ورىنبور اتىن ەستىگەن قازاق بالاسى ءبىر ەلەڭدەپ قالادى... العاشقى استانامىز بولعانى ءۇشىن عانا ەمەس, ارينە. ورىنبور سوڭعى بىرەر جۇزجىلدىق بويى قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى توعىسقان, ءبىر كەزدەرى بىلىمقۇمار جاستار جينالىپ, يگى جاقسىلار تابىسقان, ارداگەر بۋىننىڭ رۋحى سىڭگەن, ارىستاردىڭ باسقان ءىزى مەن الاقان تابى قالعان جەر.
«ءايت, شۋ, قارا نار,
ورىنبورعا الا بار!» – دەگەن ەكى اۋىز ءسوزدىڭ زاماننان زامانعا ءوتىپ ۇمىتىلماي كەلە جاتقانى تەگىن بولماسا كەرەك. ول كەزەڭدە ورىنبورعا بارۋ, ورىنبوردا بولۋ, ورىنبوردا وقۋ ءوركەنيەتكە قاراي وتەتىن ءبىلىم باسپالداعى سياقتى ەدى. بۇگىنگى بۋىن بىلىڭكىرەمەسە دە, اعا ۇرپاق ورىنبوردىڭ قازاق جۇرەگىندە قالعان بۇل قاسيەتىن جاقسى سەزىنەدى. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنىڭ بەلگىسىز بەتتەرىن اشۋعا نيەتتەنگەن ادامنىڭ ورىنبور مۇراعاتتارىنا, قالا قۇجاتحانالارىنىڭ قويناۋىنا ءبىر سۇڭگىمەي وتپەيتىنى سيرەك. كونە شاھاردىڭ كەز كەلگەن كوشەسى, عاسىردان عاسىرعا جەتكەن, سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن بايىرعى ۇيلەرى قازاق ءومىرىنىڭ قيلى كەزەڭدەرىنىڭ كۋاسى. ورىنبور – قازاقتىڭ وتكەن عاسىرلارداعى ميللاتتىك (ۇلتتىق) ماقساتتاعى ورەلى ويلارى توعىسقان ورتالىق.
تاريحي ساناداعى بۇل جاڭعىرىق, ءالبەتتە, ورىنبوردىڭ 1920-1925 جىلدارى قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استاناسى بولعاندىعىنان باستالادى. مىنە, مىناۋ جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇرعان ەڭسەلى ۇيدە 1920-1925 جىلدارى قىرعىز (قازاق) اسسر-ءىنىڭ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جۇمىس ىستەدى. بۇگىندە سوۆەت كوشەسى ەكىنشى ءۇي دەگەن مەكەن-جايدا تۇرعان وسى عيمارات قابىرعاسىنداعى كەڭەستىك زاماندا قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا سونىڭ ايعاعى.
ال سوۆەت كوشەسىندەگى جەتىنشى ءۇي – ورىنبوردىڭ باياعى شەكارالىق كوميسسيا ورنالاسقان, قىرعىز (قازاق) مەكتەبى جۇمىس ىستەگەن عيمارات. قازىر ول – №3 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ مەكەنى. سونداي-اق وسى كوشە بويىنداعى 17-ءۇي ءحىح عاسىردا قوعامدىق جينالىستىڭ عيماراتى بولعان, كەيىنىرەك «مۇعالىمدەر ءۇيى» دەپ اتالعان. قازىر روستروپوۆيچتەر اتىنداعى ورىنبور ونەر ينستيتۋتىنىڭ وقۋ كورپۋسى ورنالاسقان وسى ۇيدە 1920 جىلى قىرعىز (قازاق) اسسر-ءىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتاي سيەزى ءوتتى. بۇل جايىندا دا عيمارات قاپتالىنداعى ەسكەرتكىش تاقتا ەسكە سالىپ تۇر.
ورىنبوردىڭ ءبىر كوشەسى بەلگىلى ساياسي قايراتكەر ءالىبي جانگەلديننىڭ اتىندا. بۇدان باسقا شاھاردىڭ ءتورت تارابىنا تاراي ورنالاسقان قازاق, الماتى, اقتوبە, قاراعاندى, تۇركىستان, قارعالى, دامبار كوشەلەرى بار.
