«وتكەنىڭنەن ونەگە الماي, بولاشاعىڭدى بولجاي المايسىڭ» دەيتىن حالقىمىزدا ناقىل ءسوز بار. تاۋىپ تا, تانىپ تا ايتاتىن دالا دانىشپاندارىنىڭ قاي ناقىلىنىڭ بولسىن جۇيەسىنە جىعىلماۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ۇلگىمەن ءبىز دە باسقان ءىزىمىزگە قايتا قاراپ, «نەنى ۇتتىق, نەدەن ۇتىلدىق؟» دەپ 2008 جىلعا قىر باسىنان كوز تاستادىق...
مۇشەلدىڭ سوڭى – دوڭىز قازاق بالاسىن تارىقتىرعان جوق. ەل 2008 – تىشقان جىلىنا جاڭارعان قۇرىلىم, دامىعان ەكونوميكامەن قادام باستى. باستالعان رەفورمالار, جۇرگىزىلگەن قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ناقتى جەمىسىن جەگىزدى. ءبىز وسى كەزەڭدە دامۋىمىزدىڭ جارقىن كورىنىستەرىن كوردىك. سۇتتەي ۇيىعان ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ بەرەكە-بىرلىك, ىنتىماق-تاتۋلىعى ارقاسىندا جاسامپاز تابىستارعا قول جەتكىزدىك. مۇنى ەل پرەزيدەنتى دە: «وتكەن جىل قازاقستان ءۇشىن جان-جاقتى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جاڭارۋ جولىندا تاعى ءبىر سەنىمدى ىلگەرى قادام باسقان جىل بولدى», دەپ قورىتىندىلادى.
داعدارىستان – دامۋعا
2008 – اسىعىمىز الشىسىنان تۇسكەن جىل دەسەك تە, قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە تولى بولدى. مۇنى جاسىرمايمىز جانە جاسىرۋعا بولمايدى دا. اقش-تان كوتەرىلگەن قارجىلىق داعدارىستىڭ الاپات قۇيىنى الدىنا كەلگەننىڭ ءبارىن جايپاپ, قۇردىمعا كەتىرىپ جاتتى. بۇل جارتى عاسىردان بەرگى ەلىمىز بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان اسا ءىرى «قارا داۋىل» ەدى. قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنەن مۇنايدىڭ دا, مەتالدىڭ دا باعاسى قۇلدىرادى. قارجىلىق نارىق كۇن وتكەن سايىن ميلليونداپ اقشاسىن جوعالتىپ, ءىرى كاسىپورىندار كۇيرەۋگە بەت الدى. كوپتەگەن ەلدەر شەگىنە جەتە توقىرادى. جۇمىسسىزدىق, ءتۇرلى شەرۋلەر الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا باس كوتەرىپ جاتتى. وسى قارقىنىمەن بۇل داعدارىس ءبىزدى دە جۇتىپ قويۋعا ءتيىس ەدى. الايدا, ءوزىن ارقاشان سەرگەك سەزىنەتىن باسشىمىز وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تاباندىلىق تانىتىپ, ەل-جۇرتىن سوڭىنان ەرتىپ, بۇل تار سوقپاقتان دا امان الىپ شىقتى.
قارجىلىق داعدارىستان ەل داعدارىپ, حالىق اراسىندا قوبالجۋ باستالعان تۇستا جىل قۇجاتى جولداۋدا ەل باسشىسى «قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» ەكەنىن جاريا قىلدى. ەل-جۇرتى مۇنى ەستىپ ءبىر سەرپىلسە, الەۋمەتتىك سالاعا ارنالعان بيۋدجەت كولەمىنىڭ ءبىر تيىنى دا قىسقارمايتىندىعىنا ەكى قۋاندى. بۇل – جۇرت كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتتى. داعدارىسقا قاراماستان مەملەكەت ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىنىن جەتكىزدى.
قيىن-قىستاۋعا تولى وسى جىلى تۇبەگەيلى دامۋ مەن جاڭا ورلەۋگە باستايتىن 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءۇش جىلدىق بيۋدجەت قابىلداندى. جاڭا سالىق, بيۋدجەت كودەكستەرى, باسەكەلەستىك, قارجى تۇراقتىلىعى تۋرالى زاڭنامالار ومىرگە كەلدى. بۇل ايتارعا عانا بولماسا, اتقارارعا وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. وسى قابىلدانعان زاڭ ارقىلى بيزنەس وكىلدەرى, ءوندىرىس قوجايىندارى ءوز قارەكەتىنىڭ جاڭا تىنىسىن تاۋىپ, ەكونوميكاداعى تۇرلاۋلىلىق ايقىندالا ءتۇستى.
ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋى, ارينە, باستاۋشىسىمەن قاتار, قوستاۋشىسىنا دا بايلانىستى. تاپسىرما قاتاڭ, مىندەت اۋىر تۇستا ەل ۇكىمەتىنىڭ موينىنا دا زور سالماق ءتۇستى. «ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ءبىرىنشى جانە باستى مىندەتى – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن بىرلەسە ۇيلەستىرىپ, ينفلياتسيانى ۇكىمەت بەلگىلەگەن مەجەلەردە ۇستاپ تۇرۋ. بۇل مىندەت قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ اكىمدەرىنە دە قاتىستى, ويتكەنى, ول حالىق ءمۇددەسىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى», دەگەن ەلباسى پارمەنىنەن كەيىن ك. ءماسىموۆ باستاعان كوماندا كۇتكەن مەجەدەن كورىنۋگە بارىن سالدى. ناتيجەسىندە 2008 جىلى قۇنسىزدانۋ 10 پايىزدان اسپاي, ەكونوميكالىق ءوسىم 4 پايىزدى قۇرادى. مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ۇكىمەتتىڭ دەر كەزىندە قابىلداپ جانە جۇزەگە اسىرعان داعدارىسقا قارسى جوباسىنىڭ دۇرىستىعى.
الەمدى داعدارىس جايلاپ, ءوندىرىس ورىندارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جابىلىپ جاتقاندا قازاقستان 2008 جىلى بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ ءار وبلىستارىندا جاڭا ونەركاسىپ ورىندارى ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ قاتارىنداعى ىرىلەرى: قاراعاندىداعى مەتاللۋرگيالىق كرەمني ءوندىرۋ, اقتوبەدەگى بازالت تالشىعىن ءوندىرۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى توقىما ءوندىرىسى ت.ب. كاسىپورىندار.
ءوندىرۋشى سەكتوردا وسىعان دەيىن ۇلەس سالماعى باسىم بولىپ كەلگەن شەتەلدىك كومپانيالارعا ەندى وتاندىق ەنشىنىڭ ارتىق بولۋىن مىندەت ەتىپ قويدى. «سامۇرىق» حولدينگى مەن وڭىرلىك الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىن ءتيىمدى دامىتۋ مەن ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە ناقتى شارالار قابىلداۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن قازىرگى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومپانيالارى اكتسيالارىنىڭ پاكەتتەرىن ءبىر جاعىنا شىعارىپ, ولاردى ناقتى باسقارۋعا كىرىسۋ, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى قوسا العاندا, قارا جانە ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردىڭ بارلانعان كەن ورىندارى قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن ءوز قولىمىزعا الۋىمىز قاجەت» بولدى. شيكىزات كوزدەرى نەگىزگى ەكسپورت ءتۇرى سانالاتىن ەلىمىز ءۇشىن يگەرىلىپ جاتقان كەنىشتەردەگى وتاندىق ۇلەستىڭ سالماعى قانشالىقتى باسىم بولسا, قازاقستاندىقتاردىڭ دا قالتاسى سونشالىقتى قالىڭداماق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وزىمىزدە تەحنيكا-تەحنولوگيانىڭ كەمدىگىنەن, قاجەتتى قارجىنىڭ جوقتىعىنان مۇناي-گاز, مەتالل, ت.ب. كەنىشتەر ەرىكسىز شەتەلدىكتەردىڭ يگەرۋىنە بەرىلىپ كەلدى. جانە جىلىكتىڭ مايلى باسى دا سولاردىڭ قولىندا بولدى. ەندى, مىنە, ۋاقىتى كەلگەسىن ەلباسى مۇنداعى باسىمدىلىقتى ءوز قولىمىزعا الۋ كەرەكتىگىن مىندەت ەتىپ جۇكتەدى. بۇل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنىڭ باستى كەپىلى بولارى ءسوزسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. وسى ماسەلەگە شىنداپ كىرىسكەن ەل ۇكىمەتى قاشاعانداعى ۇلەسىمىزدى مولايتىپ, كەنىشتى يگەرۋ ءىسى مەملەكەت باقىلاۋىنا الىندى. قازاقستاننىڭ 2008 جىلداعى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باستى جەتىستىگىنىڭ بىرىنە – قاشاعان جوباسىنداعى وتاندىق ۇلەستىڭ ۇلعايعاندىعىن جاتقىزۋعا بولادى. كەنىشتى يگەرۋ بويىنشا شەتەلدىك كومپانيالارمەن جۇرگىزىلگەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا «قازمۇنايگازدىڭ» جوباداعى ۇلەسىن باستاپقى 8,33 پايىزدان 16,81 پايىزعا دەيىن ءوسىردى.
سول جىلعى جولداۋداعى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا ىقپال ەتەتىن تۇستارىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. «قازاقستاندىقتاردىڭ, قازاقستان قوعامىنىڭ بارلىق جىكتەرى مەن الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل-كۇيىن ۇدايى جاقسارتا ءتۇسۋ مەملەكەت ساياساتىنىڭ الدىڭعى ساپىندا بولىپ كەلدى جانە وسىلاي بولىپ قالا بەرەدى» دەگەن تالاپ ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. وسى تاپسىرمانىڭ ءناتيجەسىندە جانە ەلدى داعدارىستىڭ قالىڭ تۇمانىنان ايىقتىرۋ جولىندا جۇزەگە اسقان شەشىمدەردىڭ ءبىرى – وسىعان دەيىن سەنىمدى ەكى تىرەك بولىپ كەلگەن «سامۇرىق» حولدينگى مەن «قازىنا» قورىن بىرىكتىرۋ بولدى. ءسويتىپ, ەل دامۋىنىڭ كەپىلى سانالاتىن ەكى ءىرى قۇرىلىم 2008 جىلى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» بولىپ قايتا قۇرىلدى.
