28-29 قىركۇيەكتە استانادا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
«تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسى وڭتۇستىك ومىرىنەن ايقىن كورىنەدى»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمە
– اسقار يسابەك ۇلى, اڭگىمەمىزدى جۇرت عاسىر جوباسى دەپ اتاپ كەتكەن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنان وربىتسەك. ءۇش ميلليونعا جەتەعابىل حالقى بار وڭتۇستىك كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىندە كىرىپتارلىقتان قانشالىقتى قۇتىلادى؟
– بۇگىندەگى «گازلي – شىمكەنت» گاز ماگيسترالى وبلىستىڭ 7 اۋدان, قالالارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال گاز قۇبىرىنان الىس وتىرعان سوزاق, بايدىبەك, كەنتاۋ, ءتۇركىستان, وتىرار سەكىلدى اۋدانداردىڭ كوگىلدىر وتىنعا قولدارى جەتپەي كەلگەن. سوندىقتان «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن وتە ماڭىزدى جوبا دەۋىمىز كەرەك. وسى ارقىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت بىرىڭعاي ۇلتتىق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى قالىپتاسپاق. ناقتى ايتقاندا, ايماققا جىل سايىن 6 ميلليارد تەكشە مەتر كولەمىندە گاز جەتكىزىلىپ, 8 اۋدان, قالا قامتىلاتىن بولادى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە, ونەركاسىپتىڭ قانات جايۋىنا قوسىمشا مۇمكىندىك تۋماق.
– بىلتىر وڭىرلىك ءونىم العاش رەت 1 ترلن. تەڭگەدەن استى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەندە «ەكونوميكانىڭ ءتىنى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك. ونى وركەندەتۋ جولى وڭتۇستىكتە جاقسى جولعا قويىلعان», دەگەن ەدى. بىزدەگى باسىم باعىتتار قايسى؟ قازاقستاندى باۋ-باقشا, كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتە مە؟ پايدالانۋدان شىعىپ قالعان سۋارمالى جەرلەردىڭ قاتارعا قوسىلۋى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– دۇرىس ايتاسىز, باسقا-باسقا قازاقستاندى كوكونىس ونىمدەرىمەن ەركىن قامتاماسىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتەدى. وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
سوڭعى ەكى جىلدا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 77 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەر قايتا اينالىمعا قوسىلىپ, 9 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. بۇل جۇمىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. 2011 جىلى قالعان 26,7 مىڭ گا جەر قاتارعا قوسىلاتىن بولادى. بۇگىندە, ونىڭ 19,1 مىڭ گەكتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. ياعني, ەندى قوسىمشا 6 مىڭ ادام تاعى دا جۇمىسپەن قامتىلماق.
بارلىق اۋدانداردا سۋ بەرۋشى كوممۋنالدىق مەكەمەلەر ىقشامدالىپ, تارتىپكە كەلتىرىلىپ 954 ملن. تەڭگەگە 236 دانا كەرەك تەحنيكا ساتىپ الىندى. شاردارا سۋ قويماسىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 90 مىڭ گەكتار ەگىس القاپتارىنا سۋ سورعىلار ارقىلى اعىن سۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. جىلىجايلار كولەمى 51 پايىزعا ۇلعايىپ, 315 گەكتاردى قۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 370 گەكتارعا جەتكىزىلەتىن بولادى. جىلىجايلاردى ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتۋ ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ جانىنان دا قۇرا باستادىق. بۇگىندە 93 مەكتەپتىڭ جانىنان جىلىجاي سالىندى. جوسپاردا 300 مەكتەپ تۇر.
تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى 4852 گەكتار جەرگە ەندىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن 19,0 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 2009 جىلدىڭ باسىندا بار-جوعى 1 مىڭ گەكتار بولاتىن. قولدا بار 38 قويمانىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 80 مىڭ توننانى قۇرايدى. اعىمداعى جىلى ونىڭ سىيىمدىلىعىن 150 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. بۇگىندە باستى ماسەلە ءونىمدى ءوندىرۋدە ەمەس, ونى ءتيىمدى ساتۋدا. سوندىقتان بيىل ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كولەمى 50 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 8,4 ملرد. تەڭگەگە ارتتى.
– وسىعان ورايلاس سۇراق. سۋسىز تىرشىلىك جوق. قىرعىز اعايىندار توقتاعۇل گەس-ىندە ءنوپىر سۋ لىكىلدەپ تولىپ تۇرسا دا القابى شولدەپ قاتالاعان قازاقتارعا وڭايلىقپەن سۋ بەرگىسى جوق. ال قىستا كورشىسىن توپان سۋ باسسا دا قاراماي, ەنەرگەتيكالىق رەجىمگە كوشەدى. شاردارا سۋ قويماسى سالىنعانعا دەيىن وزبەكستانعا ارناساي ارقىلى ءبىز ارال سۋىنىڭ سۋىن بەردىك. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سالىنعان «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنەن بيىلعى كورگەن پايدامىزدى جىلىكتەپ بەرە الاسىز با؟
– كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءسىز ايتقان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىر. بىلتىردىڭ وزىندە, قۇرىلىسى تولىق اياقتالماي جاتىپ, 360 ملن. تەكشە مەتر سۋ كوكتەمدە كوكسارايعا جينالماعاندا, قىزىلوردا وبلىسىنا ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزار ەدى. ونىڭ سىرتىندا وڭتۇستىك ءۇشىن دە پايداسى زور. كوكساراي ارقىلى 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى كادەگە اسىرۋعا بولادى. بالىق ءوسىرۋگە, مال ازىعىن دايىنداۋعا قوسىمشا ءمۇمكىندىك بار. ياعني, كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءوزىنە ارتىلعان ءۇمىتتى تولىقتاي اقتاپ كەلەدى.
– ءسىزدىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىڭىزبەن جەر كولەمى 337 گەكتاردى الىپ جاتقان «يندۋستريالىق ايماق» قۇرىلدى. بۇل جوبانىڭ ەكىنشى ءتيىمدى جاعى, قالانىڭ اجارىنا نۇسقان كەلتىرىپ تۇرعان, قيراپ, قوقىسى قالعان بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنى تارتىپكە كەلدى. بىلتىر 37 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا قارالعانىن بىلەمىز. كەلەشەگىن كوز الدىڭىزعا قالاي ەلەستەتەسىز؟
– يندۋستريالىق ايماققا كاسىپكەرلەر اۋەلدە كۇمانمەن قاراعانىمەن, قازىر كۇدىكتەرى سەيىلگەن سياقتى. وسىنىڭ دالەلى سۇرانىس كۇننەن كۇنگە ارتىپ وتىر. كەلەشەگى مول. 2011 جىلى ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 1,4 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. 2011 جىلى يندۋستريالىق ايماقتا 16 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, 7 ايدا 5 جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇگىندە بۇدان بولەك 30 جوبا قارالۋدا.
جالپى جوبالارعا كەلەتىن بولساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 2011 جىلعا 63 جوبا جوسپارلانىپ, ولاردا 4651 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 31 جوبا ەنگىزىلگەن, 2098 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. بۇگىندە 31-ءدىڭ 15-ءى iسكە اسىرىلىپ, 908 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جىل اياعىنا دەيىن, كەستەگە سايكەس, قالعان 16 جوبا iسكە قوسىلىپ, 1190 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى.
2011 جىلى «وڭتۇستىك» اەا-نىڭ ينفراقۇرىلىمىن اياقتاۋ ءۇشىن قالىپ وتىرعان 36 ملن. تەڭگە جۇمسالادى. ياعني, ءبۇگىندە اەا ينفراقۇرىلىمى (تەمىر جولدان باسقا) تولىق اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندى ايماققا جاڭا جوبالار تارتۋ ماقساتى تۇر. وسى باعىتتا تومەندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, توقىما بۇيىمدارى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ. ماقسات – جىلىنا 130 مىڭ توننا ءجۇن مەن تۇبىتتەن سىرىلعان ونىمدەر ءوندىرۋ. جوبانىڭ قۇنى – 561 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 272.
تىگىن فابريكاسى جانە ارنايى ماتەريالدار ءوندىرۋ تسەحى. قۋاتىن جىلىنا 150 مىڭ دانا ارنايى كوستيۋمدەر تىگۋگە جەتكىزۋ. جوبانىڭ قۇنى – 251 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 300.
2011 جىلدىڭ 7 ايىندا «ماكسيمۋم» ايو» جشس-ىنە 2224 جوبا بويىنشا جالپى سوماسى 5,4 ملرد. تەڭگە سۇرانىس كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 1808 جوبا جالپى سوماسى 3,4 ملرد. تەڭگەگە ماقۇلدانعان (وسىنىڭ 1492 جوباسى 2 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى). بۇل جوبالار بويىنشا 1361 جۇمىس ورنى اشىلدى. وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 1175 جوباعا ارتىپ وتىر. وسى كەلتىرىلگەن مىسالدار «يندۋستريالىق ايماقتىڭ» بولاشاعىن ايقىن تانىتادى.
– جىل سايىن وتەتىن «ىرىس الدى – ىنتىماق» فورۋمى شيە بولىپ قاتقان تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. ماقسات ورىندالىپ كەلە مە؟
– جۇرتشىلىق وسى فورۋمعا العاشقىدا ەل اۋزىندا ماتەل بولىپ كەتكەن «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەندەي كوزقاراسپەن قاراعانىن سەزدىك. بىراق, بۇل ءبىر مەزەتتىك ءىس ەمەس, ەرتەڭدى باعدارلاپ, كەلەشەكتى كەمەل ەتۋگە باعىتتالعان جوبا. قازىر ۇلكەن قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالىپ كەلەدى. ناقتى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بار. ەلباسى ساياساتىنىڭ وزەكتى تاقىرىبى – ەل بىرلىگىنە, ءبىلىمدى جانە يماندى ۇرپاق تاربيەلەۋگە سەپتەسسە, ءدىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتكەنىمىز.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ءوڭتۇستىكتىڭ ومىرىندە ايشىقتى كورىنۋدە. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە عانا تەك ءبىلىم سالاسىندا 164 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. تاۋەلسىزدىكتى قازاققا «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ءوزى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندەي كورەتىندەر بار. ال وبلىس باسشىسى قالاي ويلايدى؟
– مۇمكىن, «ەسىكتەن ءوزى كىرگەنمەن دە» ونى دۇرىس قارسى الىپ, باعالاپ, تورىنە شىعارۋ, شاڭىراققا كوتەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءداۋىرلەگەن تۇسىندا دا وڭتۇستىك مەكتەپتەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اپاتتى جاعدايدا بولدى. ءتورت, ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر كەزدەسەتىن. قازىر ءبارى رەتكە كەلدى. ياعني, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسىنىڭ ءبىر عانا ايعاعى. ءسىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى نىسانداردى عانا ايتتىڭىز, ال مۇنداي جۇمىستار بارلىق سالالاردا جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ ارايلى تاڭى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەندى اتتى. ءبىز «مەملەكەت رامىزدەرى» الاڭىندا ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتقان مىناداي تاريحي ءسوزىن جازدىرىپ قويدىق: «ءبىز مەملەكەت قۇردىق. قۇرعاندا دا, اتى بار دا زاتى جوق مەملەكەت ەمەس, بۇكىل ادامزات تانيتىن, تانىپ قانا قويماي, مويىندايتىن, قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قۇرا الدىق. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك بولسا, ونى قۇلاتپاي ساقتاپ قالۋعا سونشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك». جاستار ءجۇرەككە توقىپ, تاعىلىمىن بويىنا ءسىڭىرسىن دەپ جازدىردىق.
تاۋەلسىزدىك قازاققا وڭاي كەلدى دەپ سانايتىنداردىڭ ۇلتقا جانى اشيتىندىعىنا ونشالىقتى سەنبەيمىن. تاۋەلسىز ەل بولدىق دەپ قۇر ماقتانباۋ كەرەك, تۇعىرلى, ءومىرلى, باياندى بولۋى ءۇشىن ءبارىمىز ءبىر ادامداي جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك.
الەم دارالاعان ەلباسىمىز وسى ساياساتتى پاراساتتىلىقپەن ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
«تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسى وڭتۇستىك ومىرىنەن ايقىن كورىنەدى»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمە
– اسقار يسابەك ۇلى, اڭگىمەمىزدى جۇرت عاسىر جوباسى دەپ اتاپ كەتكەن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋىنان وربىتسەك. ءۇش ميلليونعا جەتەعابىل حالقى بار وڭتۇستىك كوگىلدىر وتىن ماسەلەسىندە كىرىپتارلىقتان قانشالىقتى قۇتىلادى؟
– بۇگىندەگى «گازلي – شىمكەنت» گاز ماگيسترالى وبلىستىڭ 7 اۋدان, قالالارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال گاز قۇبىرىنان الىس وتىرعان سوزاق, بايدىبەك, كەنتاۋ, ءتۇركىستان, وتىرار سەكىلدى اۋدانداردىڭ كوگىلدىر وتىنعا قولدارى جەتپەي كەلگەن. سوندىقتان «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن وتە ماڭىزدى جوبا دەۋىمىز كەرەك. وسى ارقىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت بىرىڭعاي ۇلتتىق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى قالىپتاسپاق. ناقتى ايتقاندا, ايماققا جىل سايىن 6 ميلليارد تەكشە مەتر كولەمىندە گاز جەتكىزىلىپ, 8 اۋدان, قالا قامتىلاتىن بولادى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە, ونەركاسىپتىڭ قانات جايۋىنا قوسىمشا مۇمكىندىك تۋماق.
– بىلتىر وڭىرلىك ءونىم العاش رەت 1 ترلن. تەڭگەدەن استى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلگەندە «ەكونوميكانىڭ ءتىنى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك. ونى وركەندەتۋ جولى وڭتۇستىكتە جاقسى جولعا قويىلعان», دەگەن ەدى. بىزدەگى باسىم باعىتتار قايسى؟ قازاقستاندى باۋ-باقشا, كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتە مە؟ پايدالانۋدان شىعىپ قالعان سۋارمالى جەرلەردىڭ قاتارعا قوسىلۋى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– دۇرىس ايتاسىز, باسقا-باسقا قازاقستاندى كوكونىس ونىمدەرىمەن ەركىن قامتاماسىز ەتۋگە وڭتۇستىكتىڭ الەۋەتى جەتەدى. وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر.
سوڭعى ەكى جىلدا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 77 مىڭ گا سۋارمالى جەرلەر قايتا اينالىمعا قوسىلىپ, 9 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. بۇل جۇمىس بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. 2011 جىلى قالعان 26,7 مىڭ گا جەر قاتارعا قوسىلاتىن بولادى. بۇگىندە, ونىڭ 19,1 مىڭ گەكتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. ياعني, ەندى قوسىمشا 6 مىڭ ادام تاعى دا جۇمىسپەن قامتىلماق.
بارلىق اۋدانداردا سۋ بەرۋشى كوممۋنالدىق مەكەمەلەر ىقشامدالىپ, تارتىپكە كەلتىرىلىپ 954 ملن. تەڭگەگە 236 دانا كەرەك تەحنيكا ساتىپ الىندى. شاردارا سۋ قويماسىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 90 مىڭ گەكتار ەگىس القاپتارىنا سۋ سورعىلار ارقىلى اعىن سۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. جىلىجايلار كولەمى 51 پايىزعا ۇلعايىپ, 315 گەكتاردى قۇرادى. جىل سوڭىنا دەيىن 370 گەكتارعا جەتكىزىلەتىن بولادى. جىلىجايلاردى ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتۋ ءۇشىن مەكتەپتەردىڭ جانىنان دا قۇرا باستادىق. بۇگىندە 93 مەكتەپتىڭ جانىنان جىلىجاي سالىندى. جوسپاردا 300 مەكتەپ تۇر.
تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى 4852 گەكتار جەرگە ەندىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن 19,0 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, 2009 جىلدىڭ باسىندا بار-جوعى 1 مىڭ گەكتار بولاتىن. قولدا بار 38 قويمانىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 80 مىڭ توننانى قۇرايدى. اعىمداعى جىلى ونىڭ سىيىمدىلىعىن 150 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. بۇگىندە باستى ماسەلە ءونىمدى ءوندىرۋدە ەمەس, ونى ءتيىمدى ساتۋدا. سوندىقتان بيىل ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كولەمى 50 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 8,4 ملرد. تەڭگەگە ارتتى.
– وسىعان ورايلاس سۇراق. سۋسىز تىرشىلىك جوق. قىرعىز اعايىندار توقتاعۇل گەس-ىندە ءنوپىر سۋ لىكىلدەپ تولىپ تۇرسا دا القابى شولدەپ قاتالاعان قازاقتارعا وڭايلىقپەن سۋ بەرگىسى جوق. ال قىستا كورشىسىن توپان سۋ باسسا دا قاراماي, ەنەرگەتيكالىق رەجىمگە كوشەدى. شاردارا سۋ قويماسى سالىنعانعا دەيىن وزبەكستانعا ارناساي ارقىلى ءبىز ارال سۋىنىڭ سۋىن بەردىك. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سالىنعان «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنەن بيىلعى كورگەن پايدامىزدى جىلىكتەپ بەرە الاسىز با؟
– كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءسىز ايتقان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىر. بىلتىردىڭ وزىندە, قۇرىلىسى تولىق اياقتالماي جاتىپ, 360 ملن. تەكشە مەتر سۋ كوكتەمدە كوكسارايعا جينالماعاندا, قىزىلوردا وبلىسىنا ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزار ەدى. ونىڭ سىرتىندا وڭتۇستىك ءۇشىن دە پايداسى زور. كوكساراي ارقىلى 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى كادەگە اسىرۋعا بولادى. بالىق ءوسىرۋگە, مال ازىعىن دايىنداۋعا قوسىمشا ءمۇمكىندىك بار. ياعني, كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ءوزىنە ارتىلعان ءۇمىتتى تولىقتاي اقتاپ كەلەدى.
– ءسىزدىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىڭىزبەن جەر كولەمى 337 گەكتاردى الىپ جاتقان «يندۋستريالىق ايماق» قۇرىلدى. بۇل جوبانىڭ ەكىنشى ءتيىمدى جاعى, قالانىڭ اجارىنا نۇسقان كەلتىرىپ تۇرعان, قيراپ, قوقىسى قالعان بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنى تارتىپكە كەلدى. بىلتىر 37 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا قارالعانىن بىلەمىز. كەلەشەگىن كوز الدىڭىزعا قالاي ەلەستەتەسىز؟
– يندۋستريالىق ايماققا كاسىپكەرلەر اۋەلدە كۇمانمەن قاراعانىمەن, قازىر كۇدىكتەرى سەيىلگەن سياقتى. وسىنىڭ دالەلى سۇرانىس كۇننەن كۇنگە ارتىپ وتىر. كەلەشەگى مول. 2011 جىلى ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 1,4 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. 2011 جىلى يندۋستريالىق ايماقتا 16 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, 7 ايدا 5 جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇگىندە بۇدان بولەك 30 جوبا قارالۋدا.
جالپى جوبالارعا كەلەتىن بولساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 2011 جىلعا 63 جوبا جوسپارلانىپ, ولاردا 4651 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 31 جوبا ەنگىزىلگەن, 2098 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. بۇگىندە 31-ءدىڭ 15-ءى iسكە اسىرىلىپ, 908 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جىل اياعىنا دەيىن, كەستەگە سايكەس, قالعان 16 جوبا iسكە قوسىلىپ, 1190 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى.
2011 جىلى «وڭتۇستىك» اەا-نىڭ ينفراقۇرىلىمىن اياقتاۋ ءۇشىن قالىپ وتىرعان 36 ملن. تەڭگە جۇمسالادى. ياعني, ءبۇگىندە اەا ينفراقۇرىلىمى (تەمىر جولدان باسقا) تولىق اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەندى ايماققا جاڭا جوبالار تارتۋ ماقساتى تۇر. وسى باعىتتا تومەندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, توقىما بۇيىمدارى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ. ماقسات – جىلىنا 130 مىڭ توننا ءجۇن مەن تۇبىتتەن سىرىلعان ونىمدەر ءوندىرۋ. جوبانىڭ قۇنى – 561 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 272.
تىگىن فابريكاسى جانە ارنايى ماتەريالدار ءوندىرۋ تسەحى. قۋاتىن جىلىنا 150 مىڭ دانا ارنايى كوستيۋمدەر تىگۋگە جەتكىزۋ. جوبانىڭ قۇنى – 251 ملن. تەڭگە, اشىلاتىن جۇمىس ورنى – 300.
2011 جىلدىڭ 7 ايىندا «ماكسيمۋم» ايو» جشس-ىنە 2224 جوبا بويىنشا جالپى سوماسى 5,4 ملرد. تەڭگە سۇرانىس كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 1808 جوبا جالپى سوماسى 3,4 ملرد. تەڭگەگە ماقۇلدانعان (وسىنىڭ 1492 جوباسى 2 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى). بۇل جوبالار بويىنشا 1361 جۇمىس ورنى اشىلدى. وتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 1175 جوباعا ارتىپ وتىر. وسى كەلتىرىلگەن مىسالدار «يندۋستريالىق ايماقتىڭ» بولاشاعىن ايقىن تانىتادى.
– جىل سايىن وتەتىن «ىرىس الدى – ىنتىماق» فورۋمى شيە بولىپ قاتقان تۇيىندەردى تارقاتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. ماقسات ورىندالىپ كەلە مە؟
– جۇرتشىلىق وسى فورۋمعا العاشقىدا ەل اۋزىندا ماتەل بولىپ كەتكەن «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە جيىن» دەگەندەي كوزقاراسپەن قاراعانىن سەزدىك. بىراق, بۇل ءبىر مەزەتتىك ءىس ەمەس, ەرتەڭدى باعدارلاپ, كەلەشەكتى كەمەل ەتۋگە باعىتتالعان جوبا. قازىر ۇلكەن قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالىپ كەلەدى. ناقتى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار بار. ەلباسى ساياساتىنىڭ وزەكتى تاقىرىبى – ەل بىرلىگىنە, ءبىلىمدى جانە يماندى ۇرپاق تاربيەلەۋگە سەپتەسسە, ءدىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتكەنىمىز.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى ءوڭتۇستىكتىڭ ومىرىندە ايشىقتى كورىنۋدە. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە عانا تەك ءبىلىم سالاسىندا 164 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. تاۋەلسىزدىكتى قازاققا «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ءوزى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندەي كورەتىندەر بار. ال وبلىس باسشىسى قالاي ويلايدى؟
– مۇمكىن, «ەسىكتەن ءوزى كىرگەنمەن دە» ونى دۇرىس قارسى الىپ, باعالاپ, تورىنە شىعارۋ, شاڭىراققا كوتەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگىن ءبىز بۇگىن كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءداۋىرلەگەن تۇسىندا دا وڭتۇستىك مەكتەپتەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اپاتتى جاعدايدا بولدى. ءتورت, ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر كەزدەسەتىن. قازىر ءبارى رەتكە كەلدى. ياعني, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى جەمىسىنىڭ ءبىر عانا ايعاعى. ءسىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى نىسانداردى عانا ايتتىڭىز, ال مۇنداي جۇمىستار بارلىق سالالاردا جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ ارايلى تاڭى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ەندى اتتى. ءبىز «مەملەكەت رامىزدەرى» الاڭىندا ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتقان مىناداي تاريحي ءسوزىن جازدىرىپ قويدىق: «ءبىز مەملەكەت قۇردىق. قۇرعاندا دا, اتى بار دا زاتى جوق مەملەكەت ەمەس, بۇكىل ادامزات تانيتىن, تانىپ قانا قويماي, مويىندايتىن, قۇرمەتتەيتىن مەملەكەت قۇرا الدىق. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك بولسا, ونى قۇلاتپاي ساقتاپ قالۋعا سونشالىقتى قاجىر-قايرات كەرەك». جاستار ءجۇرەككە توقىپ, تاعىلىمىن بويىنا ءسىڭىرسىن دەپ جازدىردىق.
