28-29 قىركۇيەكتە استانادا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
بەرەكەگە باستايتىن باستامالارعا باسىمدىق بەرىلەدى
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆپەن اڭگىمە
– بولاتبەك بايان ۇلى, وبلىس شەڭبەرىندە اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ از ەمەس ەكەنىن كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ ءجۇرمىز. جاسالعان ءىستى بىزدەن ەشكىم تارتىپ المايدى. اڭگىمەمىزدى اتقارىلعان شارۋالاردى ايتۋدان ەمەس, الداعى قولعا الىناتىن جوبالاردان باستاعان دۇرىس سياقتى. وبلىستىڭ الداعى كۇندەردەگى دامۋ باعىتى قانداي بولماق؟
– دۇرىس ايتاسىز. بولاشاقتا نە جاسالاتىنى ءاربىر قىزىلوردالىقتى عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتى قىزىقتىرادى دەگەن ويدامىن. الاشتىڭ اناسى اتانعان سىر ءوڭىرى ۇنەمى ەلباسىنىڭ نازارىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وبلىستىڭ الەۋەتى كوتەرىلىپ, اگرارلىق وڭىردەن يندۋستريالىق ايماققا اينالدى.
ءبىز قىزىلوردا قالاسى مەن جەتى اۋداندا ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزدىك. ءسويتىپ, ولاردى ءۇش توپقا بولدىك. ءبىرىنشى توپقا جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارى مەن قىزىلوردا قالاسى كىرەدى. بۇل الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارى, ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن اۋماقتار بولىپ سانالادى.
ەندى سونى تاراتىپ ايتايىق. جاڭاقورعان – ايماقتاعى ەڭ دامۋشى اۋدان دەۋگە تولىق نەگىز بار. اتالعان اۋدان قازبا بايلىققا باي, تاۋ-كەن جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ايماق بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكاداعى ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدىڭ مول قورى ساقتالعان «شالقيا» كەن بايىتۋ ورنى دا وسى اۋداندا ورنالاسقان. شالقياداعى جەر استى بايلىعى 12 ميلليون توننا دەگەن بولجام بار. جەر قويناۋىنداعى مول قازىنانى اقشاعا شاعاتىن بولساق, ول 12 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ. جاڭاقورعان اۋدانىندا ۋران ءوندىرۋ ءىسى دە قارقىندى دامىپ جاتىر. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جاڭاقورعانداعى ۋراننىڭ قورى شيەلى اۋدانىنان دا كوپ ەكەن. وبلىستاعى ۋران بايىتۋ ورنىنىڭ ەكەۋى وسى اۋداندا. ولار – «قوراسان-1» جانە «قوراسان-2» ۋران ءوندىرۋ ورىندارى. قازىر مۇندا جىلىنا 1,5 مىڭ تونناعا دەيىن ۋران وندىرىلەدى. بولاشاقتا ونىڭ كولەمىن 5-7 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ۋران ءوندىرىسى جىلىنا 7 مىڭ تونناعا جەتكەندە, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارىلايدى. قازىردىڭ وزىندە جاڭاقورعان اۋدانىندا ينفراقۇرىلىمى دامىعان كوتتەدج قالاشىعىن سالۋ جوسپارلانىپ جاتىر.
سونىمەن بىرگە, مۇندا كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى سالىنۋدا. جوبانىڭ جالپى قۇنى 32,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ءوتكەن ماۋسىم ايىندا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن ءوزىم بارىپ كورىپ, تانىسىپ قايتتىم. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت دايىن دەسە بولعانداي. ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, وندا 17-18 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەتىن بولادى. وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 6-7 مۆت-ىن زاۋىت ءوزى شىعىندايدى. ال قالعانىن نارىققا جىبەرەدى. وسىعان وراي ءوز تاراپىمنان مىناداي ۇسىنىس بەردىم. زاۋىتتىڭ اينالاسىندا بوس جەر بار. سول جەرگە تەمىر-بەتون, كىرپىش, ارماتۋرا سياقتى تاعى باسقا تاۋارلار شىعاراتىن زاۋىتتار سالۋ كەرەك. نەگە؟ بىرىنشىدەن, اۋداندا قيىرشىق تاس ءوندىرىلەدى. زاۋىت سالىنسا, وندا ەلەكتر ەنەرگياسى جانىندا بولماق. ءبىر زاۋىتتا ءوندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىن ەكىنشىسىنە ارزان باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ەلەكتر تاسىمالىن جاسايتىن دەلدال كومپانيالار بولمايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ تۋرا جولى وسى. ءبىرى ەكىنشىسىنەن ەلەكتر قۋاتىن تىكەلەي السا, جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. سوندىقتان كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ اينالاسىن يندۋستريالدى ايماققا اينالدىرۋدى ويلاستىرۋدامىز.
قىزىلوردا وبلىسى ۆاننادي قورى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ۆاننادي – ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ءونىم, الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءبۇگىندە ونى يگەرۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. جۇمىس تولىقتاي ءبىر قالىپقا كەلگەندە, ول جەردە 2-3 مىڭ ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇل اۋداننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن جوبا.
جاڭاقورعان جەراستى بايلىعى مول جينالعان اۋدان ەكەنىن جوعارىدا ايتتىم. قازىر ول ايماقتان مۇناي, گاز كوزدەرى دە تابىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. جاقىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ جاتقان كومپانيانىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. ولار جەر استىندا 120-130 ميلليارد شارشى مەتر گاز قورى بار دەپ وتىر. گاز كەنىشى بەينەۋ – بوزاي – شىمكەنت گاز قۇبىرى وتەتىن ايماققا جاقىن ورنالاسقان. سول ارقىلى وزىمىزدە وندىرىلگەن گازدى سىرتقى رىنوكقا دا شىعارۋعا بولادى. ءسويتىپ, گازدى الەمدىك باعا بويىنشا ساتۋعا قول جەتكىزەمىز.
