تاۋەلسىزدىك تويى قارساڭىندا رۋحاني ومىرىمىزدە ەكى بىردەي شىن مانىندەگى عاجايىپ وقيعا بولىپ ءوتتى. «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ تولىق قازاق تىلىندە حابار تاراتۋعا كوشسە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيتويىنا تاعى ءبىر رۋحاني تارتۋ – «مادەنيەت» تەلەارناسى دۇنيەگە كەلدى. كەشە تاۋەلسىزدىك سارايىندا وسىناۋ قوس قۋانىشقا جانە دە بالعىندارعا بالتامىزعى – «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ اشىلعانىنا 1 جىل تولۋىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارا ءوتتى.
قازاق ەلى ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەل رەتىندە كوك تۋىن جەلبىرەتكەلى تالاي تاريحي وقيعاعا كۋا بولىپ كەلەمىز. ەل مەرەيىن ءوسىرەر قۋانىشتىڭ ءبارىنىڭ ءجونى ءبولەك ەكەنى راس, الايدا سولاردىڭ ىشىندە رۋحتى وتكىرلەيتىن, نامىستى جانيتىن ەڭ ەرەكشەلەرى ەل ەسىندە ماڭگى قالىپ قوياتىنىن ەسكەرسەك, ءتىل قۇدىرەتىنەن, انا ءتىلىنىڭ ايبىنىن اسىرۋدان اسقان پارىز جوق دەر ەدىك. سول ەجەلگى اتا-بابالار وسيەتىنە ادالدىقتىڭ ەڭ ىزگى ءيىرىمىنىڭ «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنان باستالۋى جايدان-جاي بولماسا كەرەك. بۇگىن اسپانىمىز بۇلتتان شايداي اشىلىپ, ءتىل شۋاعى قۇلپىرا شاشىلعانداي اسەرگە بولەنىپ جاتىرمىز. قازاق ەلى تاعى دا ءوزىنىڭ رۋحاني ءبىر تۇما بۇلاعىنىڭ كوزىن اشىپ, شاتتىققا كەنەلۋدە. ەلىمىزدە بولىپ جاتاتىن ءتۇرلى جاڭالىقتارعا قۇلاعىمىزدى توسىپ ەلەڭدەپ وتىراتىنىمىز راس. الايدا مىناداي قۋانىشتى حاباردى, تاۋەلسىز ەلدىڭ جيىرما جىلعا جۋىق تاريحىندا العاش رەت ءوزىنىڭ تازا مەملەكەتتىك تىلىندە عانا حابار تاراتاتىن ارناسىن اشۋى تۋعان ءتىلىنىڭ العا باسىپ كەتە الماي جاتقانىنا كوڭىلدەرى قۇلازىپ ءجۇرگەن تالاي قازاق بالاسىنىڭ جەردەگى باسىن كوككە تيگىزىپ, كەۋدەسىندەگى ءۇمىت وتىن تۇتاتىپ جاتقانىن بىلەمىز. سونىڭ ەندىگى كەزدەگى اياق الىسى وسەر جۇرتتىڭ ونەگەسىنە لايىق جوبالارمەن العا باسا بەرسىن دەپ تىلەك ايتقاننىڭ ارتىقتىعى بولا قويماس.
حالقىمىزدىڭ تاماشا ءداستۇرىنە ساي اسەم انمەن ورىلگەن تۇساۋكەسەر كەشتە ورتاعا سالىنعان ويلار مەن قۇتتىقتاۋ ءسوزدەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسىپ جاتتى. اۋەلگى قۇتتىقتاۋ ءسوزدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى م.ءاشىمباەۆ سويلەدى. بۇگىن ءبىز مۇندا ەكى بىردەي تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز, – دەدى ماۋلەن ساعاتحان ۇلى.
