مىندەتتەمەلەردى ءمىنسىز ورىنداۋعا كۇش سالىنىپ جاتىر

ۇيىم كەڭەسىندە قازاقستاندىقتار ءسوزى ىقىلاس تۋعىزدى ۆارشاۆادا ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ جىل سايىنعى كە­ڭەسى ءوز جۇمىسىن باستادى. وندا ۇيىمعا قاتىسۋشى مەم­لە­كەت­تەر­دىڭ ادامي ولشەمدەر سالاسىنداعى  مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءجو­نىن­دەگى ماسەلە قارالاتىنى بەلگىلى. ەكى اپتاعا سوزىلاتىن فو­رۋم­عا ادەتتە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى, حالىق­ارا­لىق ماسەلەلەر جونىندەگى ساراپشىلار, قۇقىق قور­عاۋ­شى­لار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلەرى قاتىسادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي دەلەگاتسياسى قۇرامىنا ەلىمىز سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى ءمادينا جاربوسىنوۆا باستاعان پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كو­ميسسيانىڭ, جوعارعى سوتتىڭ, ور­تالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ وكىل­دەرى ەنگەن. كەڭەسكە سونداي-اق قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىسۋدا. ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت وكىلدەرى ءبىر ۇستەل باسىندا ەقىۇ كەڭىستىگىندە ادام قۇ­قىن ساقتاۋ سالاسىنداعى اعىم­دا­عى جاعدايدى تالقىلاپ, مەم­لە­كەتتەردىڭ وسى تۇرعىداعى ءوز مويىندارىنا العان مىندەت­تە­مەلەرىن قانشالىقتى ورىنداپ جاتقاندىعى جونىندە كۇش بىرىك­تىرە وتىرىپ, ساراپتامالار جاسايدى جانە وسى توڭىرەكتە پىكىر الماسۋلار جۇرگىزەدى. كەڭەستى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل – ليتۆانىڭ اتىنان ءسوز سويلەپ اشقان وسى ەل سىرت­قى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەۆالداس يگناتاۆيچۋس ءوزىنىڭ توراعالىعى بارىسىندا  ليتۆا­نىڭ 2010 جىلدىڭ جەلتوق­سا­نىن­دا وتكەن استانا ساممي­تىن­دە العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسقانىن اتاپ كورسەتتى. كەڭەستە قازاقستاندا ادامي ولشەمدەر بويىنشا مىندەت­تە­مە­لەر قالاي ورىندالىپ جات­قا­نى تۋرالى قازاقستان وكىلدەرى دە ءسوز سويلەدى. العاش بولىپ مىنبەرگە دەلەگاتسيا جەتەكشىسى ءما­دينا جاربوسىنوۆا كوتەرىل­دى. وتكەن جىل ادامي ولشەمدەر شارالارىنا تولى جىل بولدى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن قا­زاق­ستان وكىلى. استانادا ۇيىم­داس­تى­رىلعان ەقىۇ ءسامميتى ونىڭ تۇپقازىعىنا اينالدى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمى بويىنشا ءوز­دەرىنىڭ مويىندارىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ىزگى نيەت رۋحىندا ءسوزسىز ورىنداۋعا دەگەن شەشىمدىلىكتەرىن قۋاتتادى. ەلىمىزدىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى قازاق­ستان­نىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ ەقىۇ ۇشتىگى قۇرامىندا جۇمىسىن جالعاس­تى­رىپ جاتقانىنا نازار اۋدارا كەلىپ, وتانىمىزدىڭ باستى ماق­ساتى «ۆانكۋۆەردەن ۆلا­دي­ۆوستوكقا دەيىن كەڭ بايتاق كە­ڭىستىكتە» قاۋىپسىزدىك پەن ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ شەشۋشى تەتىك­تە­رىن نىعايتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر باستاۋشىسى رەتىندە ەقىۇ-نىڭ الەۋەتى مەن بەدەلىن جان-جاقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتۋ بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. بيىلعى جىلى قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق شە­بى­نەن وتەدى, دەپ جالعادى ءسوزىن م.