اتالعان اۋداندا قۇرىلىسقا قاجەتتى زاتتاردى دا شىعارۋمەن اينالىسۋعا ءمۇمكىندىك بار. ماسەلەن, كىرپىش ءوندىرىسىنە قولايلى جاعداي بار. كىرپىش شىعارۋ ءۇشىن ساز توپىراقتىڭ ساپالى بولعانى كەرەك. جاڭاقورعانداعى ساز توپىراق وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى. ويتكەنى, ونىڭ تۇزدىلىعى از. سونداي-اق, بۇل اۋداننىڭ بالشىعى دا پايدالى. بۇگىندە «جاڭاقورعان» ءساناتوريىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. وسىعان وراي ءساناتوريدىڭ ايماعىن كەڭەيتۋدى دە قولعا الماقپىز. باقشا سالۋدا دا وسى اۋداننىڭ ۇلەسى زور. قازىر تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى ەگىس ەگۋ قولعا الىندى. وعان قوسا جىلىجايلار دا سالىنىپ جاتىر. جاڭاقورعان اۋدانى بويىنشا اتقارىلاتىن شارۋالاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
ەندى شيەلى اۋدانىنا كەلەيىك. شيەلى اۋدانىندا وبلىستاعى بەس ۋران ءوندىرۋ ورنىنىڭ ۇشەۋى ورنالاسقان. ولار – ءيىركول, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قارامۇرىن. «بالاۋسا» ۆاننادي كەن ورنى دا وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا. شيەلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا التىن ءوندىرۋگە مۇمكىندىك بار. الدىن-الا جوبا بويىنشا بۇل ايماقتان 100 تونناعا دەيىن التىن وندىرۋگە بولادى ەكەن. بىراق التىن تابىلعان ورىندار ءار جەردە ورنالاسقان. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى اۋداننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وڭ اسەر ەتەدى.
شيەلىدە كۇكىرت قىشقىلىن ساقتايتىن زاۋىت سالىنىپ جاتىر. «مكس-كومپاني» سالىپ جاتقان بۇل زاۋىت تا ەرەكشە. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا دا شيەلىدە اۋقىمدى شارۋالار قولعا الىندى. جاڭاقورعان سەكىلدى شيەلىدە دە باقشا شارۋاشىلىعى دامي بەرەدى.
– سىربويىلىقتاردىڭ اتاكاسىبى – كۇرىش وندىرىسىندە ەكى اۋداننىڭ ۇلەسى قانداي؟
– ورىندى سۇراق. جاڭاقورعان مەن شيەلىنىڭ سىرداريادان سۋ الۋعا ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى. مىسالى, سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى شىركەيلى كانالى ارقىلى سۋ الىپ, ەگىستىككە جىبەرەدى. ال جاڭاقورعان مەن شيەلىدەگى كۇرىش ءوندىرىسى دارياداعى سۋدىڭ كولەمىنە تاۋەلدى. داريادا سۋ كولەمى كوپ بولسا, ولار سۋ الادى. ال داريا تارتىلا باستاعاندا, ولارعا سۋ الۋدا قيىندىق تۋىندايدى. سونىمەن قاتار ەكى اۋدانداعى سۋ تابانى نەگىزىندە قۇمشاۋىت بولىپ كەلەدى. تابيعي ەرەكشەلىگى سولاي. ونىڭ ءوزى كۇرىشتىككە سۋ جىبەرۋدە كەدەرگىسىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان ەكى اۋداندا جەم-ءشوپ دايىنداۋعا, باقشا ەگۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. وعان قوسا, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ جولعا قويىلعان. وسى جەردە ايتا كەتكەن ءجون, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سالىنعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشى كوپ ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن قىس-كوكتەم ايلارىندا رەتتەۋگە جانە ەگىس القاپتارىنا قاجەتتى سۋ كولەمىن الۋعا قول جەتكىزىلدى.
– العاشقى ۇشتىكتىڭ قاتارىندا قىزىلوردا قالاسى دا بار دەدىڭىز. قالادا قانداي ىستەر جاسالماق؟
– جالپى, كۇرىش وسىرۋمەن سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى اينالىسادى دەيمىز عوي. دەسەك تە, كۇرىشتى اقتاۋ قىزىلوردا قالاسىندا اتقارىلادى. كۇرىش وڭدەيتىن ورتالىقتاردىڭ 70 پايىزى قالادا ورنالاسقان. بولاشاقتا «التىن قامبا» كەشەنىنىڭ شەڭبەرىندە ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىعىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول جەردە جەمىس-جيدەك, كوكونىس, مايلى ءداندى داقىلدار ساقتالماق. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 3250 توننا كوكونىس ساقتايتىن ورىن سالماقپىز. اتالعان ورىننىڭ قۇرىلعىلارىنىڭ ءبارى اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ىشىندەگى بارلىق جاعدايدى, ياعني ىلعالدىعىن, تەمپەراتۋراسىن كومپيۋتەر باقىلاپ تۇرادى. كارتوپ, ءسابىز, قىرىققابات سەكىلدى كوكونىس ونىمدەرىن ءساۋىر-مامىر ايلارىنا دەيىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بولادى.
ءدال قازىر قىزىلوردا قالاسىندا قۇس فابريكاسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول جىلىنا 6 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن ءوندىرەدى. بۇل جەردەگى جۇمىس تا ەۋروپالىق تەحنولوگيالار بويىنشا ىسكە اسپاق. تاۋىق فابريكاسىنداعى باستى ماسەلە – تازالىق. بارلىعى اۆتومات ارقىلى باسقارىلىپ, كومپيۋتەرلەندىرىلەدى. تاۋىققا بەرىلەتىن جەم-ءشوپ پەن سۋدىڭ كولەمىن دە كومپيۋتەر انىقتايدى. تاۋىق ەتىن وڭدەۋ ءادىسى دە ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاسالماق. ەتى ءبىر بولەك, سۇيەگى ءبىر بولەك الىنادى. ءتىپتى, تاۋىقتىڭ قاۋىرسىنى دا الىنىپ, ودان تۇرمىسقا كەرەكتى زاتتار جاسالادى. ءومىردىڭ ءوزى بىزگە “باردى ۇقسات, ارتىق ىسىراپقا بارما” دەپ تالاپ قويىپ وتىر. ءبىز سونى ورىنداۋىمىز كەرەك.
ءبىر جوبانى باستاماس بۇرىن ونى ءجىتى زەرتتەۋ قاجەت. ءبىز گوللانديا, گەرمانيا, يتاليا سەكىلدى ىرگەلى ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىن زەرتتەپ قارادىق. «جاقسىدان ءۇيرەن» دەگەندەيىن, سولاردىڭ جاقسى جاقتارىنىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن, بۇل جوبانى قولعا الماس بۇرىن, مامان كەرەك. وسى سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ماماندارعا سۇرانىس باسىم. بۇگىنگى كۇنى سول مامانداردى دايىنداۋ ۇستىندەمىز.