– ءبىرىنشىسى, «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ ءجۇز پايىز قازاق تىلىندە حابار تاراتۋى بولسا, ەكىنشىسى, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جاڭادان «مادەنيەت» تەلەارناسىنىڭ تۇساۋى كەسىلۋدە. ەكى جوبا دا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ بۇل تەلەارنا ەگەمەندىگىمىزدى ناسيحاتتاۋعا, ەلدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتار مەن تابىستارىمىزدى حالىققا جەتكىزۋگە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جيىرما جىلدىق شەجىرەنى قالىپتاستىرۋدا ونىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن بىلەمىز. بۇگىنگىدەي ءىرى وقيعا كەلەشەكتە مۇنىڭ ودان دا بيىك جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, قازاق تەلەديدارىنا جاڭا تاريحي مۇمكىندىكتەر اشارىنا سەنەمىز. قازاقستان تاريحىندا تازا قازاق تىلىندە حابار تاراتۋ قۇقىنا يە بولعان «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىن بۇگىنگى قۋانىشتارىمەن قۇتتىقتايمىن, الداعى اتقاراتىن جۇمىستارىنا تابىس تىلەيمىن. ال «مادەنيەت» تەلەارناسىنا كەلەتىن بولساق, بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا مۇنداي اۋقىمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى ابدەن كوكەيگە قونادى. ۇلتتىق مادەنيەتتى, ءمادەني مۇرانى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ارقىلى عانا بايىرعى رۋحاني قۇندىلىقتار تاۋەلسىزدىك رۋحىمەن جاڭعىرا تۇسپەك. بۇل سالاداعى الەم جۇرتشىلىعىنا قازاقتىڭ ءالى تانىستىرار, ۇلگى ەتەر ونەگەلەرى جەتكىلىكتى. ەلدىڭ وركەنيەتى سول ەلدەگى مادەنيەتكە دەگەن كوزقاراسپەن ولشەنەرى بەلگىلى. سول سەبەپتى دە جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق ارنانىڭ قىزمەتى قاي كەزدە دە ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتە بەرسىن دەپ تىلەيمىن, دەدى م.اشىمباەۆ.
بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وسى جاڭالىقتاردىڭ وتە لايىقتى رۋحاني تارتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءجۇز پايىز قازاق تىلىندە حابار تاراتۋعا كوشكەن ۇلتتىق تەلەارنا مەن جاڭادان تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان «ءمادەنيەت» تەلەارناسىنىڭ الداعى جۇمىستارىنا تابىس تىلەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى اقپان ايىندا رەسپۋبليكاداعى جەتەكشى باق وكىلدەرىمەن وتكىزگەن سۇحباتىندا «قازاقستان» تەلەارناسىنا تولىق قازاق تىلىندە حابار بەرۋگە كوشۋى قاجەتتىگىن جۇكتەگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ, ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت حابارلارىن تەك قازاق تىلىندە جۇرگىزەتىن رۋحاني وشاق جۇرتشىلىقتى ايتۋلى ۇلتتىق جوبالارمەن تانىستىرىپ ۇلگەرگەنىن بىلەمىز. جارتى عاسىردان استام تاريحى بار ۇلتتىق ارنانىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى تىنىسىنان كوڭىل قوشىن كىرگىزەر جاڭا باعدارلامالار كورىنىس تابا باستاعانى كورەرمەننىڭ ريزاشىلىق سەزىمىن تۋعىزۋدا. «كەش جارىق», «تاڭشولپان», «ەكى جۇلدىز» سياقتى بۇرىننان بار باعدارلامالاردىڭ سوڭعى كەزدەرى وزگەشە ۇلگىدە قايتا جاڭعىرا باستاۋى تەلەارنا دەڭگەيىنىڭ وسە ءتۇسۋىنىڭ ءبىر ايعاعى. بۇگىندە «كەش جارىققا» كەش قالمايىق دەيتىن بولدى حالىق. ونىڭ ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا نەگىزدەلىپ, ناقتى تۇلعالار مەن جالپى شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ تۋىندىلارىنا ارنالۋى كورەرمەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋدە. سونداي-اق جۇرگىزۋشى شەبەرلىگىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. قانداي دا تابىسقا بولسىن تەك تىڭعىلىقتى دايىندىق ارقىلى جەتۋ مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق تەلەارنانىڭ بۇگىنگى شىعىپ وتىرعان شىڭى دا كوپ جىلعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى دەۋ ءلازىم. بۇل رەتتە تۇساۋكەسەر كەشىندە ەكراننان ءبىرتالاي جاڭا باعدارلامالاردىڭ كورەرمەنگە جول تارتىپ جاتقانى ايتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە «ساز تولعاۋ» مۋزىكالىق-تانىمدىق توك-شوۋى, «داۋا» مەديتسينالىق باعدارلاماسى, «الاڭ» پىكىرتالاس كلۋبى, «يمان ايناسى» حابارى, «وتانداستار» دەرەكتى فيلمدەر توپتاماسى, «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى» دەرەكتى فيلمدەر جيىنتىعى, «دامۋ» يندۋستريالاندىرۋ توك-شوۋى, «ەكى جۇلدىز» مۋزىكالىق ويىن-ساۋىق شوۋىنىڭ 4-ءشى كەزەڭى, «بولاشاق» وتاندىق تەلەسەريالى, «وزەكجاردى» جوباسى ارنا اجارىن ايشىقتاي تۇسەدى دەگەن ءۇمىت بار.
