–جانداربەك اعا, مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلدىكتىڭ ارقاۋى. ەندەشە, تۋدىڭ, ەلتاڭبانىڭ, ءانۇراننىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ومىرىندە الاتىن ورنى جونىندەگى ءسىزدىڭ وي-پايىمىڭىز قانداي؟
–ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان قازاق حالقى ازاتتىق, تاۋەلسىزدىك الۋ ارمانىنا وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, 1991 جىلى قول جەتكىزدى. قازاقستان الەم مويىنداعان دەربەس مەملەكەتكە اينالدى. وسىدان كەيىن ەلىمىزدىڭ پارلامەنتىندە تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز – تۋ, ەلتاڭبا جانە ءانۇران قابىلداندى. الەمنىڭ ءار قيىرىندا ءالى دە ءوز تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى جوق ۇلتتار بار. ولار ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستەرىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ال قازاق ەلى اتامەكەنىنە ەش جەردەن كوشىپ كەلگەن جوق, ەشقايدا كوشىپ كەتكەن جوق. شەگى مەن شەتى كورىنبەيتىن كەڭ جازيرالى ۇلى دالادا ەلدىگىن, سالت-ساناسىن, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىردى. ءبىز ءجيى ايتىپ جۇرگەن «ماڭگىلىك ەل» – حالقىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنىڭ ومىرشەڭ يدەياسىن, جاستاردىڭ وتانشىلدىق سەزىمىن, دۇنيەتانىمىن, وي-ساناسىن, رۋحاني نەگىزىن كۇشەيتە تۇسەدى. سوندىقتان, ءاربىر مەملەكەتتىك ءرامىز, ياعني تۋ دا, ەلتاڭبا دا, ءانۇران دا ەلدىڭ وسى ءبىر ەڭ باستى يدەياسىن, ارمانىن, نەگىزىن, بولاشاعىن بويىنا جيناقتاي ءبىلۋى ءتيىس.
– جاسالعانىنا شيرەك عاسىر بولعان ەلتاڭباعا, ونداعى ەلەمەنتتەردىڭ فيلوسوفيالىق مانىنە تاعى دا توقتالىپ وتسەڭىز...
ء−ار ادام – ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى, ءبىر مەملەكەتتىڭ ازاماتى. ال ەندى ول ۇلت نەمەسە مەملەكەت ومىرىنە ءتۇرلى دەڭگەيدە قاتىسا السا, بۇل – ونىڭ ازاماتتىق باعدارىن, پارىزى مەن بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە, مەن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ەل تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى شارا – مەملەكەتتىك ءرامىزدى دايارلاۋعا قاتىستىم. سودان بەرى, مىنە, 25 جىل ءوتىپتى.
ء بىزدىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭبا – شەڭبەر ىسپەتتەس. ول عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ اسىل قازىناسىنا, مۇراسى مەن مۇراتىنا زەر سالا وتىرىپ, ءاربىر بەلگىمەن, بەينەمەن, نىشانمەن, مەڭزەۋمەن ەل ماڭگىلىگىن شەندەستىرەدى. بۇل ءرامىزدىڭ ارحيتەكتونيكاسى – كيىز ءۇي – ەل تاريحىنىڭ, فيلوسوفياسىنىڭ التىن ارقاۋى. وسىنىڭ ءبارى گەرالديكالىق كورىنىستەرمەن سيپاتتالعان. گەرالديكالىق كورىنىستەر – ەلتاڭباداعى ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, ءداستۇرىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرەتىن رامىزدىك ۇيلەسىمدىلىك.
سونىمەن, مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ نەگىزگى گەرلديكالىق ەلەمەنتى – كيىز ءۇي. ال ونىڭ كوگىلدىر ءتۇس اياسىنداعى بولىكتەرىن «شاڭىراق», «كەرەگە» جانە «بوساعا» بەينەلەرى قۇرايدى. شاڭىراقتىڭ وڭ جاعى مەن سول جاعىنا اڭىزدارداعى «جىلقى كيىك» بەينەسى ورنالاستىرىلعان. جوعارعى بولىگىندە – كولەمدى بەس بۇرىشتى جۇلدىز, ال تومەنگى بولىگىندە «قازاقستان» دەگەن جازۋ بار. «جۇلدىز, «شاڭىراق», «ۋىقتار», «تۇلپارلار», سونداي-اق, «قازاقستان» دەگەن جازۋ التىن تۇسپەن بەدەرلەنگەن.