ۇلكەن ءبىر كوشە 1982 جىلدان بەرى كورنەكتى اعارتۋشى, عالىم, ۇستاز, جازۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەسىمىنە يە. ىبىراي 1857 جىلى ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسى جانىنداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتى بىتىرگەن. اعارتۋشى ءالتىنساريننىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرگەن عاسىرداعى زايىرلى ءبىلىم جولىن كوزدەپ, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ, جاستاردى وقۋ-ءىلىم جولىنا ۇندەۋ, جەر-جەردە قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىنا ارناپ مەكتەپتەر اشۋ, وقۋ وشاقتارىن باسقارىپ, ءدارىس ۇيرەتىپ, قازاق بالاسى ءۇشىن ورىس قارپى نەگىزىندە قازاقشا ءماتىندى وقۋلىقتار شىعارۋ, تانىمدىق-تاربيەلىك ماڭىزى زور كوركەم شىعارمالار جازىپ, ورىس قالامگەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىن تارجىمەلەۋ سىندى تەڭدەسسىز ەڭبەگى تاريحتا قالدى. ورىنبورداعى التىنسارين كوشەسى – قازاقستان مەن رەسەي سىندى ەكى ىرگەلى مەملەكەتتىڭ ءوزارا تاريحي قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءبىر باستاۋى ىبىرايداي بابانىڭ «تازا بۇلاقتاي» اعارتۋشىلىق ساپارىندا جاتقانىن جاقسى ءبىلىپ, تەرەڭ سەزىنگەندىكتەن تۋعان شەشىم, سوعان وراي كورسەتىلگەن قۇرمەت.
الايدا كەڭەستىك كەزەڭدە حح عاسىرداعى قازاق ەتنوسىنىڭ ورىنبورمەن بايلانىستى ايشىقتالاتىن قىزىقتى ءھام قيلى تاريحىنىڭ اينىماس ءبىرشاما وقيعا-قۇبىلىستارى, ەگەر ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ سوزىمەن جازار بولساق, «بۇكتەمەدە قالدى».
اشىلماي كەلگەن وسىنداي «بۇكتەمەنىڭ» ءبىرى – «قازاقتىڭ ەڭكەيگەن كارى, ەڭبەكتەگەن جاسىنا تۇگەلىمەن وي ءتۇسىرىپ, ءولىم ۇيقىسىنان وياتىپ, جانسىز دەنەسىنە قان جۇگىرتىپ, كۇزگى تاڭنىڭ سالقىن جەلىندەي شيرىقتىرعان, ەتەك-جەڭىن جيعىزعان» (مۇحتار اۋەزوۆ) «قازاق» گازەتىنىڭ – 1913-1918 جىلدارى ورىنبوردا شىعىپ تۇرعان قازاقتىڭ ءبىرىنشى جالپىۇلتتىق مەرزىمدىك باسىلىمىنىڭ قىزىل ءتوڭكەرىستىڭ داۋىلدى تولقىنىنا ءتۇسىپ, جەتپىس جىل بويى جابىق تا جۇمباق جاتقان تاعدىر-تاريحى ەدى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «ەلۋ-الپىس بالاعا عانا ارناپ بەرگەن ساباقتان التى ميلليون قازاقتى الالاماي, ىستەپ وتىرعان ءىسىمدى ارتىعىراق كورەمىن», دەيتىنى وسى كەزەڭ. «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى جوعالادى», دەي وتىرىپ, ءداۋىردىڭ دابىلكەشى بولعان ارىستار «قازاق» گازەتىن شىعارۋ ارقىلى بۇعان دەيىن «كيرگيز» دەگەن جالپى اتاۋمەن تومەنشىكتەپ جۇرگەن ۇلتىمىزدىڭ شىن اتىن قايتارۋعا جول سالعانىن دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
ورىنبوردا 1917 جىلى ءى جانە ءىى جالپىقازاق سيەزدەرى وتكەنى دە – ۇلت تاريحىنىڭ قاستەرلى دەرەگى. 2-8 ءساۋىردەگى باسقوسۋ تورعاي وبلىسى قازاعىنىڭ سيەزى تۇرعىسىندا وتسە, 21-26 شىلدەدەگى سيەز شىن مانىندە جالپىقازاقتىق تۇڭعىش سيەز بولدى. بۇل سيەزدەردە قارالعان ءماسەلەلەردى ءبىر اۋىز سوزبەن العاش رەت دەربەس مەملەكەت بولۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەرى جاسالىپ, قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش ساياسي پارتياسى بولۋىن ماقۇلدادى دەپ تۇيىندەۋگە بولادى.