تۇراقتاندىرۋشى جوسپار مەملەكەتتىڭ ءىس-قيمىلىن بەس نەگىزگى باعىت بويىنشا ءوربىتتى. وسى ءىس-قيمىل اۋقىمىندا مەملەكەت بانك جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ جەتەكشى ءتورت بانكىن جالپى سوماسى 480 ميلليارد تەڭگەگە قوسىمشا كاپيتالداندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
2008 جىلدىڭ 2007 جىلدان قانداي ارتىقشىلىقتارى بولدى دەگەندە ناقتى سانعا جۇگىنبەسەك, ايتپاق ويىمىزدى انىق جەتكىزە المايمىز. 2008 جىلعى قاڭتار-جەلتوقساندا نەگىزگى كاپيتالعا جۇمسالعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 3 836,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل بۇرىڭعى جىلعا قاراعاندا 4,6% ارتىق. 2008 جىلعى قاڭتار-قاراشادا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 101 209,9 ملن. اقش دوللارىن قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 39,9% ءوستى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورت 57,2%-عا, يمپورت 15,1%-عا ارتتى. پايىمداعان كىسىگە وسى دا بىرقىدىرۋ ماسەلەلەردى اڭعارتسا كەرەك.
ەل ومىرىندەگى كوكەيكەستى ءتۇيىننىڭ تاعى ءبىرى – ءۇي ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. باسپانا ارقىلى ءار شاڭىراق كوگەرىپ, كوكتەيدى. وسەدى, وركەندەيدى. ونسىز دەموگرافيالىق احۋال دا وڭالمايتىنى انىق. مىنە, وسى تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن: «مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جانە بيۋدجەتتىك سالانىڭ ەڭبەككەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جيناق جۇيەلەرى ارقىلى جىلدىق مولشەرى 4 پايىزدان اسپايتىن الدىن الا تۇرعىن ءۇي زاەمدارىن بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك», دەپ سوعان جاۋاپتى مەكەمەلەرگە ناقتى تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. ول ورىندالدى. ۇكىمەت «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» ارقىلى 4 پايىزدان اسپايتىن, ءارى الدىن-الا جارنا تولەۋدى قاجەت ەتپەيتىن جەڭىلدىكتى نەسيەلەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, سونداي-اق مەملەكەتتىككە جاتپايتىن كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردە قىزمەت ەتۋشىلەرگە بەرىلدى. ورتاشا ايلىق تابىسى 60 مىڭ تەڭگەدەن كوپ ەمەس جانۇيالار شارشى مەترىنىڭ قۇنى 56 515 تەڭگەدەن اسپايتىن ۇيلەر الۋىنا جاعداي جاسالدى. ودان باسقا جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەر جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. ۇكىمەت مۇنى جىل سايىن ۇدەمەلەتىپ كوبەيتەتىندىگىن مالىمدەدى.
داعدارىسقا قارسى جاسالعان جوسپارعا ساي تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جانە يپوتەكالىق نەسيەلەۋ سالاسىنداعى قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە 360 ميلليارد تەڭگەگە ءبولىندى. وسى ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 17 جىلدىعىندا ەلىمىزدە 5,8 ملن. شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالىندى. وسىلايشا, 2008 جىل – تالاي وتباسىلاردىڭ قونىس تويىن تويلاعان شاتتىق جىلى بولدى.
قازاق – ەجەلدەن ەركىندىكتى اڭساعان ەل. تۇڭعىش ۇلتتىق دەموكراتيالىق پارتيا – «الاش» باعدارلاماسىندا, ازات ويلى الاش ارىسى – بارلىبەك سىرتانوۆ دايىنداعان العاشقى جارعىنىڭ وزىندە دە ەركىندىك ماسەلەسى ەرەكشە ايتىلعانى بەلگىلى (س.وزبەك ۇلى. بارلىبەك سىرتانوۆ. الماتى, جەتى جارعى, 1996). ەندەشە, «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق» دەيتىن قازاق ەلى باعزى زامانداعى بابالارىنان ميراس بولعان وسى قاعيداتتى قاتتى قاستەرلەيتىنى زاڭدى. جىل باسىنداعى ەلباسى جولداۋىنداعى: «بۇگىنگى كۇنى ەشكىم دە جاڭا پارتيالاردىڭ قۇرىلۋىنا جانە ءوزىندىك وي-پىكىرلەر مەن كوزقاراستارىن ايتۋعا توسقاۋىل بولا المايدى», دەگەن تۇجىرىمى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققانى انىق. وسى ورايداعى «قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن جەتىلدىرۋ: زاڭنامالىق اسپەكتىلەر» تاقىرىبىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل الگى تۇجىرىمنان تۋىنداعان بولاتىن. حالىقارالىق ۇيىمدار, پارلامەنت, مەملەكەتتىك ورگاندار, ساياسي پارتيالار, ازاماتتىق سەكتوردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ساراپشىلار مەن عالىمدار قاتىسقان بۇل القالى توپ «ساياسي پارتيالار», قر «سايلاۋ», قر «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى تالقىعا سالدى. ناتيجەسىندە «نۇر وتان», «اق جول», «العا», «قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى», قازاقستان جۋرناليستەر وداعى, «ءادىل ءسوز» حالىقارالىق ءباسپاسوزدى قورعاۋ قورى, ت.ب قوعامدىق ۇيىمدار زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ جونىندە ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەن حالىق دانالىعىن ۇستانىم ەتكەن بۇل ءىس-شارالار زاڭنامالاردى ىرىقتاندىرۋ, قازاقستاندا اشىقتىق, جاريالىلىق, دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرىن تەرەڭدەتۋدە پروگرەسسيۆتىك رولگە يە بولعاندىعى ءسوزسىز. وسى قادامدار «قازاقستاندا قازىرگى زامانعى ساياسي جۇيەنى دامىتۋ مىندەتى تۇر. بۇل ۇردىستە ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە باسقا دا قوعامدىق ينستيتۋتتار باستى ءرول اتقارۋى ءتيىس», دەگەن ەلباسى سوزىمەن ۇندەس شىقتى.
