قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنداعى دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇستانىمدارى

دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇس­تانىمدارى 1995 جىلعى 30 تا­مىزدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيا­سى­نىڭ جانە ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭ­ناماسىنىڭ نەگىزگى نور­ما­لا­رىن­دا قالىپتاستىرىلعان. بۇل ۇس­تانىمدار بەلسەندى سايلاۋ قۇ­قىعى سالاسىندا دا, باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى سالاسىندا دا قول­دانىلادى. بەلسەندى سايلاۋ قۇ­قىعى دەگەنىمىز – بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولۋى. باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى – بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازامات­تارىنىڭ قانداي دا بولسىن ءبىر سايلانبالى ورگانعا سايلانۋ قۇقىعى. جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە تىكەلەي سايلاۋ قۇقىعى, جاسىرىن داۋىس بەرۋ قاعيداتى كونستيتۋ­تسيالىق مارتەبەدەگى ۇستانىمدار بولىپ تابىلادى جانە كوبىنەسە بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعى سالا­سىندا قولدانىلادى. جالپىعا بىردەي سايلاۋ قۇ­قى­عىنىڭ قاعيدات رەتىندەگى ماز­مۇنى 1995 جىلعى 28 قىر­كۇيەكتە قابىلدانعان «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ­نىڭ 4-بابىندا: «جالپىعا بiر­دەي بەلسەندi سايلاۋ قۇقىعى رەس­پۋبليكانىڭ 18 جاسقا جەتكەن ازاماتتارىنىڭ تەگiنە, الەۋمەت­تiك, لاۋازىمدىق جانە مۇلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ءناسi­لiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كوز­قاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعى­لىقتى جەرiنە نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتارعا قاراماستان, سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسۋ» دەپ كورسەتىلگەن. ەلىمىزدە بيىلعى جىلى وتكى­زىلگەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بۇل قاعيداتتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى­نىڭ دالەلدى مىسالى بولا الادى. سايلاۋشىلار تىزىمدەرىنە سايلاۋ كۇنى (2011 جىلعى 3 ساۋىرگە) جاسى 18-گە تولعان جانە ودان اسقان رەسپۋبليكا ازامات­تارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەنگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ ەرەسەك حالقى قاتارىندا 9 ميلليون 200 مىڭ 298 ازامات بار ەكەنى انىقتالدى, داۋىس بەرۋگە ولاردىڭ 8 ميلليون 279 مىڭ 227-ءسى, ياعني 89,98 پايىزى قاتىستى. بۇرىنعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردا دا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ پارلامەنتتىك جانە جەرگىلىكتى سايلاۋلا­رىندا دا بۇل كورسەتكىشتەر وسى شامادا بولعان. تەڭ سايلاۋ قۇقىعىنىڭ انىق­­تاماسى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 5-با­بىندا بەرىلگەن: «سايلاۋشىلار رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi, پارتيا­لىق تىزىمدەر بويىنشا سايلا­ناتىن پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ دەپۋتاتتارى جانە ءماسليحات­تا­رىنىڭ دەپۋتاتتارى سايلاۋىنا تەڭ نەگiزدەردە قاتىسادى ءارi ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بiر سايلاۋ بيۋللەتەنiنە تيiسiنشە بiر داۋىسى بولادى». بۇدان ءارى بۇل باپتا «سايلاۋشىلار رەسپۋبلي­كانىڭ وزگە دە جەرگiلiكتi ءوزiن