«قازاقستان» رترك ارقاۋىندا بىلتىر قىركۇيەكتىڭ 27-ءسى كۇنى «بالاپان» تەلەارناسى ءوزىنىڭ كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرىن ءتاتتى ونىمدەرىمەن قۋانتىپ تاستاعان. شاڭىراق كوتەرگەنىنە بار-جوعى ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى تولعان بالعىن ارنانىڭ سول ۋاقىتتان بەرى ءتۇرلى جانردا قىزىقتى باعدارلامالار ازىرلەگەنى, الەمنىڭ ۇزدىك انيماتسيالىق تۋىندىلارىن انا تىلىنە ءتارجىمالاپ ۇسىنۋى سابيلەردىڭ ناعىز كوڭىلدى وتاۋىنا اينالىپ ۇلگەرگەنىن اڭعارتادى. اتالمىش ارنا كەيىنگى جاس ۇرپاقتى ەلدىك مۇراتتارعا باستاپ تاربيەلەۋدە قىرۋار ءىس تىندىرۋدا. جىل بويى «شەبەرحانا», «كەل, وينالىق», «ءان سالايىق», «ايجۇلدىز», «ايگولەك», «ەركەتاي», «تولاعاي» سىندى كوپتەگەن باعدارلامالار بالعىن ساناعا بال تاتىرسا, كەلەشەكتە «ساناماق» تانىمدىق باعدارلاماسى, «جۇزدەن جۇيرىك» تانىمدىق, سپورتتىق, ويىن-ساۋىقتىق باعدارلاماسى, «تەنتەگىم» ءازىل-سىقاق باعدارلاماسى, «نەllo, بالاپان!» وقۋ-تانىمدىق باعدارلاماسى, «باۋىرساق» تانىمدىق باعدارلاماسى, «ق ۇلىنشاق» باعدارلاماسى, «بالدىرعان» مۋلتسەريالى سىندى ۇزدىك جوبالار سابيلەر الەمىنىڭ ءارلى بوياۋىنان سىر تارقاتادى.
