورت ءتۇرى ءتارىزدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلە العان جوق. وكتيابردىڭ كومانداسىنىڭ ويىنىنا جۇرت بيلەت تابا المايدى ەكەن. رەسمي جارىستاردى بىلاي قويعاندا, «بۋرەۆەستنيكتىڭ» جاتتىعۋىنىڭ وزىنە جانكۇيەرلەر قاراقۇرىم بولىپ بارىپ ءجۇرىپتى.
وكتيابردىڭ ءتول شاكىرتى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىرنەشە مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق قۇرامالارىن باپتاعان بىلىكتى باپكەر, كەڭەس وداعىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى گەننادي پارشين قازىر قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ باس جاتتىقتىرۋشىسى. ول كىسى ءبىر ەستەلىگىندە: «وكتيابر قادىرباي ۇلى – تاريحي تۇلعا. ول عاجاپ پسيحولوگ, كەرەمەت ۇيىمداستىرۋشى بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇستازىمىز ۇكىمەت مۇشەسىمەن قالاي امانداسسا, اۋلا سىپىرۋشىمەن دە سولاي امانداساتىن. ونىڭ ينتۋيتسياسىنا ءالى كۇنگە دەيىن قايران قالامىن. قاي ويىنشىنى قاي تۇسقا جۇمساۋدى, قاي ويىنشىعا نە ايتۋدى قاس-قاعىمدا ءدوپ باسىپ بىلەتىن. ول سپورتتىڭ عىلىمسىز العا باسپايتىنىن جۇرتتان بۇرىن ءتۇسىندى. ءبىزدى عىلىمعا باۋلىدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, بيىك مانساپ يەلەرىنىڭ ءتىلىن تەز تابۋشى ەدى. كىرگەن كابينەتىنەن ماسەلەنى شەشىپ ءبىر-اق شىعاتىن. ونىڭ بويىندا ادامدى ءۇيىرىپ الاتىن عاجاپ قاسيەت بولدى. ال ۆولەيبولعا دەگەن ماحابباتىن تىلمەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. باس باپكەر كەزىندە الاڭعا ءوزى سۋ سەۋىپ, دوپتىڭ جەلىن ءوزى تەكسەرىپ, جاتتىعۋ نەمەسە ويىن جوسپارىن ەشكىممەن ساناسپاي ءوزى جاساپ,.. ءبىر ءوزى ون ادامنىڭ جۇمىسىن اتقاراتىن. ول تاماشا ويىنشى بولدى, ال جاتتىقتىرۋشىلىق دەڭگەيىنە كەلسەك, ءبىزدىڭ جاتتىعۋ جۇيەمىز كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنان كەم تۇسپەيتىن», – دەپ اعىنان جارىلدى.
«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى», دەپ وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. وكتيابر جارىلعاپوۆ ۇلتىنا جاساعان قىزمەتىمەن ەل العىسىنا ءبولەنگەن باقىتتى ادام. ول 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە, 37 جاسىندا ومىردەن وزدى. ونى جەرلەۋگە بارعان ادامدا ەسەپ جوق, دەيدى سول جاعدايعا كۋا بولعاندار. سول كۇنى الماتىنىڭ بار تاكسيى ءبىر مەزگىلدە توقتاپ, قازاق استاناسى ايرىقشا قارالى كۇي كەشتى دەسەدى. وكتيابردىڭ دەنەسىن قارا جەردىڭ قوينىنا تاپسىرىپ بولعان سوڭ جۇزدەگەن تاكسي بوتاداي بوزداپ, الماتىنىڭ كوشەسى ازان-قازان بولىپتى...
تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, قر ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى.