وسى جىلى «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ باقىلاۋ جۇيەسى قۇرىلدى. پارتيالىق باقىلاۋدىڭ تەگەۋرىندى شەڭگەلى, ەڭ الدىمەن, قوعامىمىزدى دەندەپ جايلاعان ىندەتتىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەمقورلىققا شۇيلىكتى. ويتكەنى, «بارماق باستى, كوز قىستىعا» حالىقتىڭ ەتى ۇيرەنگەنى سونشالىق, تامىر-تانىستىقتى بەيرەسمي جۇيە رەتىندە قابىلدايتىنداي جاعدايعا جەتكەن بولاتىن. جوعارىداعى باستامالارى ارقىلى «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا بەل شەشىپ كىرىسكەنىن كورسەتتى. ايتكەنمەن باستالعان ماسەلەنىڭ اياقسىز قالماۋى, دىتتەگەن ماقساتىن ورىنداۋى مەملەكەت ورگاندارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە باسقا دا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كومەگىنسىز جۇزەگە اسپاسى انىق ەدى. سول ءۇشىن جالپى قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرماي, بۇل جولدا ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەي جۇكتەلگەن مىندەت تولىق ورىندالماق ەمەس. وسىنى ءابدەن تانىپ بىلگەن ۇكىمەت ورگاندارى, پارتيا, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ سەلبەسۋىمەن جەمقورلىققا, جەڭ ۇشىنان جالعاسۋعا باتىل دا ناتيجەلى سوققى بەرۋگە كىرىسىپ كەتتى. قاتارداعى قاراپايىم قىزمەتشىدەن مينيسترلىك, ۆەدومستۆو باسشىلارىنا دەيىن وسى جىلعى «تازالاۋدان» شەت قالمادى.
ابىلايدىڭ ارمانى
2008 – دۇنيەنى ءدۇر سىلكىنتكەن قيىندىعىنا قاراماي, ءبىزدىڭ ەلدەگى وزگەرىستى انىق بەدەرلەگەن ايىرىقشا جىل. ولاي بولاتىنى – وسىدان 10 جىل بۇرىن باس قالانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەندە كوڭىل-كۇيى كۇپتى بولعان ادامدار از بولماپ ەدى. «كەلەشەگى نە بولار ەكەن, ارتى قايىرلى بولسا يگى ەدى؟» دەسىپ, ەكىۇداي كۇي كەشىپ ەدىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسىنداي الاڭ كوڭىلدە بولعانداردىڭ ءبىرى ءوزىم ەدىم. سەبەبى, ول جىلدار ەل جاعدايى وڭالا باستاعان, جۇرت تۇرمىسى قالىپقا تۇسكەن مەزگىل دەگەنىمىزبەن, قىستان كوتەرەم شىعىپ, كوككە تۇمسىق ەندى تيگەن تۇس ىسپەتتى بولاتىن. شالىس باسساڭ شىڭىراۋعا كەتىپ, قاتە باسساڭ قاتەرگە ۇرىنۋىڭ بەك مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇل تۋراسىندا ەكى قولىن توبەسىنە قويىپ ورە تۇرەگەلگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كەزدەسكەندىگىن ەندى جاسىرۋدىڭ كەرەگى نە؟ ارينە, ول دا وزىنشە ەلدىكتى ويلاعان ادال پەرزەنتتىك ءۇن قاتۋدان تۋىنداعانى راس.
