ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اعىمداعى جىلدى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە ارناۋى, اسىرەسە, قالالىقتار ءۇشىن ءۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ باستاۋى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تاراز قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرمىس-تىرشىلىگى نىعايا ءتۇستى جانە قالا ساۋلەتى مەن كەلبەتى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ونداعى جول جوندەۋ, جارىق, قۇرىلىس, تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ سالالارى بويىنشا جۇمىستار مەيلىنشە قارقىن الدى. ءبىز وسى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قالا اكىمى بەكبولات ورىنبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ونەركاسىپ سالاسىندا جىل باسىنان بەرى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ءوركەندەۋ بايقالادى. وسى تابىستى جۇمىستارعا ناقتى دەرەكتەرمەن توقتالىپ وتسەڭىز؟
– قاڭتار-شىلدە ايلارىندا قالا كاسىپورىندارى 68,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى, ءسويتىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 152,6 پايىز بولدى. سوناۋ 2001 جىلى بۇل كورسەتكىش 9,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ون جىلدىڭ بەدەرىندە ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 7,4 ەسەگە وسكەن. ال وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ءونىم شىعارۋ كولەمىن «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى – 1,9, «تاراز مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» – 2,7, «قۇرىلىس قۇرىلعىلار زاۋىتى» – 1,4, «جامبىلگيپس» اكتسيونەرلىك قوعامى – 1,3, «يمستالكون» – 1,5, «ساف شىنى جاساۋ كومپانياسى» – 1,4 جانە «قانت» – 7,2 ەسە ءوسىردى.
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قالامىزدا قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر؟
– اعىمداعى جىلى جالپى سوماسى 1 ملرد. 425 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 3 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن «ەنەردجي-تاراز» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ءديودتى لامپالار مەن شامداردى شىعارۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. ول بويىنشا 20 جۇمىس ورنى اشىلدى. «تاراز قۇبىر زاۋىتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ پوليەتيلەن قۇبىرلار شىعاراتىن زاۋىت سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ جەلتوقسان ايىنا جوسپارلانۋدا. «تاراز-تارتۋ» سەرىكتەستىگىنىڭ كوكونىستەردى ساقتاۋ قويماسى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا ءوڭدەۋ تسەحىنىڭ قۇرىلىسى دا اياقتالىپ كەلەدى.
– قالا كاسىپكەرلەرىنىڭ جاي-كۇيى قالاي؟
– قالادا قازىرگى ۋاقىتتا 21 مىڭ 182 كاسىپكەر تىركەلگەن, ونىڭ ىشىندە 16 مىڭ 384-ءى نەمەسە 77,3 پايىزى جۇمىس ىستەۋدە. كوپ تۇكىرسە – كول. سونىڭ ءناتيجەسىندە بيىل جەكە كاسىپكەرلىك بويىنشا 52 ملرد. 536 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمدەرى ءوندىرىلىپ, قىزمەتى كورسەتىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12 پايىزعا ارتىق.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا قالاداعى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە 24 كاسىپكەرلىك تۇلعا ءوز جوبالارىن تاپسىردى. قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلگەن جالپى قۇنى 164,7 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 7 جوبا, جالپى قۇنى 4 ملرد. 589,6 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن 4 جوبا اۋماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قارالىپ, ماقۇلداندى. ال 13 جوبا ساراپتامادان وتۋدە.
– ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قارالعان تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ, ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن تۇرعىن ءۇي جايلىلىعىنىڭ دەڭگەيى قالاي؟
– تاراز قالاسىندا 2005 جىلدان بەرى تۇرعىن ءۇي مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بارلىعى 1711 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى, ونىڭ 1048-ءى يپوتەكالىق, ال قالعان 663-ءى كوممۋنالدىق ءپاتەرلەر. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 1007 يپوتەكالىق ءپاتەر ساتىلدى.
ەل ۇكىمەتىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا سايكەس, تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعىن مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى بويىنشا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇيلەردىڭ ءتىزىمى ازىرلەنىپ, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 326,3 ملن. تەڭگە ءبولىندى.
وبلىس اكىمى قالادا ورنالاسقان بۇرىنعى جاتاقحانالاردى جىلۋ جۇيەسىنە قوسۋ ماسەلەسىن تاپسىرعان بولاتىن. سول ماقساتتا 11 جاتاقحانانىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىن جوندەۋگە 138 ملن. 547 مىڭ تەڭگە, 11 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ شاتىرلارىن, سىرت كەلبەتىن جانە جۇمساق توسەنىشىن جوندەۋگە 77 ملن. 310 مىڭ تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ, 22 ۇيدە جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. «تاراز» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى 12 كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ 120 ملن. تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى ناقتىلانىپ, 4 ۇيدە ءجوندەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
بيىلعى جىلى كوندومينيمۋم نىساندارىن تۇرعىن ءۇي جاردەماقىسى ارقىلى جوندەۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 60,9 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, 13 كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىنداعى 5 قاباتتى 70 پاتەرلى نەسيەگە بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا تاپسىرىلدى. جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 586 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىندا ەكى 5 قاباتتى 70 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە, ول جەلتوقسان ايىندا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلەدى.
وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 65,1 ملن. تەڭگەگە 5 قاباتتى 70 پاتەرلى جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ, ول كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. تۇرعىن ءۇي سالىنعان اۋماقتان ءبىلىم, مادەنيەت, سپورت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى دە پايدالانۋعا بەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان «اراي» تۇرعىن الابىندا 720 ورىندىق ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتىڭ, «بايتەرەك» شاعىن اۋدانىندا 200 ورىندىق وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق 200 ورىندىق قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنادى. ءزاۋلىم سپورت سارايى دا جاڭا اۋداننان بوي كوتەرەدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 512 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, «ۇن كومبيناتى» ماڭىنان ەكى 9 قاباتتى 32 پاتەرلى نەسيەگە بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– قالا تۇرعىندارى عيماراتتار مەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردەگى, كوشەلەردەگى جوندەۋ جۇمىستارىنا دەگەن العىستارىن ءباسپاسوز ارقىلى جەتكىزبەك بولىپ, رەداكتسيا قوسىنىنا ءجيى كەلە باستادى...
– تۇسىنىكتەرىنە راحمەت, قالا جولدارىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد. 53 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, قالانىڭ 10 نىسانىنىڭ اسفالت-بەتون قاباتىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى رىسبەك باتىر, بالۋان شولاق, ءاسىموۆ, كازاكوۆ كوشەلەرىندە جانە بايزاق باتىر كوشەسىنىڭ 3-ءشى بۇرىلىسىندا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. ال ورتالىق «دوستىق» الاڭى, د. ا. قوناەۆ كوشەسى, تولە بي جانە جامبىل جاباەۆ داڭعىلى, «جىگەر», «راسسۆەت», «پروەكتيروۆششيك», «رودنيچوك», «مەليوراتور» ساياجاي القاپتارىنىڭ كىرە بەرىس جولدارى بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى اتقارىلۋدا. سونداي-اق تولە بي, اباي داڭعىلدارى, جىبەك جولى, بالۋان شولاق, تاۋكە حان كوشەلەرىنىڭ سىرتقى جارىقتاندىرۋ جەلىسىن مودەرنيزاتسيالاۋ بويىنشا جالپى سوماسى 274 ملن. تەڭگەگە جوعارى ءارى ءتيىمدى ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەيتىن قۇرىلعىلاردى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاسالۋدا.
قالا كوشەلەرىنىڭ ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق جانە قالالىق بيۋدجەتتەن 193,5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, «دينامو» ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ كىرە بەرىس جولى, قىپشاقباەۆ, اپپاەۆ, تىنىشباەۆ, كوممۋنالنايا جانە ساڭىراق باتىر كوشەلەرىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, ىقىلاس دۇكەن ۇلى كوشەسىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. كوشەلەردى سىرتقى جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە 24,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, قالادا 1731 شام قويىلىپ, 14 جاتاقحانانىڭ كوشە جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرى تولىعىمەن قالپىنا كەلتىرىلىپ, 42 جارىقتاندىرعىش ورناتىلدى. سىرتقى جارىقتاندىرۋ جەلىسىنىڭ ەسەپتەگىش قۇرالدارى ءۇش تاريفتىككە اۋىستىرىلدى, بۇل ەسەپتەگىش قۇرال بيۋدجەت قاراجاتىن 25%-عا ۇنەمدەي الادى.
سونىمەن بىرگە, قالا تۇرعىندارىنىڭ مامىراجاي دەمالۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن «تاراز قالاسىنىڭ ساياباقتار جانە سكۆەرلەر» باعدارلاماسى بەكىتىلىپ, وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 59,4 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ب. مومىش ۇلى اتىنداعى «جەڭىس» ساياباعىندا بالالارعا ارنالعان ويىن نىساندارى, كىشى ارحيتەكتۋرالىق مۇسىندەر ورناتىلىپ, سۋ بۇرقاقتارى قالپىنا كەلتىرىلدى. «مەكتەپ بىتىرۋشىلەر» اللەياسىنداعى تروتۋارلارعا پليتكالار توسەلىپ, بورديۋرلەر جانە ورىندىقتار قويىلدى, اۆتوتۇراقتىڭ اۋماعى كەڭەيتىلىپ, اسفالت توسەلدى. ق. رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباقتا سۋ بۇرقاقتارى قايتا جاڭعىرتىلدى, كىشى ارحيتەكتۋرالىق نىساندار ورناتىلىپ, امفيتەاتر قالپىنا كەلتىرىلدى. ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن جاڭا سىرتقى جارىقتاندىرۋ جەلىلەرى اۋىستىرىلىپ, ورىندىقتار مەن كۇل-قوقىس جاشىكتەرى ورناتىلدى, «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» سكۆەرىندە دە تروتۋارلاردىڭ پليتالارى اۋىستىرىلىپ, سىرتقى جارىقتاندىرۋ جەلىسىنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