– تاعى قانداي جوبا باستايسىزدار؟
– بۇدان باسقا تسەمەنت شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن بىلتىردان بەرى باستادىق. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, قىزىلوردا قالاسىندا يندۋستريالىق ايماق جاساپ جاتىرمىز. ونىڭ جالپى كولەمى مىڭ گەكتار جەردى قۇراماق. ول تيتوۆ, گاگارين ىقشام اۋداندارىنىڭ ارعى جاعىندا بولماق. سول جەردەن تسەمەنت زاۋىتى اشىلادى. ول جىلىنا 550 مىڭ توننا تسەمەنت شىعارادى. ەلباسى وبلىسىمىزعا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەندە, وسى جوبانى تانىستىردىم. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 25-30 ميلليون دوللار. وسىنداي كولەمدەگى زاۋىتقا بۇل اسا ۇلكەن قارجى ەمەس. قارجىلاندىرۋدى تولىقتاي جوبالاۋشى كومپانيا ءوز موينىنا الىپ وتىر. زاۋىت ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
سونىمەن قاتار, شىنى زاۋىتىنىڭ دا قۇرىلىسىن قولعا الماقپىز. بۇل ءجونىندە كوپ ايتىلدى, جازىلدى. ءتىپتى كەيبىر كومپانيالار تۇساۋكەسەر ءراسىمىن دە جاسادى. كوپتەگەن كومپانيالار وسى جوبانى باستاۋعا نيەتتى. نارىقتى زەرتتەپ, ءبىلىپ وتىر. بىراق بىرقاتار پروبلەمالارى بار. سوندىقتان بۇل جوبانى ءوزىمىز باستاماق نيەتتەمىز.
زاۋىت قۇرىلىسىن ءوز قولىمىزعا الۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. وسىنداي زاۋىت سالۋدى رەسپۋبليكانىڭ باسقا وبلىستارى دا كوزدەپ وتىر. دەي تۇرعانمەن, ولاردىڭ بارلىعى قىزىلوردانىڭ قۇمىنا يەك ارتادى. شىنىعا كەرەكتى شيكىزات – ءبىزدىڭ قۇمىمىز. مىسالى, پاۆلودار وزدەرىنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبەلەرىن پايدالانعىسى كەلەدى. اقتوبە قىزىلوردامەن ىرگەلەس جاتىر. ءارى ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتتى وبلىس بولىپ سانالادى. ەندى مىناعان نازار اۋدارىڭىز: قازاقستاندا ەكىنشى شىنى شىعاراتىن زاۋىت بولمايدى. سوندىقتان ءبىز بۇل مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋگە ءتيىسپىز. قازىر وسى باعىتتا «قىزىلوردا» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى جۇمىس جاساپ جاتىر. سمەتالىق-جوبالىق قۇنى ەسەپتەلىپ, كەلىسىم-شارتتار جاسالماق. ەگەر دە وسى جوبا ىسكە اسسا, وندا ستراتەگيالىق ماڭىزى زور زاۋىت ءبىزدىڭ ايماقتا بولادى دەگەن ءسوز. بىرىنشىدەن, جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلادى. وندا مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ەكىنشىدەن, ءبۇكىل ەنەرگەتيكا سالاسىن العا جىلجىتادى. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى, ءبىر عانا زاۋىت قىزىلوردا قالاسى تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جارتىسىن ءبىر ءوزى جاراتادى. سونداي-اق, ول قۇر تۇتىنىپ قانا قويمايدى, اقشاسىن دا تولەي الاتىن جاعدايدا بولادى. وندا ءبىزدىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن تاراتۋ ورتالىعى اياعىنان تىك تۇرادى. تسەمەنت زاۋىتى دا ءبىرشاما ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنادى. ودان دا بولەك زاۋىتتار اشىلادى.
– بۇل جوبالار قاشان ىسكە اسىرىلماق؟
– بۇيىرتسا, بىرەر كۇندە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا بايانداما جاسايمىن. سول كەزدە وسى ۇسىنىستى ەنگىزبەك ويدامىن. دەپۋتاتتار قولداسا, 2012 جىلى «قىزىلوردا» اكك جوبانى تولىقتاي قولعا الادى. ال «مەليوراتور» جشس قازىر «سىر تسەمەنتى» دەگەن زاۋىتتى باستاپ كەتتى. قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارى الداعى ۋاقىتتا كەلەدى. ونى كەلەر جىلدىڭ سوڭىنا نەمەسە 2013 جىلى اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قىزىلوردا قالاسىندا بۇدان باسقا اۆتوكولىكتەرگە گاز قۇياتىن ورتالىقتار ءجۇيەسى اشىلماق. سونىمەن قاتار, كۇرىش وراتىن جاتكالار قۇراستىرىلماق. ونىڭ العاشقى ساتىسىنداعى جۇمىستار تولىقتاي اياقتالدى. مۇنىڭ ەكىنشى ساتىسىنداعى جۇمىستار كەلەر جىلى بىتەدى. ول كەزدە ءبىز ءشوپ وراتىن جاتكالار دا جاسايمىز. ءشوپتى جينايتىن قۇرالداردى دا شىعارامىز.
اۋىز سۋ – قىزىلوردا قالاسى ءۇشىن قانى جەرگە تامباي تۇرعان ماسەلە. قىزىلجارما جەراستى سۋ قويماسىن زەرتتەگەنىمىزدى بىلەسىزدەر. ال قىزىلجارما جەراستى سۋ قويماسى قالانىڭ تاپ استىندا ورنالاسقان. مەملەكەتتىك كوميسسيا جەراستى سۋىنىڭ كولەمى كۇنىنە 83 مىڭ شارشى مەتر سۋ بەرۋگە جارامدى دەگەن شەشىم شىعاردى. قىزىلوردا قالاسى كۇنىنە 45 مىڭ شارشى مەتر سۋ شىعىندايدى. ەندى جوبالىق-سمەتالىق جۇمىستارىن جاساپ, ۇڭعىماسىن قازىپ, سۋ جەلىلەرىنە قوسۋ قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز قىزىلوردالىقتاردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز.
– ءسوز باسىندا اۋدانداردى ءۇش بولىككە ءبولىپ قاراستىردىق دەپ ەدىڭىز. ەندى سونىڭ ەكىنشى بولىگىنە دە جەتكەن سياقتىمىز...