شاڭىراق – بۇل ءپىشىنى بويىنشا كوك كۇمبەزىن ەسكە سالاتىن جانە ءداستۇرلى مادەنيەتتە تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى باستاۋىنىڭ ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلاتىن كيىز ءۇيدىڭ باستى جۇيە قۇراۋشى بولىكتەرىنىڭ ءبىرى. ياعني, شاڭىراق بەينەسى – ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتىڭ ورتاق ءۇيىنىڭ, ءبىرتۇتاس وتانىنىڭ بەلگىسى.
تۇلپارلار – مەملەكەتتىك ەلتاڭباداعى وزەكتى گەرالديكالىق ەلەمەنت سانالادى. ماسەلەن, قيال عاجايىپ كيەلى تۇلپارلار مەن قاناتتى «جىلقى كيىكتەر» «ەسىك» قورعانىنان تابىلعان بۇدان ەكى جارىم مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ساق حانزاداسى – «التىن ادامنىڭ» باس كيىمىندە بەينەلەنگەن. بۇل – ساقتار كيە تۇتقان توتەمدىك سيپاتتاعى جانۋارلار. ولاردىڭ ەلتاڭبادان كورىنىس تابۋى – ەلدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى سوناۋ ساق ءداۋىرى زاماندارىنان بەرى قالانىپ كەلە جاتىر دەگەندى بىلدىرەدى, قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى دە ساق زامانىنان تامىر تارتىپ جاتقانىن ۇقتىرادى. ياعني, ەلتاڭبادا تۇلپارلاردىڭ «جىلقى كيىك» بەدەرىمەن ايشىقتالۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار. سولتۇستىك قازاقستانداعى كونە بوتاي مادەنيەتىنە قاراپ, ساق, عۇن كەزەڭدەرىنە دەيىن دە, كەيىن دە جىلقىنىڭ ەرەكشە قاستەرلەنگەنىن, ادەت-عۇرىپتىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالعانىن اڭعارامىز. وردابالىق, سارايشىق, تارباعاتاي, ماڭىراق, ساۋىر تاۋىندا, قاراتاۋدىڭ ساۋىسقاندىسىندا پەتروگليفتەردەگى جان-جانۋارلار بەينەسى ءالى دە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل قايتالانباس ونەر تۋىندىلارى مادەنيەتىمىزدىڭ بولىنبەس تاريحى بولعاندىقتان, ول مەملەكەتتىك ەلتاڭبامىزدا جەتى ساقينالى قاسيەتتى ءمۇيىز جانە بوساعا بەلگىسى تۇرىندە كورىنىس تاپتى.
مەملەكەتتىك ەلتاڭبادا بەس بۇرىشتى جۇلدىز بەينەلەنگەن. ول – ميكروعارىش پەن ادام بەلگىسى. ء«ار ادامنىڭ ومىرىنە باعدار بەرەتىن جۇلدىزى بولادى» دەيدى حالىق. بۇعان قوسا, قازاقتا «جۇلدىزىڭ بيىك ءارى جارىق بولسىن!» «جۇلدىزىڭ جانسىن!», «جۇلدىزىڭ جوعارى بولسىن!» دەگەن دە سوزدەر, باتا-تىلەكتەر بار. دەمەك, جۇلدىزدىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ وسىنداي دا سيمۆولدىق ءمانى بار.وسى جۇلدىز مەملەكەتكە دە ءتان. ءبىز دە ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ جۇلدىزى جارىق ءارى بيىك بولاتىنىنا سەنەمىز. قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى سول جۇلدىزدى باعدار ەتىپ الۋى, ەل جۇلدىزىنىڭ العا باستايتىنىنا, جاڭا جولعا, بولاشاققا جەتەلەيتىنىنە ءۇمىت ارتۋى ءلازىم. سونداي-اق, بەس بۇرىشتى جۇلدىزدىڭ بەينەلەنۋى قازاقستاندىقتاردىڭ الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق پەن دوستىق ورناتۋعا نيەتتى ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن بىلدىرەدى.
ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگىزگى ءتۇس – التىننىڭ ءتۇسى. بۇل – بايلىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ جانە كەڭپەيىلدىلىكتىڭ بەلگىسى. سونداي-اق, وندا التىن تۇسپەن ۇيلەسەتىن اشىق اسپاندى, بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەلى تىرشىلىكتى بىلدىرەتىن كوگىلدىر تۋدىڭ دا ءتۇسى بار.
– وسى ءرامىزدى تالقىلاۋ بارىسىندا ەرەكشە ەستە قالعان ساتتەر دە بولدى عوي...
– ارينە. ءبىر عانا مىسال ايتايىن. ەلتاڭبا جوباسىن پارلامەنتتىڭ XII سەسسياسىندا تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار اراسىندا: «جۇلدىز – كەڭەس زامانىنىڭ سيمۆولى» دەۋشىلەر دە بولدى. سول كەزدە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ: «ەلتاڭباداعى بەس جۇلدىزعا سوۆەتتىك جۇيە قالدىعى دەپ قاراۋعا بولمايدى. جۇلدىز سوۆەتتىك زاماننان دا بۇرىن بولعان. «قازاقتا جۇلدىزىڭ بيىك بولسىن», دەيدى. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاڭادان العان مەملەكەتپىز. ءبىزدىڭ ءوز جولىمىز, ءوز جۇلدىزىمىز بولۋى كەرەك», – دەپ تۇجىرىمداعان ەدى. سوندىقتان, جۇلدىزدى ەلتاڭباعا ەنگىزگەن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى-تۇعىن.
– مەملەكەتتىك ەلتاڭباعا مەترولوگيا جانە ستاندارتتاۋ كوميتەتى جاڭا ستاندارت ەنگىزگەنىن بىلەمىز. ول وتكەن جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇزەگە استى. وزگەرىس ەنگىزۋدەگى ماقسات نە؟
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ قاتاڭ ستاندارتى بولعان ەمەس. 2008 جىلدان بەرى 7 جىلداي مەنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىممەن قازاقستان مەملەكەتتىك مەترولوگيا جانە ستاندارتتاۋ كوميتەتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, «مەكەن KZ» كومپانياسىنىڭ ءوندىرىس ۇجىمىمەن بىرگە تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇل رەتتە, بۇعان دەيىن ەلتاڭبا بولىكتەرىنىڭ اتاۋى بولماعان. سول سەبەپتى ەلتاڭبانىڭ 40-تان استام ەلەمەنتىنە ء«مۇيىز ساقينالارى», «تۇلپارلاردىڭ جالى», «جەلباۋ», «كەرەگە», «باسقۇر», «قوشقار ءمۇيىز» سەكىلدى تاريحي جانە ءداستۇرلى اتاۋلار بەرىلدى. سونداي-اق, ءار ەلەمەنت عىلىمي تۇردە زەرتتەلىپ, ولارعا ماتەماتيكالىق ولشەمدەر جاسالدى. ءاربىر اتاۋعا جانە تۇسىنە مازمۇنداما مەن سيپاتتاما بەرىلدى, ءار بولىكتىڭ ناقتى ولشەمدەرى انىقتالدى. الايدا, مەنىڭ اۆتورلىق تالاپتارىم مەن پارلامەنت بەكىتكەن زاڭدىلىقتار تولىقتاي ساقتالدى. بۇدان كەيىن قر ست 989-2014 ستاندارتتىڭ تالاپتارىنا ساي قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ ەتالوندى ۇلگىسى جاسالدى. ول 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىز بويىنشا وندىرىسكە ەنگىزىلدى.