ەلوردامىزدى كوشىردىك, ەلدىگىمىزدى كورسەتتىك. 2008 جىلى وعان دا ون جىل تولدى. ەل ورتالىعىن اۋىستىرۋ استە كوكتەۋدەن جايلاۋعا كوشۋ ەمەس ەكەن. ول وسىعانعا دەيىن قالانعان نەگىزدەردىڭ ءناتيجەسىندە سەرپىلىسپەن جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋ دەسەك تە بولاتىنداي. مۇنى ەلباسى: «ءبىز ەلىمىزدىڭ استاناسىن الماتىدان اقمولاعا اۋىستىردىق, ەلوردانى الاتاۋ باۋىرىنان ارقا توسىنە كوشىردىك دەپ ايتا سالۋ ازدىق ەتەدى. شىن مانىندە, ءبىز ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسىن سالۋعا كىرىستىك. سول ارقىلى جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا كىرىستىك... تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى ءمانى – تاريحتىڭ جاڭا بەتىن ءوز ەركىمەن, ءوز شەشىمىڭمەن باستاۋدا بولسا كەرەك. تاۋەلسىزدىك بىزگە جاڭا جولىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ سونى سوقپاعىمىزدى تابۋعا زور مۇمكىندىك ۇسىندى. سول جاڭا جولىمىزدى ءبىز استانا ارقىلى تاپتىق», دەپ اتاپ كورسەتپەپ پە ەدى؟
راس, قازاق ەلى استاناسىن العاش كوشىرىپ وتىرعان جوق. ابىلاي حان ورداسىن كوكشەدەن تۇركىستانعا كوشىرگەندە دە, ودان بەرگى ورىنبوردى وردا ەتكەن الاش اقمەشىتكە, ودان الماتىعا اۋىسقاندا دا ۇپايى تۇگەلدىكتەن كوشپەپ ەدى. ال, اقمولانىڭ استانا بولىپ تۇلەۋى – بۇل مۇلدە بولەك جاعداي. «استانانى اۋىستىرۋ – تەك ەگەمەندىكتى ورنىقتىرۋ مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى عانا ەمەس. بۇل ءححى عاسىرعا دەيىنگى ستراتەگيالىق قادام – ەۋرازيالىق قوعامداستىقتى قالىپتاستىرۋ مەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى يگەرۋ, ەۋرازيالىق دامۋ مودەلى مەن ەۋرازيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قادام. بۇل كەلەسى عاسىردا ءبىزدىڭ بۇكىل الىپ قۇرلىعىمىزدى تۇتاس قامتيتىن اسا كۇردەلى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ۇدەرىسكە كىرگىزۋ». ەلباسىنىڭ وسى سوزدەرىنىڭ استارىندا قانشاما سالماق جاتقانىن وقىرمان ءوزى دە باعامداي الار. اسىرەسە, مۇنداعى «ەۋرازيالىق قوعامداستىقتى قالىپتاستىرۋ مەن ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى يگەرۋ» – بۇل, ءسوز جوق, ءبىزدىڭ تۇپكىلىكتى ستراتەگيامىز. ال, وعان ءبىز العاشقى قادامدى جاسادىق.
10 جىلدىق – ۋاقىت بىزگە ەلوردانىڭ تەك ساياسي قالا ەمەس, الاش جۇرتىن ۇيىستىرعان رۋحاني دا ورتالىق بولا العانىن دالەلدەدى.
وسىندايدا ويعا ورالادى: قالماق پەن قازاق سوعىسقاندا قالماقتىڭ شارىش دەگەن باتىرىنىڭ باسىن شاۋىپ, حان بولعان ءابىلمانسۇر ءبىر كۇنى ەل شەتىندە ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن قاپىلىستا قالماققا قولدى بولادى.
قازاقتان توقسان كىسى ساۋعا سۇراي بارعاندا قالماق حانى قالدان ەل كوزىنشە ابىلايعا: «مەن سەنى شارىش سىندى باتىردىڭ ورايىنا ولتىرگەلى وتىرمىن. نە ارمانىڭ بار؟» دەيدى. سوندا ابىلاي ايتىپتى: «ءۇش ارمانىم بار: ءبىرىنشى – مەن كەڭ دالادا جوسىپ جۇرگەن قازاق دەگەن حالىققا حان بولىپ ەدىم. ءبىر جەرگە قالا سالىپ, ىرگە تەپكىزە الماي, جوسىعان كۇيىندە قالدىردىم-اۋ دەپ ارمان قىلامىن, ەكىنشى – شارىشتى قان مايداندا جەكپە-جەكتە ءولتىرىپ ەدىم. سەن اتى قالماققا ساۋىن ايتىپ, اسكەر جىبەرگەندە مەن ءدىن مۇسىلمانعا حابار ايتىپ, شارىششا قان مايداندا ولمەي, قاپىدا ۇيىقتاپ, قولعا ءتۇستىم-اۋ; ءۇشىنشى – مەن ءتورت اتادان جالعىز ەدىم, بالام جوق ەدى. ولسەم, تۇقىمىم قۇرىپ كەتەدى-اۋ دەپ ارمان قىلامىن», دەپتى («سارىارقا» گازەتى. 1917 ج. 5 قىركۇيەك. № 12). ەسىل ەر موينىنا اجال قۇرىعى ءتونىپ تۇرعاندا ەلىمنىڭ باسىن قوسىپ, كەڭ دالاما استانا سالمادىم دەپ وپىنعان ەكەن. تاريح دوڭعالاعى ءبارىن ورنىنا قويۋدا. ابىلاي كورمەگەن باقىتتى بۇگىن, مىنە, ۇرپاقتارى كورىپ وتىر. ابىلايدىڭ بار قازاقتىڭ باسىن قوسىپ, ىرگە تەپكىزسەم, ەڭسەلى وردا تىكسەم دەگەن اماناتىن بۇگىن, مىنە, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ اسقاق ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى.