– ەكىنشى توپقا ارال, قازالى اۋداندارى جاتادى. قازالى – تەمىر جولدىڭ تورابى تۇيىسكەن اۋدان. اۋداندا مال شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بالىق شارۋاشىلىعى دا پايدا اكەلىپ وتىرعان سالانىڭ ءبىرى. «رزا» اق اعارعاننىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋمەن اينالىسىپ جاتىر. مۇنىمەن قاتار, اۋداننان مۇناي مەن گازدىڭ دا كەن ورىندارى تابىلدى. قازىردىڭ وزىندە وندا «ساۋتس-ويل», «باۋر جانە ك» سەكىلدى كومپانيالار جۇمىس ىستەۋ ۇستىندە. ال «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىمەن سويلەسكەنىمدە, ولار ارال ايماعىندا جاقىن ارادا بارلاۋ جۇمىستارىن باستاۋدى كوزدەپ وتىرعاندارىن ايتتى. بۇل قازالى, ارال اۋداندارى دا بولاشاقتا مۇناي مەن گاز وندىرەتىن ءورىستى ايماققا اينالۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. وسىلاي بولعان جاعدايدا اۋدانداردا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جاڭا كەشەندەر بوي كوتەرەدى. ارال, قازالى اۋداندارى تەك اۋىلشارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن اۋدان بولمايدى. ولار يندۋستريالىق ايماققا اينالادى. جوعارىدا ايتتىم, قازالىدا تەمىر جولدىڭ تورابى تۇيىسەدى. ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى ءوزىن-ءوزى اقتايتىن, پايدا اكەلەتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن بولماق. ارال, قازالى اۋداندارى ءىرى قارا مال وسىرۋدە دە ەرەكشە نازارعا ىلىگىپ وتىر. مال بورداقىلايتىن شارۋاشىلىقتاردى اشۋ قولعا الىنۋدا. اسىرەسە, بالىق شارۋاشىلىعى دامۋ ۇستىندە. وسى كەزدىڭ وزىندە بالىق وڭدەيتىن كاسىپورىندار اشىلۋدا. ارينە, ولار ۇلكەن ەمەس. بىراق قۇپتارلىق باستاما. سەبەبى, ءبىز بۇرىن بالىقتى شيكىلەي ساتاتىن ەدىك. قازىر وڭدەپ, ءوڭ بەرىپ ساتىلىمعا شىعارىپ جاتىرمىز. ەسەسىنە, پايدالى ءىس. ارالدىڭ اتى تۇزىمەن شىققانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ەندى ارالدى تۋريستىك ايماققا اينالدىرماقپىز. تۋريستىك ايماق قامىستىباس كولىنىڭ شەڭبەرىندە بولماق.
– ءۇشىنشى توپقا سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى جاتاتىن بولىپ تۇر عوي...
– جوعارىدا اتاپ ايتتىم, كۇرىشتى نەگىزىنەن وسى ءۇش اۋداندا ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «قۇمكول» كەن ورنى سىرداريا اۋدانىنا جاتادى. سىرداريا اۋدانى قىزىلوردا قالاسىن مال ەتىمەن, جەمىس-جيدەك, كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن وندىرىستىك بەلدەۋ بولادى دەگەن جوسپار بار. اتالعان ءۇش اۋداننىڭ دامۋ باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
بەرەكەگە باستايتىن باستامالارعا باسىمدىق بەرىلەدى
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆپەن اڭگىمە
– بولاتبەك بايان ۇلى, وبلىس شەڭبەرىندە اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ از ەمەس ەكەنىن كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ ءجۇرمىز. جاسالعان ءىستى بىزدەن ەشكىم تارتىپ المايدى. اڭگىمەمىزدى اتقارىلعان شارۋالاردى ايتۋدان ەمەس, الداعى قولعا الىناتىن جوبالاردان باستاعان دۇرىس سياقتى. وبلىستىڭ الداعى كۇندەردەگى دامۋ باعىتى قانداي بولماق؟
– دۇرىس ايتاسىز. بولاشاقتا نە جاسالاتىنى ءاربىر قىزىلوردالىقتى عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتى قىزىقتىرادى دەگەن ويدامىن. الاشتىڭ اناسى اتانعان سىر ءوڭىرى ۇنەمى ەلباسىنىڭ نازارىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وبلىستىڭ الەۋەتى كوتەرىلىپ, اگرارلىق وڭىردەن يندۋستريالىق ايماققا اينالدى.
ءبىز قىزىلوردا قالاسى مەن جەتى اۋداندا ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزدىك. ءسويتىپ, ولاردى ءۇش توپقا بولدىك. ءبىرىنشى توپقا جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارى مەن قىزىلوردا قالاسى كىرەدى. بۇل الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارى, ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن اۋماقتار بولىپ سانالادى.
ەندى سونى تاراتىپ ايتايىق. جاڭاقورعان – ايماقتاعى ەڭ دامۋشى اۋدان دەۋگە تولىق نەگىز بار. اتالعان اۋدان قازبا بايلىققا باي, تاۋ-كەن جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ايماق بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكاداعى ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدىڭ مول قورى ساقتالعان «شالقيا» كەن بايىتۋ ورنى دا وسى اۋداندا ورنالاسقان. شالقياداعى جەر استى بايلىعى 12 ميلليون توننا دەگەن بولجام بار. جەر قويناۋىنداعى مول قازىنانى اقشاعا شاعاتىن بولساق, ول 12 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ. جاڭاقورعان اۋدانىندا ۋران ءوندىرۋ ءىسى دە قارقىندى دامىپ جاتىر. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جاڭاقورعانداعى ۋراننىڭ قورى شيەلى اۋدانىنان دا كوپ ەكەن. وبلىستاعى ۋران بايىتۋ ورنىنىڭ ەكەۋى وسى اۋداندا. ولار – «قوراسان-1» جانە «قوراسان-2» ۋران ءوندىرۋ ورىندارى. قازىر مۇندا جىلىنا 1,5 مىڭ تونناعا دەيىن ۋران وندىرىلەدى. بولاشاقتا ونىڭ كولەمىن 5-7 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ۋران ءوندىرىسى جىلىنا 7 مىڭ تونناعا جەتكەندە, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جوعارىلايدى. قازىردىڭ وزىندە جاڭاقورعان اۋدانىندا ينفراقۇرىلىمى دامىعان كوتتەدج قالاشىعىن سالۋ جوسپارلانىپ جاتىر.