«مادەنيەت» تەلەارناسى 80 پايىز مەملەكەتتىك, ال 20 پايىز وزگە تىلدەردە حابار تاراتىپ, وتاندىق جانە الەمدىك مادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن ءىنجۋ-مارجاندارىمەن تانىستىرىپ وتىرۋدى ناقتى ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي جانە مادەني مول مۇراسىن ساقتاپ قالۋدى, قازاق ءتىلىن, رۋحاني ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدى مۇرات ەتەدى. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى سپۋتنيكتىك ارنالار ارقىلى تەلەەنتسيكلوپەديالاردى, ەڭ ۇزدىك قازاق كينوسىن, كەڭەس وداعى تۇسىنداعى كوركەم تۋىندىلاردى, دەرەكتى فيلمدەردى, الەمدىك رەجيسسەرلەردىڭ وزىق تۋىندىلارىن, تاريحتان ءجانە اتاقتى تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىنان سىر شەرتەتىن باعدارلامالاردى, عىلىمي-اعارتۋشىلىق سيپاتتاعى دۇنيەلەردى, وپەرا جانە كونتسەرتتىك باعدارلامالاردى, تەلەقويىلىمدار مەن بالەت ونەرىن تاماشالاماق. «اقساراي» مۋزىكالىق-تانىمدىق حابارى باعدارلاماسىندا رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى جانە كلاسسيكالىق تەاترلاردىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى كورەرمەنگە جول تارتسا, «سول جىلدار» تانىمدىق باعدارلاماسى زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنا قۇرىلىپ, كەيىپكەرلەرى وتاندىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا اتسالىسقان تۇلعالار بولماق. «وركەنيەت» باعدارلاماسى قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ پىكىرتالاسىنا قۇرىلىپ, جاھاندانۋ ماسەلەلەرى مەن زاماناۋي مادەنيەتتىڭ قازىرگى قوعامنان الاتىن ورنى تۋرالى ويلار ورتاعا سالىنادى. «قىلقالام» حابارى قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى شەبەرلەرىنىڭ ءايگىلى كارتينالارى جايىندا سىر شەرتسە, «عاسىرلار پەرنەسى» باعدارلاماسى بارىسىندا حالقىمىزدىڭ عاجايىپ ءداستۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالارى مەن تۇركى مادەنيەتىنىڭ باعا جەتپەس ۇزدىك مۇرالارى كورەرمەنمەن قاۋىشپاق. «التىن كومبەدە» جاستاردى كىتاپ الەمىنىڭ سىرشىل عالامىنا جەتەلەيدى. «ءالى ەسىمدە» باعدارلاماسىندا قازاق ەستراداسىنىڭ حال-جايى باياندالسا, «كىتاپحانا» باعدارلاماسى قازاق ادەبيەتىنىڭ ايگىلى تۋىندىلارى مەن تاريحي باسىلىمدارىمەن تانىستىرۋدى ماقسات ەتكەن. «جۇزدەسۋ» حابارى شىعارماشىلىق ادامدارى وزدەرىنىڭ ونەر جولىنداعى قول جەتكەن تابىستارى مەن ىزدەنىستەرى جايىندا سۇحبات ورگىزسە, «اباي» بەس سەريالى دەرەكتى ءفيلمى قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ ءومىر ونەگەلەرىن وسەر ۇرپاققا ءۇلگى ەتىپ ۇسىنادى. «قازاق دالاسىنىڭ قۇپيالارى» ون سەريالى دەرەكتى فيلمدەر توپتاماسى بويىنشا ءتۇرلى وڭىرلەردىڭ وزىنە ءتان وزگەشە بوياۋلارى تانىستىرىلادى. «كوكجيەك» تەلەلەكتسيا ۇلگىسىندەگى عىلىمي-تانىمدىق جوباسى دا كورەرمەن تالعامىنا ساي ءوربيدى دەگەن سەنىم بار. «مادەنيەت» باعدارلاماسى ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ءتۇردى مادەني وقيعالارعا شولۋ جاساي وتىرىپ, وسى سالاداعى كەز-كەلگەن جاڭالىق جايىندا تولىققاندى ماعلۇمات بەرەدى. سونداي-اق «لەگەندى ي ميفى وپەرنوگو», «راسكرىتايا پارتيتۋرا», «نەسلۋچاينىە ۆسترەچي» باعدارلامالارىندا وتاندىق ونەر ساڭلاقتارىنىڭ تاعدىرى, كلاسسيكالىق جاۋھارلار جايىندا اڭگىمەلەر قوزعالادى دەپ كۇتىلۋدە. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, جاڭا ارنانىڭ «قازاقستان» رەسپۋبليكالىق تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ نەگىزىندە اشىلۋى مەن وتاندىق ءونىمدى جۇرتشىلىقتىڭ سپۋتنيك, ينتەرنەت جانە كابەلدىك جەلى ارقىلى تاماشالاي الاتىندىعى.