2008 جىلى استانانىڭ ونجىلدىق تويىنا الەم ەلدەرى كوز تىگىپ, جەتىستىكتەرىنە ءسۇيىندى. از ۋاقىت اياسىنداعى ەلەۋلى كوز تويارلىق كەلبەتىنە قاراپ, تاڭىرقادى, تامساندى. 10 جىلدىق مەرەيتويعا ارنايى كەلگەن رەسەي, تۇركيا, ازەربايجان, ارمەنيا, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, قىرعىزستان, گرۋزيا باسشىلارىنىڭ تولعانىستارى, استانا تۋرالى پىكىر-پايىمدارى دا جوعارىدا ايتقاندارىمىزدىڭ كۋاسى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ءدارىپتەپ, وزگەلەرگە مۇرىن شۇيىرە قارايتىن جاپونيانىڭ مەملەكەتتىك وكىلى «استانانى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ عاجايىبى» دەپ باعالاۋى ءسوزىمىزدىڭ جاندى مىسالى بولا الادى. استانا, ءسوز جوق, الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مويىنداعانداي, بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ماڭىزدى ساياسي ورتالىققا اينالدى.
مارتەبەسى بيىك, ىنتىماعى ۇيىعان ەل
2008 جىل – قازاق جۇرتىنىڭ حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارمەن دە قويان-قولتىق ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستا بولعان جىلى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى بەلسەندى رولىنەن تىس, تۇركسويعا جەتەكشىلىك جاساۋى, ازياداعى ىنتىماقتاستىق ءۇنقاتىسۋىنا باس بولۋى ءبىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بەكەم ورنىمىزدى ونان ءارى نىعايتتى. استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ 17-ءشى سەسسياسى بولدى. وسى اتقارىلعان ءىس-شارالار – ءبىزدىڭ ەلىمىزدى ورتا ازياداعى موينى وزىق بەدەلدى ساياسي ويىنشىعا اينالدىردى. ەۋروپانىڭ كوڭىلى وسىلايشا ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ جۇرەگى ىسپەتتى قازاق ەلىنە اۋدى.
2008 جىلى قازاق ەلى ناتو-نىڭ دا سەنىمدى سەرىكتەسى رەتىندە باعالاندى. وسى جىلدىڭ 9-12 ماۋسىمىندا ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى ج.لەللو قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارىن جاسادى. سونىڭ جالعاسى بولىپ 11-قىركۇيەكتە ناتو باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى كلاۋديو بيسونەرونىڭ ەلىمىزدەگى تۇڭعىش ساپارى ءساتتى اياقتالدى. دۇنيەجۇزىلىك كەڭىستىكتە ەلەۋلى ءرولى بار سولتۇستىك انتلانتيكالىق وداق جوعارى باسشىلىعىنىڭ ەلىمىزگە جاساعان وسىنداي بىرقىدىرۋ رەسمي ءىسساپارلارىنان كەيىن ءبىزدىڭ الەمدىك ىقپالداستىقتاعى ساياسي بەلسەندىلىگىمىز ونان ءارى ارتا ءتۇستى. وعان مىسال ناتو-نىڭ سامميتتەن كەيىنگى ەڭ ۇلكەن ءىس-شاراسى – قاۋىپسىزدىك فورۋمى 2009 جىلى قازاقستاندا وتەتىن بولىپ بەلگىلەندى.
اتالعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى جىل باسىنداعى جولداۋ رۋحىن بويىنا ءسىڭىرىپ تۇرعانىن مىنادان اڭعارامىز: «ءبىز رەسەيمەن, قىتايمەن جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى نىعايتا بەرۋگە ءتيىسپىز. وڭىردەگى تۇراقتىلىق, اشىق پىكىر الىسۋ جانە ءوزارا ءىس-قيمىل تانىتۋ ءۇشىن بەرىك نەگىز قالاۋىمىز قاجەت. ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىز, سونىمەن قاتار, اقش-پەن, ەۋروپالىق وداقپەن جانە ناتو-مەن سىندارلى ءىس-قيمىلدى كەڭەيتە بەرەمىز».