سونىمەن بىرگە, مۇندا كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى سالىنۋدا. جوبانىڭ جالپى قۇنى 32,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ءوتكەن ماۋسىم ايىندا زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن ءوزىم بارىپ كورىپ, تانىسىپ قايتتىم. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت دايىن دەسە بولعانداي. ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, وندا 17-18 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەتىن بولادى. وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 6-7 مۆت-ىن زاۋىت ءوزى شىعىندايدى. ال قالعانىن نارىققا جىبەرەدى. وسىعان وراي ءوز تاراپىمنان مىناداي ۇسىنىس بەردىم. زاۋىتتىڭ اينالاسىندا بوس جەر بار. سول جەرگە تەمىر-بەتون, كىرپىش, ارماتۋرا سياقتى تاعى باسقا تاۋارلار شىعاراتىن زاۋىتتار سالۋ كەرەك. نەگە؟ بىرىنشىدەن, اۋداندا قيىرشىق تاس ءوندىرىلەدى. زاۋىت سالىنسا, وندا ەلەكتر ەنەرگياسى جانىندا بولماق. ءبىر زاۋىتتا ءوندىرىلگەن ەلەكتر قۋاتىن ەكىنشىسىنە ارزان باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ەلەكتر تاسىمالىن جاسايتىن دەلدال كومپانيالار بولمايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋدىڭ ەڭ تۋرا جولى وسى. ءبىرى ەكىنشىسىنەن ەلەكتر قۋاتىن تىكەلەي السا, جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. سوندىقتان كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ اينالاسىن يندۋستريالدى ايماققا اينالدىرۋدى ويلاستىرۋدامىز.
قىزىلوردا وبلىسى ۆاننادي قورى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ۆاننادي – ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ءونىم, الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءبۇگىندە ونى يگەرۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. جۇمىس تولىقتاي ءبىر قالىپقا كەلگەندە, ول جەردە 2-3 مىڭ ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇل اۋداننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن جوبا.
جاڭاقورعان جەراستى بايلىعى مول جينالعان اۋدان ەكەنىن جوعارىدا ايتتىم. قازىر ول ايماقتان مۇناي, گاز كوزدەرى دە تابىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. جاقىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ جاتقان كومپانيانىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. ولار جەر استىندا 120-130 ميلليارد شارشى مەتر گاز قورى بار دەپ وتىر. گاز كەنىشى بەينەۋ – بوزاي – شىمكەنت گاز قۇبىرى وتەتىن ايماققا جاقىن ورنالاسقان. سول ارقىلى وزىمىزدە وندىرىلگەن گازدى سىرتقى رىنوكقا دا شىعارۋعا بولادى. ءسويتىپ, گازدى الەمدىك باعا بويىنشا ساتۋعا قول جەتكىزەمىز.
اتالعان اۋداندا قۇرىلىسقا قاجەتتى زاتتاردى دا شىعارۋمەن اينالىسۋعا ءمۇمكىندىك بار. ماسەلەن, كىرپىش ءوندىرىسىنە قولايلى جاعداي بار. كىرپىش شىعارۋ ءۇشىن ساز توپىراقتىڭ ساپالى بولعانى كەرەك. جاڭاقورعانداعى ساز توپىراق وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى. ويتكەنى, ونىڭ تۇزدىلىعى از. سونداي-اق, بۇل اۋداننىڭ بالشىعى دا پايدالى. بۇگىندە «جاڭاقورعان» ءساناتوريىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. وسىعان وراي ءساناتوريدىڭ ايماعىن كەڭەيتۋدى دە قولعا الماقپىز. باقشا سالۋدا دا وسى اۋداننىڭ ۇلەسى زور. قازىر تامشىلاتىپ سۋارۋ ارقىلى ەگىس ەگۋ قولعا الىندى. وعان قوسا جىلىجايلار دا سالىنىپ جاتىر. جاڭاقورعان اۋدانى بويىنشا اتقارىلاتىن شارۋالاردىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
ەندى شيەلى اۋدانىنا كەلەيىك. شيەلى اۋدانىندا وبلىستاعى بەس ۋران ءوندىرۋ ورنىنىڭ ۇشەۋى ورنالاسقان. ولار – ءيىركول, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قارامۇرىن. «بالاۋسا» ۆاننادي كەن ورنى دا وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا. شيەلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇندا التىن ءوندىرۋگە مۇمكىندىك بار. الدىن-الا جوبا بويىنشا بۇل ايماقتان 100 تونناعا دەيىن التىن وندىرۋگە بولادى ەكەن. بىراق التىن تابىلعان ورىندار ءار جەردە ورنالاسقان. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءوزى اۋداننىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وڭ اسەر ەتەدى.
شيەلىدە كۇكىرت قىشقىلىن ساقتايتىن زاۋىت سالىنىپ جاتىر. «مكس-كومپاني» سالىپ جاتقان بۇل زاۋىت تا ەرەكشە. «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا دا شيەلىدە اۋقىمدى شارۋالار قولعا الىندى. جاڭاقورعان سەكىلدى شيەلىدە دە باقشا شارۋاشىلىعى دامي بەرەدى.
– سىربويىلىقتاردىڭ اتاكاسىبى – كۇرىش وندىرىسىندە ەكى اۋداننىڭ ۇلەسى قانداي؟
– ورىندى سۇراق. جاڭاقورعان مەن شيەلىنىڭ سىرداريادان سۋ الۋعا ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى. مىسالى, سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى شىركەيلى كانالى ارقىلى سۋ الىپ, ەگىستىككە جىبەرەدى. ال جاڭاقورعان مەن شيەلىدەگى كۇرىش ءوندىرىسى دارياداعى سۋدىڭ كولەمىنە تاۋەلدى. داريادا سۋ كولەمى كوپ بولسا, ولار سۋ الادى. ال داريا تارتىلا باستاعاندا, ولارعا سۋ الۋدا قيىندىق تۋىندايدى. سونىمەن قاتار ەكى اۋدانداعى سۋ تابانى نەگىزىندە قۇمشاۋىت بولىپ كەلەدى. تابيعي ەرەكشەلىگى سولاي. ونىڭ ءوزى كۇرىشتىككە سۋ جىبەرۋدە كەدەرگىسىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان ەكى اۋداندا جەم-ءشوپ دايىنداۋعا, باقشا ەگۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. وعان قوسا, جەمىس-جيدەك ءوسىرۋ جولعا قويىلعان. وسى جەردە ايتا كەتكەن ءجون, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سالىنعان كوكساراي سۋ رەتتەگىشى كوپ ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, سىرداريا وزەنىنىڭ سۋىن قىس-كوكتەم ايلارىندا رەتتەۋگە جانە ەگىس القاپتارىنا قاجەتتى سۋ كولەمىن الۋعا قول جەتكىزىلدى.