– ءسىز ارحيتەكتۋرا سالاسىنىڭ بىردەن-ءبىر وكىلى رەتىندە ءداستۇرلى ارحيتەكتۋراعا جاڭا لەپ, جاڭا ءۇردىس, جاڭا سيپات, جاڭا ستيل ەنگىزۋدى ماقسات تۇتىپ جۇرگەن ازاماتسىز. ول – قازاقتىڭ «تەك», «تەكتىلىك» سوزدەرىنەن تىكەلەي تامىر تارتاتىن «ويتەك» ۇلتتىق ءستيلى. ءسىز ۇسىنعالى وتىرعان «ويتەك» ارحيتەكتۋراسىنىڭ وزەگى نەدە؟
– XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا پاريجدە «حاي-تەك» ءستيلى پايدا بولىپ, ول ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ىقپالىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. «حاي-تەك ءستيلى تەك ارحيتەكتۋراعا عانا ەمەس, ءتىپتى تۇرمىستىق كيىم-كەشەك وندىرىسىنە, قولونەر زاتتارىنا دا ەنىپ كەتتى. بۇل ۇردىسكە بالاما نەمەسە توتەپ بەرەتىن ستيل نەمەسە ارحيتەكتۋرالىق مەكتەپ ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. بىراق, الەم بۇل ءستيلدى تولىق ءارى تۇتاس قابىلداپ وتىر دەگەن ويدان دا اۋلاق بولۋ كەرەك. سەبەبى, «حاي-تەككە» ءار ەل ءوز ءتولتۋما ساۋلەت ۇلگىلەرى مەن جوبالارىن بالاما رەتىندە ۇسىنىپ ءجۇر. بۇل, ءسوزسىز, ويلاناتىن ءارى قولداپ-قۋاتتايتىن باعىت. ماسەلەن, بۇگىندە ءداستۇرلى ارحيتەكتۋرالىق مەكتەبى بار سكانديناۆيا, شۆەتسيا, فينليانديا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى, شىعىستا جاپونيا, قىتاي, اراب مەملەكەتتەرى وزدەرىنە ءتان ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىنى باعىت رەتىندە ۇستانىپ وتىر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل ۇلتتىق ارحيتەكتۋرا ماڭىزىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ارتقاندىعىن, كەڭ ءورىس العاندىعىن اڭعارتادى.
جالپى, ارحيتەكتۋرا مەملەكەت دامۋىنىڭ دا كورسەتكىشى. سەبەبى, ەگەر, مەملەكەت ىلگەرىلەسە, دامىسا, ول ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ءبىر بارومەترى – ارحيتەكتۋرادا دا كورىنىس تابادى. ءبىز ۇسىنعالى وتىرعان «ويتەك» ءستيلى – مىنە, وسىنىڭ امالى. «ويتەك» قازاقتىڭ «وي» جانە «تەك» دەگەن ەكى سوزىنەن, ەكى ۇعىمىنان قۇرالعان. وي – ۇلتتىق «مەندى» ايعاقتايدى, سونداي-اق, «ۇلتتىق لوگيكا» دەگەندى دە مەڭزەيدى.
قازاق – تەكتى حالىق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىمىز دە تەكتىلىك نەگىزىنەن قۇرىلۋى ءتيىس. تەك – تامىرىمىز, ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىمىز. سونداي-اق, تەك ۇعىمىندا جاۋاپكەرشىلىك پەن تالاپ نەگىزدەرى بار. ەندەشە, وي مەن تەك سوزدەرىنەن ءورىس العان «ويتەك» ءستيلىنىڭ وزەگى تەرەڭدە جاتىر دەر ەدىم. سەبەبى, «ويتەك» ارحيتەكتۋراسىنىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزى ۇلتىمىزدىڭ وي-ساناسىنان, اقىل-پاراساتىنان تامىر تارتىپ قانا قويماي, ەل مەن جەر يەسىنىڭ تەكتىلىگىن ايشىقتاي تۇسەدى. بولاشاقتا «ويتەك» ارحيتەكتۋراسىنان حالقىمىزعا ءتان گۋمانيستىك اقىل-وي, ەركىندىك, قوناقجايلىق, اشىقتىق, قايسارلىق, ياعني, ساق داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەتنوگەنەزيس بەلگىلەرى كورىنىس تابادى دەپ ويلايمىن. «ويتەك» ارحيتەكتۋراسىنىڭ رۋحاني تىرەگى – ۇلتىق سانا, پاراسات جانە اقىل بولۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