وكىنىشكە قاراي, قازاق ەلى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنشە, حالىق ومىرىنە قاتىستى وسىنداي وراسان ماڭىزى بار داۋىرلىك دەرەكتەر تاريحي-ساياسي, عىلىمي-ادەبي اينالىمعا قوسىلعان جوق. تۇتاس ۇرپاقتار الاش قوزعالىسى قاتارىندا قازداي تىزىلگەن تاڭعاجايىپ تۇلعالاردىڭ بولعانىن, حالىقتىڭ وزەكتى وقيعالاردى باستان كەشىرگەنىن بىلمەي ءوستى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان قازاقستان ۇكىمەتى ورىنبور قالاسىنداعى قازاق سيەزدەرى وتكەن عيماراتقا جانە «قازاق» گازەتىنىڭ باسقارماسى ورنالاسقان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپ, وتە ماڭىزدى ءىس-شارا وتكىزدى. وسى سالتاناتتى راسىمدە ورىنبور وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-گۋبەرناتورى, ورىنبور وبلىسى ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆالەري روگوجكيننىڭ «مەموريالدىق سيمۆولداردىڭ ورناتىلۋى ءبىزدىڭ وتكەن زاماننىڭ وقيعالارىن, قازاقتىڭ كەمەڭگەر قايراتكەرلەرىن جانە كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن توڭكەرىس ۋاقىتىن تاريحي جادىمىزدى ۇستاۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەنى ەسىمىزدە. ال ورىنبور وبلىسىنىڭ مادەنيەت جانە سىرتقى بايلانىستار ءمينيسترى ۆيكتور شوريكوۆ ەكى ەلدەگى اعا بۋىننىڭ تاتۋ كورشىلىك, ءبىر بىرىنە دەگەن ءوزارا قۇرمەت رۋحىندا ءتاربيەلەنگەنىن ايتا كەلىپ, وسى ءداستۇردى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋگە, رەسەي مەن قازاقستاندى بايلانىستىراتىن دوستىق تاراۋلارىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ جولىندا ەسكەرتكىش تاقتالار ەلەۋلى ىقپال ەتەتىندىگىنە توقتالىپ ەدى.
ورتاق تاريح, ورتاق تاعدىر قازاقتى ەشۋاقىتتا ورىنبور ولكەسىنەن الىستاتا المايدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدى مەكەندەيتىن قانداس اعايىننىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان جەرىنىڭ ءبىرى – ورىنبور. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا ور بويىن جايلاعان وتانداستار سانى 125 مىڭنان اسادى. قۇداي كوپسىنبەسىن, ورىنبور قازاعى رەسەيدە استراحان وبلىسىنان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. وسى حالىقتىڭ 27 مىڭنان استامى قالالاردا تۇرادى, ال 98 مىڭى ەكى ەلدىڭ شەكاراسىن بويلاي اۋىلدىق جەرلەردى مەكەندەيدى. ارقايسىسىندا ون مىڭداي قازاق تۇراتىن ورىنبور, ورسك قالالارىن قوسا العاندا, قانداس باۋىرلار وبلىستىڭ ون ءبىر اۋدانىندا ورنالاسقان. اداموۆ, سول-يلەتسك (تۇزتوبە) اۋداندارىنداعى اعايىندار اۋقىمى 10 مىڭنان اسسا, ال دامبار, ورىنبور, اقبۇلاق اۋداندارىنداعى قازاق سانى دا وسى مولشەرگە تاياۋ.