– العاشقى ۇشتىكتىڭ قاتارىندا قىزىلوردا قالاسى دا بار دەدىڭىز. قالادا قانداي ىستەر جاسالماق؟
– جالپى, كۇرىش وسىرۋمەن سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى اينالىسادى دەيمىز عوي. دەسەك تە, كۇرىشتى اقتاۋ قىزىلوردا قالاسىندا اتقارىلادى. كۇرىش وڭدەيتىن ورتالىقتاردىڭ 70 پايىزى قالادا ورنالاسقان. بولاشاقتا «التىن قامبا» كەشەنىنىڭ شەڭبەرىندە ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىعىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول جەردە جەمىس-جيدەك, كوكونىس, مايلى ءداندى داقىلدار ساقتالماق. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 3250 توننا كوكونىس ساقتايتىن ورىن سالماقپىز. اتالعان ورىننىڭ قۇرىلعىلارىنىڭ ءبارى اۆتوماتتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ىشىندەگى بارلىق جاعدايدى, ياعني ىلعالدىعىن, تەمپەراتۋراسىن كومپيۋتەر باقىلاپ تۇرادى. كارتوپ, ءسابىز, قىرىققابات سەكىلدى كوكونىس ونىمدەرىن ءساۋىر-مامىر ايلارىنا دەيىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بولادى.
ءدال قازىر قىزىلوردا قالاسىندا قۇس فابريكاسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول جىلىنا 6 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن ءوندىرەدى. بۇل جەردەگى جۇمىس تا ەۋروپالىق تەحنولوگيالار بويىنشا ىسكە اسپاق. تاۋىق فابريكاسىنداعى باستى ماسەلە – تازالىق. بارلىعى اۆتومات ارقىلى باسقارىلىپ, كومپيۋتەرلەندىرىلەدى. تاۋىققا بەرىلەتىن جەم-ءشوپ پەن سۋدىڭ كولەمىن دە كومپيۋتەر انىقتايدى. تاۋىق ەتىن وڭدەۋ ءادىسى دە ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاسالماق. ەتى ءبىر بولەك, سۇيەگى ءبىر بولەك الىنادى. ءتىپتى, تاۋىقتىڭ قاۋىرسىنى دا الىنىپ, ودان تۇرمىسقا كەرەكتى زاتتار جاسالادى. ءومىردىڭ ءوزى بىزگە “باردى ۇقسات, ارتىق ىسىراپقا بارما” دەپ تالاپ قويىپ وتىر. ءبىز سونى ورىنداۋىمىز كەرەك.
ءبىر جوبانى باستاماس بۇرىن ونى ءجىتى زەرتتەۋ قاجەت. ءبىز گوللانديا, گەرمانيا, يتاليا سەكىلدى ىرگەلى ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىن زەرتتەپ قارادىق. «جاقسىدان ءۇيرەن» دەگەندەيىن, سولاردىڭ جاقسى جاقتارىنىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن, بۇل جوبانى قولعا الماس بۇرىن, مامان كەرەك. وسى سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ماماندارعا سۇرانىس باسىم. بۇگىنگى كۇنى سول مامانداردى دايىنداۋ ۇستىندەمىز.
– تاعى قانداي جوبا باستايسىزدار؟
– بۇدان باسقا تسەمەنت شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن بىلتىردان بەرى باستادىق. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, قىزىلوردا قالاسىندا يندۋستريالىق ايماق جاساپ جاتىرمىز. ونىڭ جالپى كولەمى مىڭ گەكتار جەردى قۇراماق. ول تيتوۆ, گاگارين ىقشام اۋداندارىنىڭ ارعى جاعىندا بولماق. سول جەردەن تسەمەنت زاۋىتى اشىلادى. ول جىلىنا 550 مىڭ توننا تسەمەنت شىعارادى. ەلباسى وبلىسىمىزعا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەندە, وسى جوبانى تانىستىردىم. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 25-30 ميلليون دوللار. وسىنداي كولەمدەگى زاۋىتقا بۇل اسا ۇلكەن قارجى ەمەس. قارجىلاندىرۋدى تولىقتاي جوبالاۋشى كومپانيا ءوز موينىنا الىپ وتىر. زاۋىت ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
سونىمەن قاتار, شىنى زاۋىتىنىڭ دا قۇرىلىسىن قولعا الماقپىز. بۇل ءجونىندە كوپ ايتىلدى, جازىلدى. ءتىپتى كەيبىر كومپانيالار تۇساۋكەسەر ءراسىمىن دە جاسادى. كوپتەگەن كومپانيالار وسى جوبانى باستاۋعا نيەتتى. نارىقتى زەرتتەپ, ءبىلىپ وتىر. بىراق بىرقاتار پروبلەمالارى بار. سوندىقتان بۇل جوبانى ءوزىمىز باستاماق نيەتتەمىز.
زاۋىت قۇرىلىسىن ءوز قولىمىزعا الۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. وسىنداي زاۋىت سالۋدى رەسپۋبليكانىڭ باسقا وبلىستارى دا كوزدەپ وتىر. دەي تۇرعانمەن, ولاردىڭ بارلىعى قىزىلوردانىڭ قۇمىنا يەك ارتادى. شىنىعا كەرەكتى شيكىزات – ءبىزدىڭ قۇمىمىز. مىسالى, پاۆلودار وزدەرىنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك تاجىريبەلەرىن پايدالانعىسى كەلەدى. اقتوبە قىزىلوردامەن ىرگەلەس جاتىر. ءارى ەلەكتر ەنەرگياسى قۋاتتى وبلىس بولىپ سانالادى. ەندى مىناعان نازار اۋدارىڭىز: قازاقستاندا ەكىنشى شىنى شىعاراتىن زاۋىت بولمايدى. سوندىقتان ءبىز بۇل مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەۋگە ءتيىسپىز. قازىر وسى باعىتتا «قىزىلوردا» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى جۇمىس جاساپ جاتىر. سمەتالىق-جوبالىق قۇنى ەسەپتەلىپ, كەلىسىم-شارتتار جاسالماق. ەگەر دە وسى جوبا ىسكە اسسا, وندا ستراتەگيالىق ماڭىزى زور زاۋىت ءبىزدىڭ ايماقتا بولادى دەگەن ءسوز. بىرىنشىدەن, جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلادى. وندا مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. ەكىنشىدەن, ءبۇكىل ەنەرگەتيكا سالاسىن العا جىلجىتادى. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى, ءبىر عانا زاۋىت قىزىلوردا قالاسى تۇتىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جارتىسىن ءبىر ءوزى جاراتادى. سونداي-اق, ول قۇر تۇتىنىپ قانا قويمايدى, اقشاسىن دا تولەي الاتىن جاعدايدا بولادى. وندا ءبىزدىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن تاراتۋ ورتالىعى اياعىنان تىك تۇرادى. تسەمەنت زاۋىتى دا ءبىرشاما ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنادى. ودان دا بولەك زاۋىتتار اشىلادى.
