قيامەت-قايىم عاسىرى

(كۇمان كەلتىرۋشىلەر ءۇشىن جازىلعان پايىم) «قايدا جۇرسەڭدەر دە تەك ىزگىلىككە ۇمتىلىڭدار! تۇبىندە اللا سىزدەردىڭ باستارىڭدى قوسادى»  مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.)

العىسوز ورنىنا

ءاربىر سانالى ادام قۇداي كوز بەرگەننەن كەيىن جان-جاعىنا قاراماق. تابان استىندا جۇمىر جەر, توبەسىندە تۇڭعيىق اسپان. اقىلعا سىيماس الىپ عالام تابانىندا قۇمىرسقاداي قىبىرلاعان ادام. سونىڭ ءبارىن كورەدى. كورەدى دە ويلايدى. وسىنىڭ ءبارى قالاي باستالدى؟ قايدان كەلىپ, قايدا بارامىز؟ وسىنداي ىزىڭداعان سارىماسا ساۋالدار كىمدى دە بولسا مازالايدى. ءبىزدى دە مازالادى. تىم ەرتە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ سول ساۋالدار ءبىزدى دىردەكتەتىپ كىتاپ الەمىن ارالاتتى. سويتسەك, ارعى-بەرگى زاماندا بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋشىلەر كوپ بولعان ەكەن. ادام ادام بولا باستاعالى ءدىن دە, عىلىم دا وسى ساۋالدارعا سابىلىپ جاۋاپ ىزدەپتى. ءوزىنىڭ قايدان شىعىپ, قايدا بارا جاتقانىن ءبىلۋ ءاربىر ويشىلعا ماقسات بولىپتى. بۇ دۇنيەنى تانۋ, بۇ دۇنيەدەگى ءومىر ءمانىن ۇعۋ ماقسات بولىپتى. بۇ دۇنيە ءمانىن ۇققان ادام – باعىت سىلتەر باقىت جۇلدىزىن – تەمىرقازىعىن تاپقانداي بولىپتى. تەمىرقازىعىن تاپقان جان – ءتۇن تۇنەك قۇشاعىندا كەلە جاتسا دا اداسپاس اق ادال جان. بىرەسە شاڭ كەشىپ, بىرەسە تۇمان كەشىپ, بىرەسە قان كەشىپ الماعايىپ ساپاردا كەلە جاتقان ادامزات تا ءبىز سياقتى سابىلىپ باقىت جۇلدىزىن ىزدەپتى. ىزدەۋمەن كەلەدى. ءبىز دە سويتتىك. تىرلىك تەمىرقازىعىن ىزدەدىك. ءسويتىپ, جەر بەتىندەگى جالعىز ساپارىمىز باقىتقا باستاسا ەكەن دەدىك. سول جولدا اداستىق. الاسۇردىق. تۇڭىلدىك. سۇرىندىك. قۇلادىق. قايتا تۇردىق. نە تاپتىق, نە قويدىق؟

 اڭگىمە وسى تۋرالى.

اۆتور.