مەرەكەلىك كەشكە قاتىسۋشى مادەنيەت پەن ونەر وكىلدەرى ىشىنەن قۇتتىقتاۋ لەبىزىن اۋەلى كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا جەتكىزدى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن, قازىر قازاقستاندا جاعداي جامان ەمەس, سوڭعى جىلدارى قانشاما مەكتەپتەر, قازاق تىلىندەگى بالاباقشالار اشىلىپ جاتىر. مادەنيەتىمىز ءوركەندەسىن دەسەك, كەلەشەكتە ءوزىمىزدىڭ انا ءتىلىمىزدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. كەيدە شەت ەلگە بارعان ونەرپازدارىمىز كلاسسيكالىق شىعارمالاردى ءجيى ورىنداپ جاتاتىنىن كورەمىز, ال ونداعى حالىق ءبىزدىڭ ءداستۇرلى مۋزىكامىزعا اناعۇرلىم قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتادى. ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ دە مادەنيەتىمىزدى وزگەلەرگە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا «مادەنيەتتىڭ» تيگىزەر ىقپالى مول بولادى دەگەن سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قايرات بايبوسىنوۆ «مادەنيەت» تەلەارناسى كەلەشەكتە كلاسسيكالىق, ءداستۇرلى مۋزىكالاردى قاتار دارىپتەۋشى ارنا بولسىن دەگەن تىلەك ءبىلدىرىپ, اننەن شاشۋ شاشتى.
كومپوزيتور تولەگەن مۇحامەدجانوۆ ۇلتتىق ارنانىڭ تازا انا تىلىندە حابار تاراتۋى ءوزىنىڭ ۇلتتىق دەگەن اتاۋىنا شىن لايىقتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى, دەدى. «بالاپان» ارناسى سابيلەردىڭ قازاق ءتىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسۋىنە ىقپال ەتە بەرسىن, بۇگىنگى ءتاي-ءتاي باسقان قادامى قۇتتى بولسىن دەسە, بەلگىلى وپەرا ءانشىسى جاننات باقتاي «گاۋھارتاس» انىمەن سەرگىتىپ تاستادى. اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا «بالاپان» باعدارلاماسىن سابيلەردىڭ قىزىعا تاماشالايتىنىن, وسىنداي قازاق ءتىلدى حابارلارعا اسىرەسە, شالعايداعى اۋىل ادامدارى سۋساپ وتىرعانىن ايتىپ, كەلەشەكتە تەلەارنا قازاق جاستارىنىڭ رۋحىن كوتەرەتىن حابارلاردى كوپتەپ تاراتسا دەگەن تىلەك ءبىلدىردى. تەلەارنا باسشىلىعىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
سۇلتان ورازالين «قازاقستان» تەلارناسىنىڭ تاريحىنا توقتالا كەلە, تولقىندار ساباقتاستىعى ۇزىلمەسە, ۇلتتىق ارنانىڭ باعىندىرار بيىكتەرى مۇنان دا اسقاق بولا بەرەتىنىنە سەندىردى.
كەش سوڭىندا «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ باسقارما ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆا مەرەكەلىك كەشكە قاتىسۋشىلاردى وتاندىق تەلەديداردىڭ ايتۋلى جوباسىمەن قۇتتىقتاپ, مادەنيەت پەن ونەر تارلاندارىن «مادەنيەت» تەلەارناسىنداعى باعدارلامالار توڭىرەگىندە وي بولىسۋگە شاقىردى. كەز-كەلگەن اقپارات قۇرالى ءوزىنىڭ قولداۋشىلارىنسىز, جاناشىرلارىنسىز جاقسى ونىمگە قول جەتكىزە المايتىنىن, سول ءۇشىن ورتاق ىسكە قاشاندا قولداۋ كەرەكتىگىن, ەڭ باستىسى, ەلباسى جۇكتەگەن تاپسىرمانىڭ ويداعىداي ورىندالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
سونىمەن, كەشە قازاق تەلەديدارىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى دەپ ايتۋدىڭ ابدەن رەتى بار. قۋانىشىمىز ۇزاعىنان بولسىن, قادىرمەندى كورەرمەن.
قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