– بۇل جوبالار قاشان ىسكە اسىرىلماق؟
– بۇيىرتسا, بىرەر كۇندە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا بايانداما جاسايمىن. سول كەزدە وسى ۇسىنىستى ەنگىزبەك ويدامىن. دەپۋتاتتار قولداسا, 2012 جىلى «قىزىلوردا» اكك جوبانى تولىقتاي قولعا الادى. ال «مەليوراتور» جشس قازىر «سىر تسەمەنتى» دەگەن زاۋىتتى باستاپ كەتتى. قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارى الداعى ۋاقىتتا كەلەدى. ونى كەلەر جىلدىڭ سوڭىنا نەمەسە 2013 جىلى اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قىزىلوردا قالاسىندا بۇدان باسقا اۆتوكولىكتەرگە گاز قۇياتىن ورتالىقتار ءجۇيەسى اشىلماق. سونىمەن قاتار, كۇرىش وراتىن جاتكالار قۇراستىرىلماق. ونىڭ العاشقى ساتىسىنداعى جۇمىستار تولىقتاي اياقتالدى. مۇنىڭ ەكىنشى ساتىسىنداعى جۇمىستار كەلەر جىلى بىتەدى. ول كەزدە ءبىز ءشوپ وراتىن جاتكالار دا جاسايمىز. ءشوپتى جينايتىن قۇرالداردى دا شىعارامىز.
اۋىز سۋ – قىزىلوردا قالاسى ءۇشىن قانى جەرگە تامباي تۇرعان ماسەلە. قىزىلجارما جەراستى سۋ قويماسىن زەرتتەگەنىمىزدى بىلەسىزدەر. ال قىزىلجارما جەراستى سۋ قويماسى قالانىڭ تاپ استىندا ورنالاسقان. مەملەكەتتىك كوميسسيا جەراستى سۋىنىڭ كولەمى كۇنىنە 83 مىڭ شارشى مەتر سۋ بەرۋگە جارامدى دەگەن شەشىم شىعاردى. قىزىلوردا قالاسى كۇنىنە 45 مىڭ شارشى مەتر سۋ شىعىندايدى. ەندى جوبالىق-سمەتالىق جۇمىستارىن جاساپ, ۇڭعىماسىن قازىپ, سۋ جەلىلەرىنە قوسۋ قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز قىزىلوردالىقتاردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولامىز.
– ءسوز باسىندا اۋدانداردى ءۇش بولىككە ءبولىپ قاراستىردىق دەپ ەدىڭىز. ەندى سونىڭ ەكىنشى بولىگىنە دە جەتكەن سياقتىمىز...
– ەكىنشى توپقا ارال, قازالى اۋداندارى جاتادى. قازالى – تەمىر جولدىڭ تورابى تۇيىسكەن اۋدان. اۋداندا مال شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. بالىق شارۋاشىلىعى دا پايدا اكەلىپ وتىرعان سالانىڭ ءبىرى. «رزا» اق اعارعاننىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋمەن اينالىسىپ جاتىر. مۇنىمەن قاتار, اۋداننان مۇناي مەن گازدىڭ دا كەن ورىندارى تابىلدى. قازىردىڭ وزىندە وندا «ساۋتس-ويل», «باۋر جانە ك» سەكىلدى كومپانيالار جۇمىس ىستەۋ ۇستىندە. ال «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىمەن سويلەسكەنىمدە, ولار ارال ايماعىندا جاقىن ارادا بارلاۋ جۇمىستارىن باستاۋدى كوزدەپ وتىرعاندارىن ايتتى. بۇل قازالى, ارال اۋداندارى دا بولاشاقتا مۇناي مەن گاز وندىرەتىن ءورىستى ايماققا اينالۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز. وسىلاي بولعان جاعدايدا اۋدانداردا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جاڭا كەشەندەر بوي كوتەرەدى. ارال, قازالى اۋداندارى تەك اۋىلشارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن اۋدان بولمايدى. ولار يندۋستريالىق ايماققا اينالادى. جوعارىدا ايتتىم, قازالىدا تەمىر جولدىڭ تورابى تۇيىسەدى. ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى ءوزىن-ءوزى اقتايتىن, پايدا اكەلەتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن بولماق. ارال, قازالى اۋداندارى ءىرى قارا مال وسىرۋدە دە ەرەكشە نازارعا ىلىگىپ وتىر. مال بورداقىلايتىن شارۋاشىلىقتاردى اشۋ قولعا الىنۋدا. اسىرەسە, بالىق شارۋاشىلىعى دامۋ ۇستىندە. وسى كەزدىڭ وزىندە بالىق وڭدەيتىن كاسىپورىندار اشىلۋدا. ارينە, ولار ۇلكەن ەمەس. بىراق قۇپتارلىق باستاما. سەبەبى, ءبىز بۇرىن بالىقتى شيكىلەي ساتاتىن ەدىك. قازىر وڭدەپ, ءوڭ بەرىپ ساتىلىمعا شىعارىپ جاتىرمىز. ەسەسىنە, پايدالى ءىس. ارالدىڭ اتى تۇزىمەن شىققانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ەندى ارالدى تۋريستىك ايماققا اينالدىرماقپىز. تۋريستىك ايماق قامىستىباس كولىنىڭ شەڭبەرىندە بولماق.
– ءۇشىنشى توپقا سىرداريا, جالاعاش, قارماقشى اۋداندارى جاتاتىن بولىپ تۇر عوي...
– جوعارىدا اتاپ ايتتىم, كۇرىشتى نەگىزىنەن وسى ءۇش اۋداندا ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «قۇمكول» كەن ورنى سىرداريا اۋدانىنا جاتادى. سىرداريا اۋدانى قىزىلوردا قالاسىن مال ەتىمەن, جەمىس-جيدەك, كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن وندىرىستىك بەلدەۋ بولادى دەگەن جوسپار بار. اتالعان ءۇش اۋداننىڭ دامۋ باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس.