جاربوسىنوۆا. تاريحي تۇرعى­دان وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە قا­زاقستان ەكونوميكاسى ور­نىق­تى دامىعان, وسى جايت ەلدىڭ ءار ازاماتىنا قاۋىپسىز جانە تۇ­راق­تى ءومىر قامتاماسىز ەتكەن مەملەكەتكە اينالدى. وتكەن جىلدار بەدە­رىندە رەسپۋبليكامىزدا دەموكراتيانى دامىتۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى مەن ادام قۇقى مەن بوس­تان­دىعىن قورعاۋ جولىندا وراسان جۇمىستار اتقارىلدى. ادام قۇ­قىن قورعاپ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ جانە نى­عاي­تۋ جۇيەلەرىن جەتىل­دى­رۋ باعىت­تا­رىندا دا ايتارلىقتاي شارالار قابىلداندى. قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ جە­­تەكشىسى ءسوزىن ەلىمىزدىڭ ءوز ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ تاڭداپ العان جولىنان اۋىت­قىماي كەلە جاتقانىن ايتۋمەن جالعادى. ول جولدار قۇقىق­تىق ورتانى ۇلتتىق قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى جە­تىلدىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ وتىر­­عان جۇمىستاردان كورىنەدى. ماسەلەن,  بۇل جۇمىستار 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ادام قۇقى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010-2020 جىل­دار كەزەڭىنە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى سياقتى باعدارلامالىق قۇجاتتارمەن ءۇي­لەستىرىلىپ كەلەدى. بۇل ەكى قۇجاتتى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەكىتكەن. م.جاربوسىنوۆانىڭ اتاپ كور­سەتكەنىندەي, جوعارىداعى باع­دار­لامالىق قۇجاتتار مەملەكەتتىك ورگانداردى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇي­ىم­دار مەن حالىقارالىق ۇيىم­داردى تارتا وتىرىپ, ادامي ءول­شەم­دەردىڭ ءتيىمدى, دايەكتى جانە ۇيلەسىمدى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا وڭ ىقپال ەتۋدە جانە تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى مەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمدا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2010-2011 جىلدارى سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى, مەدياتسيا تۋرالى, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى, قىل­مىس­تىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگى­لەن­دىرۋ ماسەلەلەرى جانە قىلمىستىق پروتسەستە زاڭدىلىقتىڭ كەپىلدىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى, مەملەكەتتىك قىز­مەت ماسەلەلەرى جانە كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى جانە باسقا زاڭدار قابىلداندى, دەدى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى. ءمادينا جاربوسىنوۆا, سونىمەن قاتار, ادامي ولشەمدەرگە قا­تىسى بار باسقا دا ءبىرشاما زاڭ­دار قابىلداۋ جوسپاردا تۇرعانىن اتاپ وتە كەلىپ, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ ساۋىرىندە قازاقستاندا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بول­عانىنا نازار اۋداردى. سايلاۋدى شەتەلدىك بايقاۋشىلار, ونىڭ ءىشىن­دە ەقىۇ/دياقب مەن ەقىۇ پا بايقاۋشىلارى باقى­لاعانىن قاپەرگە سالدى. ءجۇر­گى­زىلگەن مونيتورينگ ناتيجەسىندە ەقىۇ/دياقب-نىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قورى­تىن­دىلارى بويىنشا قورىتىندى ەسەبى دايىندال­عا­نىن, سوعان ءساي­كەس بايقاۋ­شى­لاردىڭ انىقتالعان ەسكەرتپەلەرمەن قاتار, وڭ ۇدە­رىستەردىڭ كوپتەپ كورىنىس بەرگەنىن ءما­لىمدەگەنىن اتاپ ايتتى. وسى­نىڭ بارلىعى, دەدى ءسوزىنىڭ قورى­تىندىسىندا ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشى, قازاق­ستان­نىڭ ءوز ءمىن­دەتتەمەلەرىنە بارىنشا جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن قاراي­تىنىن ايعاق­تايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بايلانىس جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى نۇراي ورازوۆتىڭ ءسو­زىندە دە ەلىمىزدىڭ ادام قۇ­قىقتارى ماسەلەلەرىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ كەلە جات­قانى باسا ايتىلدى. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى, دەدى ول, 2005 جىلدان بەرى ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە قاتى­سۋشى بولىپ تابىلادى. پاك­تى­دە تا­نىلعان قۇقىقتاردى ءومىر­گە ەندىرۋ بويىنشا تۇراقتى تۇردە شارالار قابىلداپ وتىر. مۇ­نىڭ, سونىمەن قاتار, ەلى­مىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭنا­ما­سىندا كو­رىنىس تاپقانىنداي, مەملە­كەت­تىك شەكارالارعا قارا­ماس­تان, ازا­ماتتاردىڭ اقپا­راتتار مەن يدەيالار الۋ جانە تاراتۋ ەركىن­دىگىنە دە تىكەلەي قاتىسى بار. قازاقستاندىق ۆيتسە-مينيستر كەلەسى كەزەكتە باق سالاسىن­دا­عى زاڭنامالاردى بەيتاراپتاندىرۋ بويىنشا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى باياندادى. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ اقپانى مەن ماۋسىمىندا جەنەۆادا ءوت­كەن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقى ءجو­نىندەگى كەڭەسىندەگى كەزەڭدىك امبە­­باپ  شولۋ شەڭبەرىندەگى بايان­دا­مانى قورعاۋ قورىتىندىلا­رى بويىنشا قازاقستان جالا جابۋ مەن قورلاۋدى قىلمىسسىز­داندىرۋ تۋرالى ۇسىنىمدى قا­بىلداعان بولاتىن. ءسويتىپ, قا­زاقستان وزىنە 2014 جىلعا دەيىن جالا جابۋ مەن قورلاۋدى تو­لىقتاي قىلمىسسىزداندىرۋ تۋرالى مىندەتتەمە السا, اتالعان مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدى وسى جىلى-اق باستاپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭدارعا ءوز­گە­رىستەر  مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ن.ورازوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە قا­زاقستاننىڭ كۇن تارتىبىندەگى ءما­سەلەلەرگە بايلانىستى اتقارعان, اتقارىپ وتىرعان باسقا دا با­عىتتاعى جۇمىستارىنا جان-جاق­تى توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, بايلانىس جانە اقپارات مي­نيسترلىگىنىڭ «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جاساۋعا كىرىسكەنىن العا تارتتى. سونداي-اق باق بوستان­دىعى ماسەلەلەرىندەگى ستراتە­گيا­لىق باعىتتاردىڭ ءبىرى ين­تەر­نەتتى دامىتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتادى. ءسوزىنىڭ قورىتىن­دىسىندا ول مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانىپ وتىرعان شارالار باق سالاسىنداعى اعىمداعى جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. بۇگىندە, دەدى ن.ورازوۆ, قازاقستاندا 2722 باق جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 84 پايىزى نەمەسە 2283-ءى – تاۋەلسىز, 16 پايىزى نەمەسە 439-ى مەملەكەت­تىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان. سون­داي-اق, وتاندىق اقپاراتتىق رىنوكتا 2644 شەتەلدىك ماسس-مەديا ەركىن تارايدى. بۇل – 2192 باسىلىم مەن 452 تەلە جانە راديو ارنالار دەگەن ءسوز. وسىنشا باق قىزمەتى ەل ازاماتتارىنا ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قازاقستاندىقتار ءسوزى كەڭەس­كە قاتىسۋشىلار تاراپىنان ىقى­لاس تۋعىزدى. «ەگەمەن-اقپارات».