2008 جىلداعى ناتو-مەن ءوزارا ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستىڭ تىعىز بولعاندىعىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى مىناۋ: 7-11 ءساۋىر كەزەڭىندە استانا جانە الماتى قالالارىندا «ناتو مەن قازاقستاننىڭ ارىپتەستىك اپتاسى» ءوتتى. ونىڭ اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزىندە ناتو-نىڭ دەپوزيتارلىق كىتاپحاناسى اشىلدى, بۇل – ءبىر; ەكىنشى – 12-13 قاراشادا قازاق ەلىنىڭ دەلەگاتسياسى مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۆالەنسيا قالاسىندا وتكەن ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىنا قاتىستى. سونداي-اق, ول جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە, ناتو-مەن قارىم-قاتىناس تۋراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇستانىمىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت وسى جىلعى جولداۋىندا ەلىمىز حالىقارالىق دارەجەدە تانىلۋىنىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, وسىعان وراي: «ەۋروپاعا جول» اتتى ارنايى باعدارلاما ءازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ول ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, باسقارۋدىڭ تاجىريبەسى مەن تەحنولوگياسىن تارتۋعا, زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرۋگە, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمىزدىڭ ستراتەگيالىق پايىمىن جانە ءوزىمىزدىڭ كۇن ءتارتىبىمىزدى بەلگىلەۋگە ىقپال ەتۋگە ءتيىس» دەگەن ەدى. ايتىلعان ماسەلە اياقسىز قالعان جوق, ءوز دەڭگەيىندە تولىق ورىندالدى جانە ناقتى ءىس بارىسىندا جۇزەگە استى. ونىڭ كورىنىسى رەتىندە 17 قاراشادا «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا گەرمانيانىڭ ديۋسسەلدورف قالاسىندا بولعان «قازاقستاننىڭ ەكونوميكا كۇنى» شاراسىن اتاي الامىز. اتالمىش شارا قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءۇش كوكەيكەستى باعىتتارىنا ارنالدى. ولاردى اتاپ ايتساق مىنالار: «قازاقستاندا كاسىپكەرلىك ءىسىن باستاۋ جانە جۇرگىزۋ جونىندە ءتاجىريبەلىك ۇسىنىستار», «نەمىس فيرمالارىنىڭ قازاقستانداعى پراكتيكالىق تاجىريبەسى» جانە «جاڭا نەمىس تەحنولوگيالارىن تارتۋ ءۇشىن قازاقستانداعى قۇقىقتىق نەگىزدەر جانە ينۆەستيتسيالىق كليمات».
حالقىمىزدا «تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىسىنان» دەيتىن ءسوز بار. ءبىز جوعارىدا اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كورسەتكەن ءىس-شارالار «ۇلتتىڭ ورگە باسۋى», «قارقىندى دامۋ» سىندى ءىرى ولشەمدەرگە سالساق, تىم قاراپايىم كورىنۋى دە مۇمكىن. الايدا, «ماسكەۋدىڭ ءبىر كۇندە تۇرعىزىلماعانى» سياقتى, جويقىن تابىس تا ءبىر-اق كۇندە اسپاننان جاڭبىرشا جاۋماسا كەرەك. سوندىقتان بۇلار, ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ ورگە باسۋىنداعى يگى قادامدار. وسىنداي اياق الىسىمىز ارقىلى بىزدەر الەم الدىندا ءوز ورنىمىزدى بەكىتتىك, بولاشاققا جاعىمدى جاڭالىقتارمەن بەتتەدىك. 2008 جىلدىڭ سىرتقى ساياسي جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى «ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى اتسالىساتىن بەدەلدى دە جاۋاپكەرشىلىكتى ەل مارتەبەسىن بەكىتتى».
ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتى سالاسىنداعى اتاپ ايتار ايىرىقشا ءبىر ماڭىزدى وقيعاسى – «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى. اسسامبلەيا تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا وسى ينستيتۋتتىڭ ەلىمىزدە اتقارىپ وتىرعان ءرولى, ماڭىزى حاقىندا ايتپاي كەتۋگە بولماس. ەلىمىز – كوپ ۇلتتى مەملەكەت. وزگە ەتنوستار قازاق ۇلتىن ۇيىتقى ەتىپ, سونىڭ اينالاسىنا توپتاسا وتىرىپ, بۇگىنگىدەي ءىرى اسۋلاردى باعىندىرا الدى. قازىر مەيلى ەۋروپا, مەيلى ازيا نەمەسە باسقا قۇرلىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جاعدايىنا ۇڭىلەر بولساق, ونداعى ۇلتارالىق قاقتىعىستار, دىنارالىق كيكىلجىڭدەر كۇن وتكەن سايىن شيەلەنىسىپ, ءتىپتى, مەملەكەتتى ىدىراتۋعا دەيىن الىپ كەلىپ جاتىر. ولاردا دا ۇلتارالىق توپتاستىرۋ, ەتنوستاردى ۇيىستىرۋ باستى ماسەلەگە اينالىپ, سول ءۇشىن ءتيىستى قادامدار جاسالىنعانىمەن, ونىسى كۇتكەن ءناتيجە بەرمەگەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. ال, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتتاردى توپتاستىرۋشى ءدۇنيەجۇزىلىك كوپ مودەلدىڭ ءبىرى بولعانىمەن ءومىرشەڭدىككە يە دارا نۇسقا ەكەنىن كورسەتتى.