* * *
سىر – الاشتىڭ اناسى ايدىنى كەڭ اق ماڭداي, جاسىل جاننات جاعاسى. ەلباسىمىز ايتقانداي, سىر – الاشتىڭ اناسى. ىرىس تاسىپ جاتقانداي, قازىنالى دالاسى. سان مىڭ شامدى جاققانداي, جارقىراعان قالاسى. سىر – الاشتىڭ اناسى. تالاي قيىن شاقتاردا, بولعان ەلدىڭ پاناسى. ەل نامىسى تاپتالماي. تۇسپەگەن ەر باعاسى. سىر – الاشتىڭ اناسى. جىردان بۇلاق اققانداي, سارقىلمايتىن ساعاسى. وسىندا ءورىس تاپقانداي, سالت-ءداستۇردىڭ ساراسى. سىر – الاشتىڭ اناسى. ايدىنى كەڭ اق ماڭداي, جاسىل جاننات جاعاسى. ەلباسىمىز ايتقانداي, سىر – الاشتىڭ اناسى.ماحمۇتباي امىرە ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
* * * دەرەك پەن دايەك «باقىت» شارۋا قوجالىعىنىڭ «بالىقتى وڭدەۋ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» جوباسى (قازالى اۋدانى). جوبانىڭ قۇنى 33,0 ملن.تەڭگە, جاڭا جۇمىس ورنى – 10, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 500 توننا بالىق وڭدەۋ. جوبانىڭ 1 كەزەڭىندە جىلىنا 850 توننا بالىق الۋ تسەحى ىسكە قوسىلىپ, قازىرگى تاڭدا شارۋا قوجالىعى مۇزداتىلعان بالىقتى رەسەيگە جونەلتۋدە. بۇگىندە ونىڭ 2-ءشى كەزەڭى بويىنشا سۇبە ەت (فيلە) دايىندايتىن تسەحتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.* * *
«رزا» اق-تىڭ «تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى (قازالى اۋدانى). جوبانىڭ قۇنى 2,2 ملرد.تەڭگە, جاڭا جۇمىس ورنى – 60, قۋاتتىلىعى – جىلىنا 10,8 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ. جوبا ءوندىرىستىڭ بارلىق تسيكلدارىن قامتيدى, ياعني جەم-ءشوپتى دايىنداۋدان باستاپ ساۋدا نۇكتەلەرىنە فەرمادان دايىن ءونىمدى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كاسىپورىن شىعاراتىن ءونىمنىڭ ءتۇرى 8-دەن 16-عا دەيىن كەڭەيتىلگەن. سونداي-اق, ونىڭ ساقتاۋ مەرزىمى ۋلتراپاستەرلەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ارقىلى 1 جىلعا دەيىن ۇزارتىلادى. بولاشاقتا, جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءىرى قارانى 1200 باسقا دەيىن كوبەيتە وتىرىپ, وبلىستى سۇتپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جانە بالالار ءسۇت تاعامى ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا, كاسىپورىن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان نىسان قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى ەڭ ءىرى كەشەندەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جوبا ەلباسىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى قويعان ماقساتتارىنا سايكەس كەلەدى.* * *
«دورستروي» جشس-ءنىڭ «قورقىت اتا زيارات ەتۋشىلەر ورتالىعى كەشەنى» قۇرىلىسىنىڭ جوباسى (قارماقشى اۋدانى). جوبانىڭ قۇنى 220,0 ملن.تەڭگە, جاڭا جۇمىس ورنى – 15. نەگىزىنەن جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى وبلىستىڭ بيۋدجەتىنىڭ جاقسارۋىنا, الەۋمەتتىك, مادەني جانە ەكولوگيالىق ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەتىن بولادى.* * *
«شنس» جشس-ءنىڭ «جىلىجاي» جوباسى (جالاعاش اۋدانى). جوبانىڭ قۇنى – 250,0 ملن.تەڭگە. جاڭا جۇمىس ورىندارى – 10. قۋاتتىلىعى – جىلىنا 400 توننا كوكونىس ءوسىرۋ. جىلىجاي گيدروپونيكا ءادىسىمەن, ياعني توپىراقسىز ءوسىرىلەدى. جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كاسىپورىن شىعاراتىن بيووتىن قولدانىلادى. جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى ايماق حالقىن ارزانداتىلعان كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, كاسىپورىن قازىرگى تاڭدا ەكولوگيالىق تازا كۇرىش قاۋىزىنان بيووتىن شىعارۋدا. بيووتىننىڭ باسقا وتىنداردان ايىرماشىلىعى – ۇزاق ۋاقىت جىلۋدى ساقتاپ تۇرادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى بولىپ سانالادى.* * *
«جانروسس» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ «تىڭايتقىش سىعىندىسىن ءوندىرۋ جانە جىلىجاي شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ» جوباسى (ارال اۋدانى). جوبانىڭ قۇنى – 120,0 ملن.تەڭگە. جاڭا جۇمىس ورىندارى – 60. قۋاتتىلىعى – جىلىنا 180 مىڭ ليتر تىڭايتقىش سىعىندىسىن ءوندىرۋ. اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاڭا پروگرەسسيۆتى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ ارقىلى تىڭايتقىشتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءوندىرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم وندىرۋشىلەردى ساپالى تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, جىلىجاي شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ جانە دامىتۋ بولىپ تابىلادى.* * *
«ك-Group» LTD جشس-ءنىڭ «قۋاتتىلىعى جىلىنا 5000 توننا قۇس فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى» جوباسى (قىزىلوردا قالاسى). جوبانىڭ قۇنى – 3,5 ملرد.تەڭگە. جاڭا جۇمىس ورىندارى – 25. قۋاتتىلىعى – جىلىنا 5000 توننا قۇس ەتى. زاماناۋي قۇس فابريكاسىندا ەت الۋعا باعىتتالعان قۇستاردى وسىرۋگە جاڭا وزىق تەحنولوگيالار قولدانىلاتىن بولادى, ونىڭ ءىشىندە برويلەرلەر, ۆەتەرينارلىق مەديتسينانىڭ قازىرگى زامانعى ستاندارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ ءوندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ اۆتوماتتاندىرۋ جانە مەحانيكالاندىرۋ دەڭگەيى جوعارىلاتىلعان.