رۋح

بۇدان شامامەن 9 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن, ادامزاتتىڭ ەڭ ەسكى جازبا جادىگەرلىگى دەلىنەتىن ءۇندىنىڭ «ريگۆەدا» كىتابى: «بۇكىل عالامدى مۇحيتتاي شەكسىز كيەلى ءسوز ءوزىنىڭ قۇدىرەتتى ىقپالىمەن شۇعىلا شاشىپ, نۇرلاندىرىپ تۇردى» دەيدى. وسىدان شامامەن 3,5 مىڭ جىل بۇرىن پارسى ەلىندە پايدا بولعان زورواستريزم ءدىنىنىڭ باستى كىتابى «اۆەستا»: «ىزگىلىكتى ويعا بەرىل, ىزگىلىكتى سوزگە بەرىل, ىزگىلىكتى ىسكە بەرىل!» دەيدى. بۇدان 3 مىڭ جىلداي بۇرىن مۇسا پايعامبار­عا ۋاحي ەتىلگەن «تاۋرات»: «سوندا قۇداي «جارىق پايدا بول!» دەدى. ءسويتىپ, جارىق پايدا بولدى. جارىقتى كۇن دەپ اتادى» دەپ باستالادى. ەكى مىڭ جىل بۇرىن يسا پايعامبارعا ۋاحي ەتىلگەن «ءىنجىل»: «ەڭ الدىمەن ءسوز بولعان» دەپ باستالادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 7 عاسىرىندا مۇحاممەد (ع.س.س.) پايعامبارعا ۋاحي ەتىلگەن «قۇراني كارىم»: «ول ءبىر ءىستى قالاسا تەك قانا وعان «بول!» دەيدى. سوندا ول بولادى» دەيدى ء(ماريام سۇرەسى) اللانىڭ الەمدى, ادامدى جاراتۋى جايلى. «ەگەر جەر بەتىندەگى بارلىق باۋ-اعاشتار قالام بولىپ, تەڭىز سيا بولسا, سودان كەيىن وعان 7 تەڭىز قوسىلسا دا اللانىڭ سوزدەرى (جازعاندا) تاۋسىلىپ بىتپەيدى» (قۇران. لۇقپان سۇرەسى) پايعامبارلار ارقىلى ادامزاتقا وسىلايشا ءار زاماندا ۋاحي ەتىلگەن وسىناۋ كيەلى ءما­تىن­دەر­دەن كەلىپ شىعاتىپ قيسىن – رۋحتىڭ مىنا ما­تەريالدىق دۇنيەدەن باسى اشىق بۇرىن بول­عان­دىعى. ياعني, رۋح (جان, وي, ءسوز) بۇرىن بولىپ, ما­تە­ريالدى دۇنيەنى سوڭ سول جاراتقاندىعى. جا­را­تۋشىنى ادامزات «قۇداي» دەگەن. جانە ءار حا­لىق ونى ءوز تىلىندە اتاعان. ءسويتىپ, ءار تىلدە ءار­تۇر­لى اتالعان جالعىز جاراتقاندى كەيبىر حالىق­تار «جەكەشەلەندىرىپ» الىپ, وزگە تىلدە وزگەشە اتال­عان حاقتى ءتۇبى ءبىر بولسا دا تەرىسكە شى­عا­رىپ وتىرعان. ال, جاراتقان بولسا و باستان جال­عىز ەدى. ول ادامزاتقا ارناپ ءار زاماندا ءار­تۇر­لى تىلدە ايان ءتۇسىردى. ول تۇتاس بولىنبەس ءبىر بول­عاندىقتان ءارتۇرلى تىلدە تۇسىرىلسە دە ول ايان­دار­دىڭ مازمۇنى ۇقساس بىردەي بولدى. ادامزاتقا ايان ەتىلگەن الۋان ءتۇرلى ءدىني ماتىندەر مازمۇنى وسى­نى مەگزەيدى. سول قاسيەتتى ماتىندەرگە سۇيەن­سەك, ەڭ ءبىرىنشى قۇداي رۋحى بولىپتى. وزگە ەشنارسە بولماپتى. ول رۋح ماتەريالدى ەمەس, دەنەسىز جانە ول ماڭگى بولعان. تۋماعان دا, تۋىل­ماعان. ول جاراتىلماعان. بىراق وزگەلەردى جا­رات­قان. ول نە قالاسا سول بولعان. ماتە­ريالدىق ءدۇ­نيە كەرىسىنشە, ماڭگىلىك