ءوزi باسقارۋ ورگاندارىنىڭ مۇشەلە­رiن سايلاۋعا تەڭ نەگiزدەردە قاتىسادى ءارi ولاردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ تەڭ داۋىس سانى بولا­دى» دەلىنگەن. ەگەر بۇل ۇستا­نىمدى ءبىر سايلاۋشى ازاماتتى قۇقىقتارى جاعىنان بارلىق باس­قا سايلاۋشى ازاماتتارعا تە­ڭەستىرۋ رەتىندە قاراستىراتىن بولساق, وندا ول تەك بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعى اياسىندا عانا ارەكەت ەتەتىنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. بۇل ۇستانىمدى كەڭىرەك, ءبىر-بىرىمەن تەڭ جاعدايدا سايلا­نۋدى قالايتىن ازاماتتاردى قۇقىق جاعىنان تەڭەستىرۋ تۇر­عى­سىنان پايىمدايتىن بولساق, وندا بۇل قاعيدات باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى سالاسىندا ارەكەت ەتەتىنىن كورەمىز. سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭنىڭ 6-بابى قاعيدات رەتىندە «توتە سايلاۋ قۇقىعى» تۋرالى ايتادى: رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiن, پارلامەنتi ءماجiلiسiنiڭ جانە وزگە دە ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋ­تات­تارىن, جەرگiلiكتi ءوزiن ءوزi باس­قارۋ ورگاندارىنىڭ مۇشەلەرiن ازاماتتار تiكەلەي سايلايدى». بۇل ۇستانىمدى قازاقستان ازاماتتارى 5 پرەزيدەنتتىك, 7 پارلامەنتتىك, 7 جەرگىلىكتى سايلاۋدا جۇزەگە اسىر­دى. بىرقاتار دەموكراتيالىق ەل­دەر­دىڭ وزىندە, مىسالى, پرەزيدەنتتى ازاماتتار تىكەلەي سايلا­مايدى, جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە سايلايدى. اقش-تا ازاماتتار ەڭ الدىمەن تاڭداۋشى­لاردى سايلايدى دا, سودان سوڭ تاڭداۋشىلار پرەزيدەنتتى سايلاي­دى. ۆەنگريادا ازاماتتار پارلامەنت مۇشەلەرىن سايلايدى, ولار, ءوز كەزەگىندە, ەل پرەزيدەنتىن ساي­لايدى. البانيا, يزرايل, لاتۆيا, مالتا, مولدوۆا, چەحيا, ەستونيا, وڭتۇستىك افريكا رەس­پۋبليكاسى سياقتى مەملەكەتتەردە دە پرەزيدەنتتى پارلامەنت ساي­لايدى. جاسىرىن داۋىس بەرۋ قاعيداتىنىڭ قىسقاشا تۇجىرىم­داماسى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋ­تسيالىق زاڭنىڭ 8-بابىندا كەلتىرىلگەن: «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiن, پارلامەنتiنiڭ جانە ءماسليحات­تارى­نىڭ دەپۋتاتتارىن, وزگە دە جەرگiلiكتi ءوزiن ءوزi باسقارۋ ورگان­دارىنىڭ مۇشەلەرiن سايلاۋدا جاسىرىن داۋىس بەرiلەدi ءارi سايلاۋشىلاردىڭ ەركiن بiلدiرۋiنە قانداي دا بولسىن باقىلاۋ جاساۋ مۇمكiندiگiنە جول بەرiلمەيدi». ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, تمد ەلدەرىندە جاسىرىن داۋىس بەرۋدى ماتەريال­دىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇرالى بولىپ كادىمگى داۋىس بەرۋ كابينا­لارى تابىلادى. سايلاۋ كەزىندە ءار سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بىرنەشە كابينادان قويىلادى, ال ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە وسى كۇنگە دەيىن مۇنداي قوندىرعىلار جوق. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسىندا بەلسەندى جانە باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى سالالا­رىن­دا ءىس جۇزىندە قولدانىلاتىن باسقا دا ۇستانىمدار بار. ەركىن سايلاۋ قاعيداتى «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ بىرقاتار باپ­تارىندا بەلگىلەنگەن. ولاردىڭ ىشىندە زاڭنىڭ 2-بابىن اتاۋعا بولادى, ول «سايلاۋ بوستاندىعى» دەپ اتالادى جانە وندا: «رەسپۋب­ليكاداعى سايلاۋ رەسپۋبليكا ازاماتىنىڭ سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇقىعىن ەركiن جۇزەگە اسىرۋىنا نەگiزدەلەدi» دەلىنگەن. شىنايى سايلاۋ قاعيداتى دەمو­كراتيالىق سايلاۋ ولشەمدە­رىنىڭ تمد كونۆەنتسياسىنىڭ 9-بابىنىڭ مازمۇنىنان, 2002 جىلعى 7 قازاندا بەكىتىلگەن ءتا­ۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستى­عىنا مۇشە ەلدەردەگى سايلاۋ قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتا­رىنان (قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2007 جىلعى 9 ماۋسىمدا بەكىتىپ, 2007 جىلعى 4 شىلدەدە كۇشىنە ەنگەن) كەلىپ شىعادى. بۇل ۇستانىمدى سايلاۋ ناۋقانى ۇدەرىسىندە شى­نايى ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ, يدەو­لوگيالىق سانالۋاندىق پەن كوپ­پارتيالىقتىڭ بولۋى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ول زاڭدى قىزمەتى مەم­لەكەتتىڭ قۇقىقتىق قورعاۋىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ساياسي پارتيا­لاردىڭ ەركىن قىزمەتى تۇرىندە كورىنىس تابادى. ونىڭ ۇستىنە, سايلاۋشىلاردىڭ – كانديداتتار, كانديداتتار ءتىزىمى, ساياسي پارتيالار (كواليتسيالار) مەن جالپى سايلاۋ ۇدەرىسى تۋرالى اقپاراتقا, ال كانديداتتار مەن ساياسي پارتيا­لاردىڭ (كواليتسيالاردىڭ) – بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ەركىن قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بولعان جاعدايدا عانا شىنايى سايلاۋ تۋرالى ايتۋعا بولادى. شىنايى سايلاۋ قاعيداتىنىڭ مازمۇنى ادامي ولشەمدەر ءجونىن­دەگى كونفەرەنتسيانىڭ 1990 جىل­عى 29 ماۋسىمداعى كوپەنگاگەن كەڭەسى قۇجاتىنىڭ 6, 7.8-باپتا­رىندا ايتىلعان. ولارعا قازاقستاننىڭ سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ «سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت» دەپ اتالاتىن 5-تاراۋىنىڭ 27-32-باپ-تارىنىڭ, «كانديداتتار قىزمە­تiنiڭ سايلاۋ ناۋقانى بارى­سىن­داعى كەپiلدiكتەرi» تۋرالى 47, «سايلاۋ ناۋقانى بارىسىنداعى شەشiمدەر مەن iس-ارەكەتتەرگە شا­عىم بەرۋ جانە ولاردىڭ كۇشiن جويۋ» دەپ اتالاتىن 49 جانە «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساي­لاۋ زاڭدارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپ­تىلىق» تۋرالى 50-باپتا­رىنىڭ مازمۇنى سايكەس كەلەدى. ءادىل سايلاۋ قاعيداتى ءاربىر كانديداتقا نەمەسە ءاربىر ساياسي پارتياعا سايلاۋ ناۋقانىنا قاتى­سۋ ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق ول سايلاۋدى, كانديداتتاردىڭ, ساياسي پارتيالار­دىڭ سايلاۋ ناۋقانىن ءادىل جانە جاريا قارجىلان­دى­رۋدىڭ ارقاسىندا ىسكە اسىرىلادى. ءادىل سايلاۋ ۇستانىمى داۋىس بەرۋ مەن داۋىس­تاردى ساناۋ كەزىندە ادال بولۋ, داۋىس بەرۋ ناتيجە­لەرىن, سايلاۋدىڭ بارلىق قورى­تىن­دىلارىن رەسمي جاريالاي وتىرىپ, تولىق جانە جەدەل اقپاراتتاندىرۋ ارقىلى قام­تاما­سىز ەتىلەدى. ءادىل سايلاۋ ولشەم­دەرى دەموكراتيالىق سايلاۋ ءول­شەم­دەرىنىڭ تمد كونۆەن­تسيا­سىنىڭ 10-بابىندا جانە ادامي ولشەم­دەر جونىندەگى كوپەنگاگەن قۇجا­تىنىڭ 7.6, 7.7-باپتارىندا بايان­دالعان. قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ سايلاۋ تۋرالى كونستي­تۋتسيالىق زاڭىنىڭ 28 «سايلاۋ الدىنداعى ۇگiت جۇرگiزۋ قۇقىعى», 36 «سايلاۋ ناۋقانىن وتكiزۋگە بولiنگەن قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ», 20-1 «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ساياسي پارتيالارىنىڭ, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىك­تەرىنىڭ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارىنىڭ بايقاۋشىلارى», 20-2 «شەت مەملەكەتتەر مەن حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋ­شىلارى, شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى», 49 «سايلاۋ ناۋقانى بارىسىن­داعى شەشiمدەر مەن iس-ارە­كەتتەرگە شاعىم بەرۋ جانە ولار­دىڭ كۇشiن جويۋ» باپتارى وسى حالىقارالىق قۇجاتتاردىڭ ماز­مۇ­نىنا سايكەس كەلەدى. ەركىن, شى­نايى ءارى ءادىل سايلاۋ ۇستا­نىمى قازاقستاندا بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعى سالاسىندا دا, باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى سالاسىندا دا بىردەي دەڭگەيدە قولدانىلادى. ازاماتتاردىڭ سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە ەرىكتى قاتىسۋى قاعيداتى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ول «سايلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 3-تارماعىندا بەكىتىلگەن: «رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى ەرiكتi بولىپ تابىلادى. ازاماتتى سايلاۋعا قا­تىسۋعا نەمەسە قاتىسپاۋعا ءماج­بۇرلەۋگە, سونداي-اق ونىڭ ەركiن بiلدiرۋiن شەكتەۋگە ەشكiمنiڭ دە قۇقىعى جوق». دەگەنمەن, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ازاماتتاردى ساي­لاۋعا قاتىسۋعا ماجبۇرلەۋ قاعيدا­تىن قولدايتىن بىرقاتار دەمو­كراتيالىق ەلدەر بار. مۇنداي ماجبۇرلەۋ نيدەرلاندى, اۆستريا, گرەكيا, شۆەيتساريا سياقتى ەل­دەردىڭ ەلەكتورالدىق تاجىريبە­سىندە كەشەگى كۇنگە دەيىن بولعان, مىسالى, سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ ءۇشىن سايلاۋ ۋچاسكەسىنە مىندەتتى تۇردە كەلۋ قاعيداتى. قازىرگى ۋاقىتتا اۆستراليادا دالەلدى سەبەپتەرسىز سايلاۋعا كەلمەگەنى ءۇشىن قوماقتى ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا قولدانۋ جۇيەسى قولدانىلادى. سايلاۋدىڭ جاريالىلىعى مەن ترانسپارەنتتىگى (ايقىندىعى) قا­عي­داتى سايلاۋ جاريالانعان كۇن­نەن باستاپ, سايلاۋدا جەڭىپ شىق­قان كانديداتتاردى نەمەسە كانديداتتى بەكىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانعا دەيىن, بارلىق سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ, بۇكىل سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ تۇراقتى, جۇيەلى قادا­عا­لاۋدا بولۋى ارقىلى قامتا­ماسىز ەتىلەدى. ايتا كەتەرلىگى, سايلاۋ ۇدەرىسىن تەك مۇددەلى سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋشىلار عانا ەمەس, وتاندىق ساياسي پارتيالار­دىڭ بايقاۋشىلارى, كانديدات­تاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادام­دارى مەن حالىقارالىق بايقاۋ­شىلار, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى دە قاداعالايدى. وسى جەردە سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە بىرقاتار سايلاۋ ناۋقاندارى 180 مىڭ وتاندىق بايقاۋ­شىلار­دىڭ, كانديداتتاردىڭ 130 مىڭنان استام سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدا­رىنىڭ, 5 مىڭنان استام حالىق­ارالىق بايقاۋشىلاردىڭ, 2 مىڭ­نان استام رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قامتىعان با­قىلاۋى جاعدايىندا وتكەنىن اتاپ ايتۋ ارتىق بولماس. جاريالىلىق, سونداي-اق, سايلاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭمەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوزىنىڭ باسپا ورگانىندا نەمەسە رەسمي بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا­ۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى تۋ­را­لى مالىمەتتەردى جانە ساي­لانعان ادامدار تۋرالى ءمالى­مەتتەردى جا­ريالاۋى ارقىلى دا قامتا­ماسىز ەتىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميس­سياسى جانە تومەنگى تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارى ءوز قىزمەتىندە بۇل قاعيداتتاردى قاتاڭ ۇستانادى. سايلاۋدىڭ التەرناتيۆتىلىگى (بالامالىلىعى) قاعيداتىنا توق­­تا­لايىق. كەڭەس داۋىرىندە ءبا­سەڭ سايلاۋ قۇقىعىنا ايتارلىق­تاي ءمان بەرىلمەگەن ەدى, ويتكەنى, سايلاۋ بيۋللەتەنىنە تەك ءبىر عانا كانديدات ەنگىزۋمەن سول كەزدەرى بيلىك ەتۋشى كوممۋنيستىك پارتيا اينالىسىپ كەلگەن بولاتىن. ال قازىرگى, ءوزىن دە, وزگە ازامات­تاردى دا, بەلگىلى ءبىر ساياسي پار­تيانى دا ۇسىنۋ قۇقىعىن رەس­پۋبليكانىڭ قاتارداعى ازاماتى پايدالانا باستاعان دەموكراتيا­لىق قازاقستان جاعدايىندا, سايلانۋعا بەل بۋعان ادامدار­دىڭ قۇقىقتارى قورعالعان بو­لۋى ءتيىس. كەڭەس ۋاقىتىندا ءبىر ساي­لان­بالى ورگانعا تەك ءبىر عانا كانديدات ۇمىتكەر بولعاندىقتان, ول ءسوزسىز سايلاناتىن ەدى, ال قازىرگى قازاقستاندا سوڭعى 20 جىلدا 1 سايلانبالى ورگانعا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 2-دەن 9 كانديداتقا دەيىن باسەكەگە تۇسكەن. 2011 جىلعى 19 تامىزدا اياقتالعان قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنداعى 16 دەپۋتاتتىق ورىننان ءاۋ باستا 96 ادام, ياعني ءبىر مانداتقا 6 ادامنان ۇمىتكەر بولدى. باسقاشا ايتساق, ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىز بويىنشا, 26 سايلاۋ ناۋقاندارىندا (16 994 سايلان­بالى ورىنعا) كانديدات رەتىندە 42 068 رەسپۋبليكا ازاماتى قا­تىس­قان (بۇل شامامەن ءاربىر ورىنعا 3 ادامنان). ونىڭ سىر­تىندا, ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭنا­ماسىندا بالاماسىز سايلاۋ ءوت­كىزۋگە تىيىم سالىنعان, ياعني سايلاۋ بيۋللەتەنىندە كەم دەگەندە ەكى كانديدات بولۋى شارت. كورىپ وتىرعانىمىزداي, تاۋەل­سىز قا­زاق­ستاننىڭ جيىرما جى­لىندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى باسەڭ سايلاۋ قۇقىعى سالاسىندا جوعارى بەلسەندىلىك كورسەتىپ كەلەدى. كانديداتتارعا سايلاۋ ناۋ­قانى ۇدەرىسىندە تەڭ مۇمكىن­دىكتەر بەرۋ قاعيداتى كانديدات­تاردى تىركەۋ, ولاردىڭ سايلاۋ­الدى ۇگىت جۇمىسىن جۇرگىزۋى كەزىندە ءادىل جانە تەڭ جاعدايلار ۇسىنۋ تۋرالى نورمالار بولعان جانە ولار ناقتىلى قولدا­نىلعان كەزدە عانا ىسكە اسىرىلا الادى. «سايلاۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 59, 82, 98, 112-باپتارىنداعى تىركەۋ تالاپ­تا­رىندا قانداي دا ءبىر كان­ديداتقا ارتىقشىلىق بەرۋگە نەگىز بولاتىن شارتتار جوق. ولار ۇمىتكەرلەردى, كانديداتتار تىزىمدەرىن تىركەۋ تۋرالى نورمالاردى بۇرمالاۋعا, ءوز ەركىنشە پايدا­لانۋعا جول بەرمەيدى. اتالعان زاڭنىڭ 5-بابىنىڭ 3-تارما­عىندا بىلاي دەلىنگەن: «كاندي­دات­تاردىڭ سايلاۋعا تەڭ قۇقىق­تارمەن جانە شارتتارمەن قاتى­سۋىنا كەپiلدiك بەرiلەدi». بۇل ەرەجە دەموكراتيالىق سايلاۋ ولشەمدەرىنىڭ تمد كونۆەنتسيا­سىنىڭ 9-بابىنىڭ مازمۇنىمەن ۇندەسەدى. سايلاۋلاردى وتكىزۋدىڭ ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن ۇستانىم­دارى قازاقستاننىڭ بارلىق ەلەكتورالدىق ناۋقانداردى دە­مو­كراتيالىق نەگىزدە وتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. مارات سارسەمباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.