جالپى سانى جاعىنان قازاقتار ورىنبور وبلىسىندا ورىستار مەن تاتارلاردان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا, بۇل – وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 5,8 پايىزىنا تەڭ. 2002 جىلعى ساناقتا قازاق ەتنوسىنىڭ سانى 1989 جىلعى دەڭگەيدەن 12,6 پايىزعا وسكەنى بايقالدى, ال قوعامدىق ۇيىمدار ءالى پىسىقتالىپ بولماعان 2010 جىلعى سوڭعى ساناق ءمالىمەتتەرى دە بەلگىلى ءبىر ءوسىم بەرەتىنىنە بەيىل.
2004 جىلى ورىنبور گۋبەرناتورى «ۇلتتىق دەرەۆنيا» قۇرۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. بۇل ورىنبور ءوڭىرىن مەكەندەيتىن كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى مەن حالىقتىق داستۇرلەرىن كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك تۋدىردى. اشىق اسپان استىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجاي ۇلگىسىمەن سالىنعان بۇل دەرەۆنيا ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن ناسيحاتتاپ, تانىستىرۋ ارقىلى ءوڭىردەگى تولەرانتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. قازىر دەرەۆنيادا كوپشىلىك ساندى ون ەتنوستىڭ: ورىستىڭ, تاتاردىڭ, قازاقتىڭ, ۋكرايننىڭ, باشقۇرتتىڭ, موردۆانىڭ, ارمياننىڭ, نەمىستىڭ, چۋۆاشتىڭ, بەلورۋستىڭ «شاڭىراعى» (پودۆورە) كوتەرىلدى. ءار «شاڭىراقتىڭ» تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۇراجايى, كىتاپحاناسى, ۇلتتىق اسحاناسى بار. ارقايسىسى سول ۇلتتىڭ ساۋلەت ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, ءداستۇرلى ويۋ-اشەكەيلەرمەن سالىنعان.
قازاق «شاڭىراعى» حالقىمىزدىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى تۇرمىسىن ۇشتاستىرادى. شىعىستىق مانەردە بوي ءتۇزەگەن بيىك عيماراتقا جاپسارلاس بىرنەشە كيىز ءۇي «تىگىلگەن». وسىنداي ءۇيدىڭ ءبىرى – قازاق مادەنيەتى مەن تۇرمىسىنىڭ مۇراجايى. مۇراجايعا ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرى, ەسكى قارۋ-جاراقتار, مۋزىكالىق اسپاپتار, كۇندەلىكتى تۇرمىستىق بۇيىمدار قويىلعان. ونىڭ ونداعان ەكسپوناتتارى جەكە ادامداردىڭ مۇراجايعا بەرگەن تارتۋى, بىرقاتارى – اقتوبەنىڭ وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ سىيى.
ەكىنشى كيىز ءۇي – جازعى كافە مىندەتىن اتقارادى. قازاق «شاڭىراعىنىڭ» كوپ كىسىلىك مەيرامحاناسىنىڭ ديزاينى, اسەم اشەكەيلەرى, كىلەم-توسەنىشتەرى, جيھازى مەن ىدىس-اياقتارى, تاعام تۇرلەرى ءتۇگەلدەي ۇلتتىق داستۇرگە ساي. قازاقشا اسىلعان ەت, قۋىرداق, قازى-شۇجىق, جال-جايا, باۋىرساق, ت.ب. تاعامدارعا قوسا قىسى-جازى قىمىزى ءۇزىلمەيدى. اۋلا ىشىندە التىباقان قۇرۋلى تۇر.