ەمەس. شەكتەۋلى. ءويت­كەنى, ول جاراتىلعان. ال, جەر بەتىندەگى جاندى تىرشىلىك يەلەرىن قۇدايتاعالا ماتەريالدىق ءنار­سە­دەن: توپىراقتان, سۋدان, اۋادان, وتتان جارات­قان. تىرلىك ەتسىن دەپ وعان ءوز رۋحىنان ۇرلەپ جان بەرگەن. بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, قۇداي ادام بالا­سى­نا جاندى ءوز رۋحىنان ۇرلەپ بەرگەن. وسىدان ادام ءدۋاليزمى – قوس تەكتىلىگى كەلىپ شىعادى. نەمەسە ءتان كەشە عانا جاراتۋشىنىڭ بۇيرىعىمەن ومىرگە كەلگەندىگى ءمالىم بولسا, ال جان ماڭگىلىك قۇداي رۋحىنان جاراتىلعاندىعى بايقالادى. جان, ءسويتىپ, ماڭگىلىك قۇداي رۋحىنىڭ تىرشىلىككە دارىتقان مۇعزيجاسى بولىپ شىقتى. جان مەن ءتان اراسىنداعى قۇتايماس ماڭگىلىك قايشىلىق توركىنى وسىندا جاتسا كەرەك. بۇل انتونيم ءاربىر جاراتىلعان نارسەگە ءتان انتونيمدەر قاتارىن تولىقتىرادى. كۇن مەن ءتۇن, اق پەن قارا, ەر مەن ايەل, ىستىق پەن سۋىق, پەرىشتە مەن سايتان ت.ت. ءتارىزدى. ءتان ولەدى, ول – ۋاقىتشا. جان ولمەيدى, ول – ماڭگىلىك. جان, وي, ءسوز – رۋحتىڭ ءارتۇرلى كورىنىستەرى عانا. ال, رۋح بولسا – كيەلى ماتىندەرگە سۇيەنسەك – قۇدايدىڭ بولمىسى. قۇداي – رۋح. ول ساعان سەنىڭ قان تامىرىڭنان دا جاقىن. سونداي-اق ول بۇكىل عارىشتى قامتىپ جاتقان اقىل جەتپەس الىپ. قۇدايتاعالا ءوز بولمىسىنان ۇرلەپ ادام عالەيسسالامعا جان بەردى دەلىنەدى. ادامدى ول وزىنە ۇقساس ەتىپ جاراتىپتى. ۇقساستىعى دەنەدە ەمەس, ۇقساستىعى ورتاق رۋحتا جاتسا كەرەك. سوندىقتان دا جاراتقان يە ادامدى پەرىشتەلەردەن جوعارى قويىپتى. ءارى پەرىشتەلەرگە ادام عالايسسالامعا باس يىڭدەر دەگەن. پەرىشتەلەر ادامعا باس يگەن. جالعىز عانا ءىبىلىس يلىكپەگەن. سوندىقتان ول قۇداي قارعىسىنا ۇشىراعان. ءجاننات باعىندا جۇرگەن ادام اتا مەن حاۋا انا اللا بۇيرىعىن ورىنداماعان. تىيىم سالىن­عان اعاشتىڭ ميۋاسىنان تاتقان. سوندىق­تان ولاردى دا قۇداي قارعاپ, ءجاننات باعىنان قۋدى. جەرگە ءتۇسىردى. ازاپتى ءومىر كەشۋگە جازدى. جەر بەتىندەگى ادامزات تاريحى وسىلاي باستالعان دەيدى قاسيەتتى كىتاپتار. قاسيەتتى كىتاپتارعا قاراپ وتىرساق, قۇداي­تاعالا دۇنيەنى جاراتقاندا دا جانە جەر بەتىندەگى تىرشىلىك يەسى – ادامدى جاراتقاندا دا ولار­عا قاراتىپ ءسوز ايتقان. ءوزى­نىڭ بۇيرىعىن سوزبەن جەتكىزگەن. ياعني, ەشتەمە ءسوز­سىز بولماعان. نارسە جوق كەزدە قۇدايتاعالا «بول!» دەگەن. قاراڭىز, قۇداي ءسوزدى قولدانعان. ءسوز ارقىلى پەرىشتەلەرىمەن تىلدەسكەن. ادام­مەن تىلدەسكەن. ءسوز ار­قى­لى جەر بەتىندە تاڭداعان پايعامبارلارىنا ۋاحي ءتۇ­سىر­گەن. سوڭعىلىقتا سول ايانداردان قاسيەتتى كى­تاپتار قۇرالعان. ول كىتاپتار مىڭداعان جىل­دار بويى جەر بەتىندە ادام ءۇشىن كۇرەسىپ كەلەدى. جەر بەتىن قارا تۇنەك باسپاس ءۇشىن ادامزاتقا اق جول اشىپ, جارىق شاشىپ كەلەدى. سول كىتاپتاردا كەلتىرىلگەن دۇعالاردى داۋىستاۋ ارقىلى ادامزات جەر بەتىندە تۇرىپ تا ءوزىن جاراتقان يەسىمەن قارىم- قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ءسوز ارقىلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسىدان كەلىپ ءسوزدى قۇداي رۋحىنىڭ داۋىستالعان فورماسى دەۋگە حاقىمىز بار. كيەلى ماتىندەر بويىنشا ادام بولماستان بۇرىن ءسوز بولعان. اللا نيەتىن سوزبەن بىلدىرگەن. «بول!» دەگەن. بولعان. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ءسوزدىڭ قۇداي رۋحىنىڭ داۋىس­تال­عان فورماسى ەكەندىگىن كورسەتەدى. «الدىمەن ءسوز بولعان» وسىناۋ ۋاحي استارىندا ايلاپات اقيقات جاتىر. بۇل اقيقات ءسوز بەن ءتىلدىڭ قۇداي رۋحىنىڭ داۋىستالعان فورماسى ەكەندىگىن ايعاقتاپ تۇر. ادام بالاسىنا بەرىلگەن ايلاپات رۋحتىڭ (وي, جان, ءتىل مەن ءسوز دەگەندەردىڭ) كيەلى باستاۋىنان, ياعني تاڭىرلىك توركىنىنەن حابار بەرىپ تۇر. سول تاڭىرلىك رۋحتىڭ ارقاسىندا ادام بۇگىندە تاۋ قوپارىپ, تاس جارىپ جاتىر, جەر بەتىنە سىيماي كوز جەتپەس عالامشارلارعا كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ۇشىپ جاتىر. سوندا وي مەن ءسوز, ياعني رۋح عالامنىڭ قوز­عاۋشى كۇشى بولعانى عوي. سەبەپ پەن سالدار. سەبەپسىز سالدار جوق. ەندەشە, رۋح جاراتىلىستىڭ سەبەبى بولعانى ما؟! ءبىز كورىپ تۇرعان جاراتىلىس سول ۇلى سەبەپتىڭ سالدارى عانا بولعانى ما؟! وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ عىلىم مەن تەولوگيا عاسىرلار بويى قىرقىسىپ كەلدى. ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعاردى. عىلىم قاشاندا ماتەريالدىق الەم بولعان, سونىڭ ەۆوليۋتسياسىنىڭ ناتيجە­سىن­دە ادام, سانا پايدا بولدى دەپ بىلەدى. عىلىم­نىڭ بۇل مىڭداعان جىلدار بويى ۇستانىپ كەلگەن مىزعىماس ۇستانىمىنا حح عاسىردا سول عىلىمنىڭ ءوزى اشقان جاڭالىق وڭدىرماي سوققى بەردى. بۇل جاڭالىق – كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭالىق ەدى. كۆانتتىق فيزيكا ادام رۋحى ماتەرياليستىك الەمگە تىكەلەي اسەر ەتە الاتىنىن, كەرەك دەسەڭىز ونى وزگەرتە الاتىن سۇراپىل كۇشكە يە ەكەنىن دالەلدەدى. جانە ونى زاماناۋي كۇردەلى عىلىمي تاجىريبەلەر ارقىلى دالەلدەدى. بۇل قوزعالىستىڭ باسىندا ۇلى ەينشتەين تۇردى. «ادامزات قاۋىمى, وسىمدىكتەر, عارىش شاڭى, ياعني كۇللى عالام تۇگەل ءبىر كوزگە كورىنبەيتىن قۇپيا سىبىزعىشىنىڭ سازىنا ەلتىپ بيلەپ تۇر» دەپ جازدى ول. ياعني, بۇكىل جاندى, جانسىز جاراتىلىس الەمىنىڭ بەلگىسىز ءبىر رۋحقا باعىنىپ تۇرعانىن مويىندادى. ءبىز بۇل تاقىرىپقا اڭگىمەمىزدىڭ بارىسىندا تاعى دا قايتا اينالىپ سوعاتىن بولامىز. عىلىم بۇگىندە ءبىز كورىپ تۇرعان عالام وسى­دان شامامەن 14 ملرد. جىل بۇرىن ءبىر الاپات قو­پا­رىلىستان باستاۋ العان دەيدى. ءبىر قوزعا­لىس­سىز الىپ تىعىز ماتەريا كەنەت ءوز-وزىنەن كۇڭى­رە­نە قوپارىلسا كەرەك. جارىلعان بومباداي الگى ما­تەريا جان-جاققا جاڭقالانا ۇشسا كەرەك. سول قوپارىلىس سالدارىنان پايدا بولعان ءبۇ­گىن­گى عا­لام­­شارلار, جۇلدىزدار, گالاكتيكالار سول ال­عاش­قى قارقىنمەن ءالى دە جان-جاققا بىتىراي تاراپ بارا جاتسا كەرەك. عىلىم وسىناۋ سۇراپىل جىلدامدىقپەن ءبىر ورتالىقتان جان-جاققا بى­تى­راي تاراعان اسپان دەنەلەرىنىڭ جىلدامدىعىن كەرى ەسەپتەپ كورىپ قوپارىلىس­تىڭ قاشان, قاي نۇكتەدەن باستالعانىن شاما­لا­دى. ارادان 5 ملرد. جىل وتكەندە كۇن جۇيەسى پاي­دا بولىپتى. ۋاقىت وتە كەلە سۋىعان عالام­شار جەردە تىرشىلىك ءبۇر­شىك اتىپ ەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە بۇگىنگى ادام پايدا بولىپتى. الايدا, عىلىم سول العاشقى الاپات قوپارىلىسقا نە سەبەپشى بولعانىن بىلمەيدى. ياعني, بەلگىسىز سەبەپتىڭ بەلگىلى سالدار­لارىن عانا زەرتتەۋمەن كەلەدى. ءدىن بولسا بۇگىنگى بار جاراتىلىستىڭ باس­تاۋىن­دا قۇدىرەتى كۇشتى سانالى جاراتۋشى بول­عان دەپ بىلەدى. وعان سەنبەسەڭىز, توڭىرەگىڭىزگە قاراڭىز. بۇ جايلى اللانىڭ ادامزاتقا تۇسىرگەن سوڭعى ءسوزى قۇراندا دالەلدەر كوپ. ادامدى قور­شاعان ورتا – اسپان, جەر, اي مەن كۇن, جۇلدىز­دار, اۋا, سۋ, جان-جانۋارلار, وسىمدىكتەر – وسى­لار­دىڭ ءبارى ءوزىن جاراتقان يەسىنەن حابار بەرىپ تۇر دەيدى. ۇلى نەمىس فيلوسوفى ي.كانت: «قايدا قاراساق تا ارەكەت پەن سەبەپتىڭ, ماقسات پەن قۇرالدىڭ, جاراتىلۋ مەن جويىلۋدىڭ زاڭىن كورەمىز. ەشنارسە ءوزىنىڭ وسى تۇرعان قالپىنا وزدىگىنەن كەلە سالمايدى. ونىڭ سەبەبى بار... سوندا ءسىز الەمدەگى كۇللى بولمىستىڭ سەبەبى دەگەن داڭعايىر قۇدىرەتتى اقىلعا سيدىرا الاسىز با؟!» (ي.