قالاداعى قۇرىلىس, اباتتاندىرۋ جانە قوعامدىق مادەني ءىس-شارالاردى بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا «كونە تاراز» قوعامدىق قورى قۇرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق «ھيباتۋللا تارازي» مەشىتى مەن مەدرەسە عيماراتى 225 ملن. تەڭگەگە قايتا ءجوندەۋدەن وتكىزىلدى. «دوستىق» الاڭىندا ورنالاسقان مەكەمە عيماراتتارىنىڭ قاسبەتتەرىن جاڭا تۇرعىدا بىركەلكى ساۋلەتتىك انسامبلىنە كەلتىرۋ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جالپى سوماسى 129,8 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن: گرانيت بورديۋرلەر ورناتۋ, ءبايدىبەك بابا ەسكەرتكىشىنىڭ اينالاسىن گرانيت پليتالارمەن قاپتاۋ, سۋ بۇرقاقتار جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ, جول توسەنىشىن اسفالتتاۋ جۇمىستارى قازان ايىندا اياقتالاتىن بولادى. «اتشابار» سكۆەرىندە 2 ويىن الاڭشالارىن جاڭا تالاپقا ساي اباتتاندىرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. قالا بويىنشا اباي – قازىبەك بي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «ساداقشى», تولە بي داڭعىلىنىڭ بويىندا «ايشا ءبيبى», «قوبىزشى قىز», «كەرۋەن», تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى ماڭىندا «اق بوتا», اباي داڭعىلى مەن بايزاق باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «انا مەن بالا», ق.رىسقۇلبەكوۆ ساياباعىندا «التىن بالىق», اۋەجاي الاڭىندا «قوبىزشى اتا», اباي داڭعىلى – كوشەنەي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا «توميريس» شاعىن ساۋلەتتىك كومپوزيتسيالىق نىساندارى ورناتىلدى.
– قالاعا كەلگەن قوناقتار ەڭ الدىمەن ونىڭ جاسىل-جەلەگى مەن تازالىعىنا ءدان ريزا بولادى.
– تازالىق – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى. جىل باسىنان 3 مىڭ 140 جاپىراقتى جانە 206 قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇرلەرى وتىرعىزىلدى. 16 دانا تاريحي ەسكەرتكىشتەر جوندەلىپ, سىرلاندى. كوشە بويىنداعى 10 مىڭ 675 تەكشە مەتر كۇل-قوقىستار, 16 مىڭ 872 تەكشە مەتر كەزدەيسوق كۇل-قوقىس جانە 42 مىڭ 813 تەكشە مەتر تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار شىعارىلىپ, 9 مىڭ 88 مەتر كوشە بويىنداعى ارىقتار تازالاندى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 4,8 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 50 قوقىس الاڭدارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن 1300 دانا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى سالاتىن جاڭا جاشىكتەر جانە 2 دانا «كاماز» ارنايى تەحنيكاسى ساتىپ الىندى. اۋماعى 30 گەكتاردى قۇرايتىن تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا 53,9 ملن. تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, ونىڭ ءىشىندە ارنايى تەحنيكاسىنا 25,7 ملن. تەڭگە, قورشاۋ جۇمىستارىنا 28,2 ملن. تەڭگە ءبولىندى. قىسقى ماۋسىمدا جولداردى كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن 50 ملن. تەڭگەگە 5 دانا مامانداندىرىلعان تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
– سوڭعى كەزدە قالانىڭ شەكارالىق اۋماعى وسە ءتۇستى. وسىعان وراي قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ وتىر؟
– ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس, قالا اۋماعىنا 5 954 گەكتار جەر قوسىلىپ, ونىڭ جالپى كولەمى 18 787 گەكتارعا ءوستى. ءسويتىپ, تاراز قالاسىنىڭ جاڭا شەكاراسىنا قۇمشاعال, كولتوعان, قىزىلاباد, كازارما, ءشولدالا جانە ۋچحوز دەپ اتالاتىن 6 اۋىل مەن 42 ساياجاي القاپتارى, 585 شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەر ۋچاسكەلەرى جانە ءار ءتۇرلى 20 نىسان قوسىلىپ وتىر. باس جوسپارعا سايكەس وسى جاڭا اۋماقتىڭ 966,0 گەكتار جەر ۋچەسكەسىنە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە ارنايى الاڭدار دايىنداۋ ءۇشىن جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى 69 شارۋا قوجالىعىنىڭ مەنشىگىندەگى 469,5 گەكتار جەر تەلىمىن مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى جانە ساتىپ الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 76,2 ملن. تەڭگە قاراجات ءبولىندى.
«جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن حالىق دانالىعى بەكەر ايتىلماعان. قالانىڭ كوركەيۋىنە, ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە, تۇرعىندار تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا كوپ بولىپ اتسالىسۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ەل يگىلىگى, مەملەكەت مۇددەسى جولىنداعى كەز كەلگەن ابىرويلى ىسكە تابىس تىلەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.
تاراز.