تاۋەلسىزدىك قازاققا وڭاي كەلدى دەپ سانايتىنداردىڭ ۇلتقا جانى اشيتىندىعىنا ونشالىقتى سەنبەيمىن. تاۋەلسىز ەل بولدىق دەپ قۇر ماقتانباۋ كەرەك, تۇعىرلى, ءومىرلى, باياندى بولۋى ءۇشىن ءبارىمىز ءبىر ادامداي جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك.
الەم دارالاعان ەلباسىمىز وسى ساياساتتى پاراساتتىلىقپەن ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن باقتيار تايجان.
* * *
شىرايلى شىمكەنت شاھارى
حالىقارالىق بايقاۋدا تمد بويىنشا ۇزدىك قالا دەپ تانىلدى
بۇل اتاۋدى قويعان ەل پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارىندا شىمكەنتتىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنە كوڭىلى توعايعاندىعىن ءبىلدىرىپ وسىلاي دەگەن. سوسىن اقىرىن جىميىپ, “وزدەرىڭ دە “ش” ءارپىن جاقسى كورەسىڭدەر عوي”, دەپ جەڭىل ازىلدەگەن. شەشەدەن سىباۋ – ماقتاناتىن, ەرەكشەلەنەتىن, ەرەكشەلەندىرەتىن ءسوز ەمەس, ارينە. مۇنىڭ دا شىمكەنتتىكتەردىڭ ءسوز قولدانىسىنان شىعىپ, ارحايزمگە اينالار كۇنىن تىلەيىك. ومىردە وزگەرمەيتىن ەشتەڭە جوق. شىمكەنتتىكتەر كەشەگى جالبىر توندى قالانىڭ بۇگىندەرى قامقا تون كيگەنىن كوزدەرى كورىپ وتىر. ادام جاقسىلىققا كەنەلگەن سايىن بۇرىنعىسىن ۇمىتا بەرەر ەكەن. بۇرىن ىشكى ورامدار تۇگىلى ورتالىق كوشەلەردىڭ اسفالتى شۇرىق تەسىك بولىپ جاتاتىن. جۇرگىزۋشىلەر اپانداي شۇڭقىرعا ماشينەسىنىڭ ءتوسىن وڭدىرماي ۇرىپ الىپ, دوڭگەلەكتەرى جارىلىپ, ويبايعا باسىپ جاتاتىن. پەندەمىز عوي. اسفالت جول مىقتى, تاقتايداي تەگىس بولعاننان كەيىن ماشينەلەردىڭ تىزگىن تارتپاي ىزعىتاتىندىعى انىق. سوندايدا جول بويىنا جاقىن وتىرعان تۇرعىندار “بۇرىنعى اپان تەسىك جولدارىمىز جاقسى ەدى” دەپ ءبىر قويادى. شىمكەنتتىڭ سۇرقىن قاشىرعان قالا ورتاسىن شىرماۋىقتاي شىرماپ الىپ, كۇن كوزىن كورسەتپەگەن قارا بازارلارى بولاتىن. وڭتۇستىكتىڭ حالقى وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا ءوز پايداسىنا پىسىقتاۋ, امبەباپ كەلەدى. دۇنيەنىڭ كەڭ ۋاقىتىندا قالانىڭ قاق ورتاسىن بازارلارعا ءبولىپ العان ىسكەر جىگىتتەر ءاربىر شارشى مەترلەردىڭ قىپ-قىزىل اقشا ەكەندىگىن مايىنىڭ قاۋاشىعىنا سالىپ, ەسەپتەپ كورگەن دە, ەكى ادام عانا وتە الاتىنداي ورىن قالدىرىپ, قالعانىن جايما بازارعا اينالدىرىپ جىبەرگەن ەدى. شىمكەنتتە ءوز حالقىنا كەلىم-كەتىمدى قوسقاندا 1 ميلليونداي حالىق بار. وسىنشا جۇرتتىڭ جارتىسى بازار ارالاعانىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرىڭىز. قاپقا لىق تولتىرا سالعان بالىق سەكىلدى ميلىعادى دا جاتادى. ال سول ماڭعا ءبىر كىرگەن كولىك كەپتەلەككە ءتۇسىپ, جۇگىرۋشىنىڭ جانى كۇيىپ زورعا شىعادى. بازارلاردى سىرتقا شىعارماسا بۇل شىمكەنت قالا بولىپ جارىتپايدى. وسىنداي بايلام بولعان. باستامانى سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ كوتەردى. بولات جىلقىشيەۆ سىرتقا كوشۋگە ءۇش جىل مەرزىم بەلگىلەپ, قالا سىرتىنان ايىرباسقا جەر ءبولدى. جان بەرمەك وڭاي ەمەس. كوشىرۋدىڭ ۇلكەن كۇشى ومىرزاق شوكەەۆكە ءتۇستى. ايتقانعا كونگەنمەن, كەلىسىم-شارت جاسالدى, كونبەگەنىن توسكە سالىپ ومىردى. ىمىراعا كوندىردى. نۇرعالي ءاشىموۆ بۇرىنعى “كول” بازارىنىڭ ورنىن اباتتاندىرىپ, شاعىن كولشىكتە قايىق جۇزگىزىپ, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ “مەنىڭ قازاقستانىم” فەستيۆالىن وتكىزدى. ال شىمكەنتتىڭ گۇلدەي جايناپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ءۇشىنشى قالا اتانۋىنا شىن مانىندە ۇلكەن ۇلەس قوسقان ازامات – وبلىستىڭ بۇگىنگى اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا قالا انسامبلىمەن ۇندەسەتىن عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق كەشەندەر سالۋدىڭ باس-اياعىندا ءجۇردى. قالا اكىمى ارمان جەتپىسباەۆتىڭ دا ايانىپ قالعان جەرى جوق. ورىنباسارلارىن, جاۋاپتى مامانداردى ەرتىپ الىپ, تاڭ قاراڭعىسىنا دەيىن قۇرىلىس باسىندا جۇرگەندەرىن كوزىمىز شالعان. جاڭا جوبالار بيىل دا اتقارىلىپ جاتىر. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى» اتىنداعى ساياباق. ساياباق اۋماعىنا «التىن شاڭىراق» ەل بىرلىگى مونۋمەنتى, «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى» سوڭعى ۇلگىدەگى سۋبۇرقاق جانە باسقا دا كوركەيتۋ ەلەمەنتتەرى ورناتىلاتىن بولادى. جىل اياعىندا «تسيرك», جەڭىلاتلەتيكالىق مانەج, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسسەين, ۇلكەن تەننيس كەشەندەرى ىسكە قوسىلادى. ەكىنشى ۇلكەن جوبا – قورعاسىن زاۋىتىن جاۋىپ, ول ورىندى تازارتىپ, بادام وزەنىن كورىكتەندىرىپ, حالىق دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرۋ. بۇل جونىندە ءبۇگىندە «تەو» جاسالدى, ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قالا ورتالىعىنداعى 13 كوپ قاباتتى ءۇيدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, قالانى كوركەيتۋ جۇمىستارى باستالدى. تۇنگى قالانىڭ شىرايىن كەلتىرۋ ماقساتىندا 15 جەرگە جارىق شامدارمەن بەزەندىرىلگەن جول ۇستىندەگى تەمىر كەرمەلەر ورناتىلدى. سونداي-اق, جارىقتاندىرىلاتىن كوشەلەر سانى 44-تەن 72-گە جەتتى. اتالعان جۇمىستار اعىمداعى جىلى جالعاسىن تاۋىپ, ەكىنشى-ءۇشىنشى دەڭگەيلى 32 كوشەنى قوسىمشا جارىقتاندىرۋ جوباسى ازىرلەنۋدە. كوشەلەردى ورتا جوندەۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالماي, 2011 جىلى قالامىزدىڭ 105 كوشەسىندە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كوشە قيىلىستارىندا ستاندارتتارعا ساي كوشە اتتارى, جول بەلگىلەرى كورسەتىلگەن ارنايى تەمىر قۇرىلعىلار ورناتىلدى, باعدارشامدار رەتتەلۋدە. 537 كوپقاباتتى ءۇي اۋلاسىنىڭ 245-ىندە كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, بالالار ويىن الاڭشالارىنا ءتۇرلى ويىن ەلەمەنتتەرى ورناتىلۋدا. بۇل جۇمىستار كەلەر جىلى دا جالعاسىن تاباتىن بولادى. قيراپ جاتقان بۇرىنعى فوسفور زاۋىتىنىڭ ورنى قوقىستان تازارتىلىپ, يندۋستريالى ايماق قۇرىلدى. ينۆەستورلاردىڭ ەسەبىنەن 5 جۇلدىزدى ەكى قوناق ءۇي سالىنباق. قۇرىلىسىن باستاۋ 2011 جىلدىڭ اياعىنا جوسپارلانىپ وتىر. وبلىس اكىمى قالاداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى وسىلايشا جىلىكتەپ بەردى. بۇگىندە شىمكەنتتەي جاۋھار قالادا كوپشىلىكتىڭ دەمالاتىن, كوڭىل كوتەرەتىن مادەني ورىندارى كوپ. قالا تىمىرسىق تارتسا, حوش ءيىستى مىڭداعان داراقتارى بار دەندروباققا بارادى. وندا تۇندە دە سامالاداي جارىق. قالا ورتالىعىنداعى ء“شامشى گۇلزارى” ءانسامبلى قازاقستاننىڭ كوپ قالالارى ءۇشىن ۇلكەن ارمان. بيىلعى مامىر مەن شىلدە ارالىعىندا گۇلزاردا مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە استانانىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە ارنالىپ وبلىستىق “تاۋەلسىزدىك – مەرەيىم” اتتى فەستيۆال ءوتتى. ءار اۋدان, قالا سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى كەزەگىمەن ءوز ونەرلەرىمەن ساراپقا ءتۇستى. اسەم اۋەن مەن شالقىعان كۇي شىم قالانىڭ تۇرعىندارىن سيقىرلى سازىمەن ۇيىتتى. قالا جۇرتى مەن قوناقتارى قىزىقشىلىققا قارىق بولدى. “تاۋەلسىزدىك – مەرەيىمنىڭ” سوڭى “ارىس جاعاسىنداعى” گالا-كونتسەرتكە, “مەنىڭ قازاقستانىم” فەستيۆالىنە جالعاستى. شىمكەنتتەن تۇلەپ شىققان تالانتتار باسى “دوسمۇقاسان” بولىپ, ءوڭتۇستىكتىڭ باس قالاسىن انمەن الديلەدى. بۇل, ارينە, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى كۇليا ايداربەكوۆا حانىم باستاعان ۇجىمنىڭ دا جەمىستى جۇمىسى. اسەم شىمكەنت ءوز قازانىندا عانا قايناپ جاتقان جوق. تمد ەلدەرى بويىنشا 80-نەن استام قالا قاتىسقان بايگەدە كەرمەگە وق بويى ۇزدىك كەلدى. “تمد مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ تاڭداۋلى قالاسى” اتتى ءىى حالىقارالىق قازىلار بايقاۋ-كونكۋرسىندا شىمكەنت ۇزدىك قالا دەپ تانىلدى. ەستى جۇرت قۋانارلىقتاي ماراپاتقا يە بولدى. ال كەتپەننىڭ سابىنان قاراۋىل قارايتىندار قاشاندا تابىلادى. شىمكەنت – شىن مانىندە كوركەم شاھار, تازالىقتى جانى سۇيەتىن كىرپياز قالا. وعان تاڭ قاراڭعىسىندا تۇرساڭىز, كوزىڭىز ابدەن جەتەدى. “ەل جاتسا دا ەنەكەم جاتپايدى» دەگەندەي, قالا تازالىعىنا جاۋاپتى “لتد-تۇرمىس” جشس-نىڭ قىزمەتكەرلەرى قالا ۇيقىسىنان ويانعانشا كەشەگى كۇننەن قالعان قوقىستان ارىلتادى. – ەلباسى شىمكەنتكە قازاقستانداعى ءۇشىنشى قالا دەگەن جوعارى باعا بەردى, – دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سالقان پولاتوۆ. – قالا باسشىسى وسى قۇرمەتكە لايىق بولۋدى, قالانىڭ الەۋەتىن كوتەرۋمەن قاتار, اباتتاندىرۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. وبلىستىڭ باس قالاسى بولعان سوڭ وبلىس باسشىسى دا شىمكەنتتى دامىتۋ جوسپارىن كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىرگەن ەمەس. ال ىنتىماعى جاراسقان, بىرلىككە ۇيىعان ەلدە بەرەكە بولادى.ارينە, شىمكەنت سەكىلدى ۇلكەن قالادا شەشىلمەگەن پروبلەما جوق دەسەك, قاتەلەسسەك كەرەك. “شامنىڭ جارىعى تۇبىنە تۇسپەيدى” دەگەندەي, ونداي ماسەلەلەر بار. ال ولار كەلەر كۇندەردىڭ ەنشىسىندە...