مادەنيەتىمىز تولىسىپ, مۇرامىز قايتا تۇلەدى
2008 جىلدىڭ ايتارلىقتاي العا باسۋىنىڭ تاعى ءبىر سيپاتى – ۇلتتىق مۇرانى قايتا تۇلەتۋ, ۇلتتىق مادەنيەت پەن سپورتتى قولداۋ ءۇشىن ءىرى-ءىرى جۇمىستار اتقارىلعاندىعىندا بولسا كەرەك. «ءبىز عاسىرلار تەزىنەن وتكەن ۇلتتىق رۋح پەن تۋعان تىلىمىزگە, ءداستۇر-سالتىمىزعا قامقورلىق جاساپ, بۇدان بىلايعى كەزەڭدەردە دە ولاردىڭ ءورىسىن كەڭەيتە بەرەتىن بولامىز», دەگەن ەلباسى ءسوزىنىڭ اياسىندا “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا 51 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر قالپىنا كەلتىرىلدى. ودان بولەك ونداعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قازاقتىڭ ويشىل عۇلاماسى شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىق تويى سالتاناتتى تۇردە اتالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ بويىنشا “مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ” پرەزيدەنتتىك قورى قۇرىلىپ, بىرقاتار جاڭا جوبالاردى ومىرگە اكەلدى. وسى جىل ىشىندە ەكى بىردەي جاڭا مادەنيەت وشاعى – شىمكەنتتە وپەرا جانە بالەت, قاراعاندىدا قازاق دراما تەاترلارى اشىلعانىن بىلەمىز. ودان باسقا دا اۋىز تولتىرىپ ايتار تابىستارىمىز مول بولدى. بۇلاردىڭ ءبارىن ءبىز ەلدىك پەن ەگەمەندىگىمىزدىڭ قازىعىن نىقتاپ بەكىتە تۇسكەن مادەني تولىسۋ, جاڭارۋ جولى دەپ باعالايمىز.
ءدال وسى 2008 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمى جانە ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن رەسەي مەملەكەتى مۇستافا شوقايدى «پەتەربۋرگ تۇلعاسى» مەدالىمەن ماراپاتتادى. مۇنى بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. رەتى كەلگەندە ءسوزدىڭ اتاسىن ولتىرمەي ايتپاساق بولماس. فرانتسيا مەن گەرمانيا سياقتى وركەنيەتتى ەلدەر مويىنداپ, بۇكىل تۇركى دۇنيەسى ءتانتى بولعان تۇلعامىزدى ءبىز وسى قانشالىقتى باعالاي الدىق؟ ءتاۋىر-اق قادىرلەپ جاتىرمىز عوي دەيىن دەسەڭ, الماتىداعى ادام بارماس شەتتە جاتقان كوشەسىنىڭ ءتۇرى اناۋ, كورگەن كىسى ۇيالاتىن. ەلوردادا دا اتىنا لايىق قاسقايىپ تۇرعان ءبىر ءمۇسىنى جوق. دەگەنمەن, ءۇمىتسىز – شايتان... قانى سۇيىماعان قازاق ازاماتتارى بار بولسا, ول دا جۋىق ارادا ىسكە اسىپ قالار دەپ ۇمىتتەنەمىز.
***
قازىرگى كەزدە وداقتان «وتاۋ» بولىپ بىرگە ءبولىنىپ شىققان رەسپۋبليكالاردىڭ قايسىبىرى جاداپ-جۇدەپ, توڭكەرىستەن كوز اشپاي جاتسا, ەندى ءبىرى ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, رەفورمالارى توقىراپ, حالقى باز كەشىپ سەندەلىپ, كورشى ەلدەردە بوسىپ ءجۇر. ءتىل-اۋزىمىز تاسقا, ونىڭ جانىندا قازاق ەلى ايدارىنان جەل ەسىپ تۇر دەسە دە جاراسادى. تەك, ۇزاعىنان بولعاي... تاعى دا ەسىمىزگە ەسكى تاريح ورالادى: «بەك ۇلدارى – قۇل بولىپ, پاك قىزدارى – كۇڭ بولىپ» تابعاش جۇرتىنا ءبىر كەزدەرى بەرەكەسىزدىگىمىزدەن بودان بولعان ەل ەدىك. قيىن جاعداي, قىسپاق كۇندەر ابىلايدى دا ساياسي قاجەتتىلىك ءۇشىن ەجەن حانعا باعىنىشتىمىن دەپ حات جازۋىنا ءماجبۇر ەتىپ ەدى. ەندى, مىنە, سول ميللياردتار ەلىنىڭ بۇگىنگى بيلەۋشىسى 2008 جىلعى وليمپيادانىڭ اشىلۋ قارساڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە بىلاي دەپتى: «وليمپيا ويىندارىنىڭ اشىلۋىنا 80-نەن استام مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەت باسشىلارى كەلەدى. بىراق تا مەن جەكە قابىلداۋدى ءۇش مەيمانعا عانا – پرەزيدەنت دج. بۋشقا, پرەمەر ۆ. پۋتينگە جانە سىزگە عانا جاسايمىن».ميللياردتار حانى تاعىنان ءتۇسىپ, ميلليونعا سالەم بەرگەنى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا, ءسوز جوق, ەلەۋلى ساياسي ويىنشى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بۇل دا بولسا قادىرلى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىدان اسىپ ءبىزدىڭ دە ايتارىمىز جوق.
نامازالى وماش ۇلى, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور.