ورىنبوردىڭ قازاق ۇلتى ومىرىندەگى ورنىن ايقىنداي ءتۇسۋ ماقساتىندا سوڭعى ۋاقىتتا پىسىقتالىپ جاتقان جۇمىستىڭ ءبىرى – دوستىق ساياباعىن قۇرۋ تۋراسىندا. بۇل ورىنبور قالاسى مەن استانا قالاسى اكىمدىكتەرىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى بولماقشى. بولاشاق ساياباقتا قازاقتىڭ بەلگىلى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءمۇسىنىن ورناتۋ كوزدەلۋدە. اتالعان ۇسىنىس قازاقستان ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ورىنبور قالاسىنىڭ باسشىسى يۋري ميششەرياكوۆپەن اڭگىمەلەسۋىندە العاش رەت ورتاعا ءتۇسىپ ەدى. ەلشىنىڭ پىكىرىنشە, دوستىق ساياباعى ەكى ەلدىڭ تاريحي بايلانىسىنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ, قازاقستاننىڭ العاشقى جانە قازىرگى استانالارى اراسىنداعى بىرلىكتىڭ سيمۆولى بولۋعا ءتيىس. بۇل مادەني-گۋمانيتارلىق جوبانى ورىنبور قالاسىنىڭ باسشىلىعى دا وڭ قابىلداپ, بولاشاق ساياباقتىڭ دۇنيەگە كەلۋىن استانادا ورىنبور كوشەسىنىڭ بولۋىمەن بايلانىستىرادى (ورىنبور قالاسىنىڭ مەرى يۋري مەششەرياكوۆ – ءتۇبى قازاقستاندىق, قاراعاندى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, «ورىنبور وڭىرىندەگى قازاقستاندىقتار قاۋىمداستىعىنىڭ» قۇرمەتتى پرەزيدەنتى).
جالپى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ سوڭعى جيىرما جىلداعى قازاق ەتنوسىنىڭ تاۋاريح-تاريحىن جاريالى جاڭعىرتۋعا قاتىستى ءاربىر قادامى انىعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا يگىلىكتى ءىس بولىپ كەلەدى. ورىنبور سىندى ورتالىق شاھاردىڭ 1917 جىلعى قازان ءتوڭكەرىسىنە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى قازاقتىق كەڭىستىكتىككە ورايلاساتىن ورنىن وسى زامانعا ساي پايىمداۋ دا اتالمىش اۋقىمدى ءىس-قيمىلدىڭ مازمۇنىن بايىتاتىن باعىت بولاتىنى ءسوزسىز. وتكەن جىلى ورىنبورداعى ەسكەرتكىش تاقتالاردىڭ اشىلۋ ءراسىمىنە قاتىسىپ, الاش ارىستارى جونىندە ءجۇرەكجاردى لەبىزىن بىلدىرگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ كەيىننەن ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, العاشقى استانامىزداعى قازاق تاريحىمەن قاتىستى ەسكى عيماراتتاردىڭ ءبىرىن ەل مەنشىگىنە ساتىپ الىپ, ونى وتاندىق تاريحىمىزدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن بەينەلەيتىن مۇراجايعا اينالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ بۇگىنگىنى ەمەس, ەرتەڭگىنى كوزدەپ وتىرعانىن, مۇنىڭ «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن», دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سۇڭعىلا سوزدەرىمەن ۇندەس كەلەتىنىن كوزىقاراقتى اعايىن سەزىنۋگە ءتيىس.
سول اتاقتى احاڭنىڭ حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى جازبالارىنىڭ بىرىندە «تاريحتىڭ جولى, ونىڭ نەگىزگى ماعىناسى – جاقسىدان جاقسىنى ىزدەۋ» دەگەنى بار ەدى. دەمەك, تارلاندارىمىز تاڭداعان تاريح جولىمەن ۇلتتىق ماقساتقا بەت العان, حالىقتىڭ كەشەگى كەزەڭىن ارداقتاي بىلەتىن ءبۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ورىنبورداي كونە قالانىڭ وي-ساناداعى ورنىنا وسىلاي, جاقسىدان جاقسىنى ىزدەي قاراعانى جاراسىمدى بولاتىنى ابزال.
سەرىكقالي بايمەنشە.
رەسەي فەدەراتسياسى, ورىنبور وبلىسى.