* * *
دەرەك پەن دايەك
ونەركاسىپ. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا وبلىستا 230,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى. اسا ماڭىزدى ونىمدەردىڭ ىشىندە ۇن ءوندىرۋ – 3,1% (482,4 مىڭ توننا), مازۋت ءوندىرۋ – 5,6% (699,6 مىڭ توننا), تسەمەنت – 27,2% (919,6 مىڭ توننا), اك – 2 ەسە (68,0 مىڭ توننا), ءسۇت – 18,6% (11,0 مىڭ توننا) ارتقان. سۋمەن جابدىقتاۋ, كارىز جۇيەسى, قالدىقتاردىڭ جينالۋىن جانە تاراتىلۋىن باقىلاۋ بويىنشا 2,9 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى, قولدانىستاعى باعادا 93,3 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى 106,3 مىڭ توننا مال جانە قۇس ەتىن, 466,1 مىڭ توننا ءسۇت, 186,6 ملن. دانا جۇمىرتقا ءوندىردى. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە وبلىستاعى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىق ساناتتارىنداعى ءىرى قارا مال سانى – 928,9 مىڭ, قوي – 3921,4 مىڭ, ەشكى – 458,3 مىڭ, جىلقى – 191,1 مىڭ, تۇيە – 20,8 مىڭ, شوشقا – 46,6 مىڭ, قۇس 2673,2 مىڭدى قۇرادى. شاعىن كاسىپكەرلىك. شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 110,6 مىڭ بولدى. شىعارعان ءونىمى (تاۋارلارى, كورسەتكەن قىزمەتى) 266,1 ملرد. تەڭگەنى, جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 298,7 مىڭ ادامدى قۇرادى. ينۆەستيتسيا سالاسى. وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, باعالاۋ ەسەبىمەن نەگىزگى قورعا 136,7 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا باعىتتالدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 3277,9 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى الاڭى 115,4 مىڭ شارشى مەتردى قۇرادى. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ ناقتى كولەم يندەكسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 182,1 پايىزعا ارتتى. سىرتقى ساۋدا. وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 1985,5 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 1247,6 ملن. اقش دوللارى, يمپورت 737,9 ملن. اقش دوللارى بولدى. سالىق-بيۋدجەت سالاسى. 2011 جىلدىڭ قاڭتار-تامىزىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىقتار مەن باسقا ءتولەمدەردىڭ كولەمى 136 166,0 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 99 992,1 ملن. تەڭگە (بۇل تۇسىمدەردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 73,4%-ى) قارجى قۇيىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 36173,9 ملن. تەڭگە ءتۇستى. اقشا-نەسيە ساياساتى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى 66,3 ملرد. تەڭگە كولەمىندە نەسيەلەر بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋگە 1 849 ملن. تەڭگە نەسيە ءبولىندى. شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ كولەمى 11 427 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ. از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتاردىڭ سانى 25 288 ادام بولدى. بۇل – وبلىس حالقىنىڭ 1,0 پايىزى. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە ولاردىڭ سانى 30,7%-عا ازايدى. دەموگرافيا. 2011 جىلدىڭ 1 تامىزىنا وبلىس حالقىنىڭ سانى 2 600,1 مىڭ ادامعا جەتتى (2010 جىلدىڭ سول ايىنا – 2 544,3 مىڭ ادام). ونىڭ 1 018,5 مىڭى – قالا حالقى, 1581,6 مىڭى – اۋىل حالقى. جۇمىسپەن قامتۋ. 2011 جىلدىڭ 2 توقسانىندا وبلىستا ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىق سانى – 1 162,9 مىڭ ادامدى, جۇمىسسىزدار – 66,8 مىڭ ادامدى, جالپى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,7% قۇرادى. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن 27,9 مىڭ جۇمىسسىزدىڭ 18,3 مىڭى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ارقىلى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. قوعامدىق اقىلى جۇمىستارعا 7 758 رەسمي تىركەلگەن جۇمىسسىزدار تارتىلدى. * * * 108 ەلدى مەكەن اۋىز سۋ نىساندارىنا (400 مىڭعا جۋىق حالىق) 15,8 ملرد. تەڭگە قارالدى. جىل سوڭىنا 320 مىڭعا جۋىق تۇرعىن تازا اۋىز سۋمەن قامتىلىپ (80 مىڭى وتپەلى), سۋ قۇبىرلارى بار ەلدى مەكەن سانى 582-گە جەتەدى.* * *
2011 جىلدىڭ 7 ايىندا «ماكسيمۋم» ايو» جشس-ىنە 2224 جوبا بويىنشا جالپى سوماسى 5,4 ملرد. تگ. سۇرانىس كەلىپ ءتۇسكەن, ونىڭ ىشىندە 1808 جوبا جالپى سوماسى 3,4 ملرد. تگ. ماقۇلدانعان (ونىڭ 1492 جوباسى 2 ملرد. تگ. قارجىلاندىرىلدى). بۇل جوبالار بويىنشا 1361 جۇمىس ورنى اشىلدى. ءوتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا بۇل – 1175 جوباعا ارتىق.* * *
جىل اياعىنا دەيىن 58 ءبىلىم نىسانى ىسكە قوسىلماق, ونىڭ 24-ءى 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە بەرىلدى. 10-ى ونىڭ الدىندا بەرىلدى. انىقتالعان 29 ءۇش اۋىسىمدا ءبىلىم بەرەتىن, اپاتتى جاعدايداعى 62 مەكتەپتىڭ ءماسەلەسى تولىق شەشىلدى. «100 مەكتەپ» باعدارلاماسى بويىنشا 39 مەكتەپ جوسپارلانسا, ونى تولىعىمەن اياقتادىق. جالپى ءبىلىم سالاسىنداعى بارلىق ساقالدى قۇرىلىستار جابىلدى. حالىقتىڭ تابىسى. ەڭبەكاقى. 2011 جىلدىڭ شىلدەسىندە وبلىس حالقىنىڭ ورتا ەسەپپەن جان باسىنا شاققانداعى اتاۋلى اقشالاي تابىسى 28 601 تەڭگەنى قۇراپ, 2010 جىلدىڭ شىلدەسىمەن سالىستىرعاندا 7,4 پايىزعا جوعارىلادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا 59 نىساننىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا جوندەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 511,7 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە جالپى 2 650,2 ملن. تەڭگە يگەرىلدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 42 نىساننىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا 2 840,1 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. 28 مەكەمەنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋ ءۇشىن 2011 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 107,5 ملن. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 2 مەديتسينالىق كوللەدجگە 15,3 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1 681,2 ملن. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 419,0 ملن. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 33,6 ملن. تەڭگەسى 3 مەديتسينالىق كوللەدجدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋعا قاراستىرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە جالپى 6 566,2 ملن. تەڭگە يگەرىلدى. ءبىلىم بەرۋ. وبلىستا 52 738 كولەمىندە تاربيەلەنۋشىسى بار 517 مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 165-ءى مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتار, 63-ءى جەكەمەنشىك بالاباقشالار, 40-ى جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىقتار. 2010-2011 وقۋ جىلىندا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرى مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارىنىڭ سانى – 1048, ونداعى وقۋشىلار سانى 530,6 مىڭ ادامدى, ونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سانى – 6, ونداعى وقۋشىلار سانى 1,4 مىڭ وقۋشىنى قۇرادى. وبلىس بويىنشا ينتەرنەت جۇيەسىنە 960 مەكتەپ قوسىلعان, ونىڭ ىشىندە 779-ى اۋىل مەكتەپتەرى. سپۋتنيكتىك وقۋ تەلەارنالارى ارقىلى قاشىقتىقتان وقىتۋ جۇيەسىنە 460 مەكتەپ قوسىلعان. وبلىس مەكتەپتەرى 592 مۋلتيمەديالىق-لينگافوندىق كابينەتتەرمەن جابدىقتالعان جانە 286 مەكتەپكە 1100 ينتەراكتيۆتى تاقتالار ورناتىلعان. ورتا ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋمەن 12,9 مىڭ وقۋشىسى بار 26 كاسىپتىك ليتسەي اينالىسادى. سونىمەن قاتار, 60 كوللەدج (ونىڭ ىشىندە 18-ءى مەملەكەتتىك) جۇمىس ىستەيدى. كوللەدجدەردىڭ جالپى كونتينگەنتى 60,1 مىڭ وقۋشىنى (مەملەكەتتىك – 28,5 مىڭ وقۋشى) قۇرادى. وبلىستا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋمەن 12 دەربەس جوعارى وقۋ ورنى (ونىڭ ىشىندە 3-ءۋى – مەملەكەتتىك), سونىمەن قاتار, 2 فيليال (1 – مەملەكەتتىك) اينالىسادى. ولاردا 77,7 مىڭ ستۋدەنت, ونىڭ ىشىندە 39,1 مىڭ ستۋدەنت مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. مادەنيەت. وبلىستا 435 كiتاپحانا, 12 مۇراجاي, 268 كلۋبتىق مەكەمە (مادەنيەت ۇيلەرi, كلۋبتار, اۆتوكلۋبتار), 8 تەاتر, 11 مادەني جانە دەمالىس ساياباعى, 3 كينوتەاتر جانە ت.ب. حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتۋدە.سپورت. وبلىستا 4152 سپورت عيماراتى, ونىڭ ىشىندە 21 ستاديون, 20 ءجۇزۋ باسسەينى, 3011 جازىق-الاڭشالىق عيماراتتار حالىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە وقيتىن جاستاردىڭ اراسىندا كوپشىلىك سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