كانت. «كريتيكا چيستوگو رازۋما») بۇ جايلى تۇرىك تەولوگى فەتحۋللا گۋلەن ءوز شىعارمالارىندا تىڭعىلىقتى ايتا بىلگەن. گۋلەن الەمدى اللانىڭ ادامزات ءۇشىن جايىلعان ۇلى كىتاپ-كورمەسى دەپ بىلەدى. عىلىمنىڭ دا­مى­عان سايىن تابيعات زاڭدىلىقتارىن اشۋى سول ۇلى كىتاپ-كورمەنى بارعان سايىن ادامنىڭ تەرەڭ­دەپ وقۋىنان دەيدى. گۇلەن مىنا جايناعان عالام اللانىڭ ادام ءۇشىن جايىپ قويعان كور­مەسى دەپ بىلەدى. عىلىم ادامدى جاراتقان ۇلى دانالىق يەسى ەمەس, تابيعات دەۋدەن, تابيعاتتاعى ەۆوليۋتسيا دەۋ­دەن تاناتىن ەمەس. ءدىن ونى جوققا شىعارادى. «... ول ادامدى اۋەل باستا لاي-بالشىقتان جاراتتى» (قۇران. ساجدە سۇرەسى). «سوسىن بەل سۋىنان قويۋ قاندى جاراتىپ, قويۋ قاننان ءبىر بولەك ەتتى جاراتىپ, ءبىر بولەك ەتتەن سۇيەكتەردى جاراتىپ, بۇل سۇيەكتەرگە ەت قاپتادىق. سونان سوڭ, وعان جان كىرگىزىپ, اۋەل باستاعى ءبىر تامشى بەل سۋىنان – نۇتفادان بۇتىندەي باسقا ءبىر جاندى پايدا ەتتىك» (قۇران. مومىندار سۇرەسى) وسىناۋ انا قۇرساعىندا ادامنىڭ ءبىر تامشى ۇ­رىقتان قالىپتاسۋ ۇدەرىسىن قۇران قالاي بايانداسا سونىڭ قانشالىقتى ءدال ەكەنىن بۇگىنگى دامى­عان زاماناۋي تەحنولوگيا سولاي دالەلدەپ بەردى. زاماناۋي تەحنولوگيا سونداي-اق ءبىر تام­شى شاۋ­قات ەر ادام اعزاسىنان اتىلىپ شىعىپ, انا قۇر­ساعىنا ەنگەننەن كەيىن انالىق جاسۋشا-جۇ­مىرتقاعا جەتكەنشە ميلليونداعان سپەرماتوزويد جولدا قىرىلىپ, ونىڭ تەك بىرەۋى عانا انالىق جاسۋشا-جۇمىرتقا ساۋىتىن بۇزىپ, ىشىنە ەنەتىنىن كورسەتىپ وتىر. انالىق جاسۋشا-جۇ­مىرت­قا ساۋىتىن بۇزعانشا سپەرماتوزويد پو­شى­مى باسى دوعال قۇيرىعى سۇيرىك كەلەدى. ونىڭ دو­عال باسى ەكپىنمەن كەلىپ انالىق جاسۋشا-جۇ­مىرت­قا قابىر­عا­سىنا سوعىلعاندا ساۋىت جارى­لىپ, سپەرماتوزويد ىشكە ەنەدى. قۇيرىعى سىرتتا قالادى. سويتسە ونىڭ قۇيرىعى جىلدامدىق ءۇشىن عانا كەرەك بولعان ەكەن. وسىلاي تازا ينجەنەرلىك ءتاسىل ارقاسىندا ىشكە ەنگەن اتالىق جاسۋشا انا­لىق جاسۋشامەن تابىسىپ, ەمبريونعا اينالادى. ەمبريون انالىق جانە اتالىق تەك – كود ساق­تال­عان قويما دەرلىك. ەمبريون پايدا بولا سالى­سى­مەن جاتىرعا قاراي قوزعالادى. ونى كىم قوز­عاي­دى؟ ەشكىم بىلمەيدى. قوزعالىپ بارىپ جاتىرعا ەنگەن ەمبريون جاتىر قابىرعاسىنا جابىسادى. سودان كەيىن ميلليونداعان جاسۋشالار ەمبريون قۇرامىن وسىرە باستايدى. بۇل ءۇزى­لىسسىز ۇدەرىس. ءسويتىپ, ميلليونداعان جاسۋشالار بولاشاق ادام اعزاسىنىڭ قۇرىلىس ماتەريالىنا اينالادى. ادام اعزاسىن قالىپتاستىرۋ تىنىم­سىز ءجۇرىپ جاتادى. قۇراندا ايتىلعانداي, الدىمەن پايدا بولاتىن ادام اعزاسىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىس ما­تە­ريالى – ۇيىعان قان. ۇيىعان قاننان ەت پەن سۇيەك جاسالىنادى. سۇيەككە ەت قاپتالادى. قۇرى­لىس­تىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇل جەردە جۇمىسشى قولى جوق. بولاشاق ادامنىڭ نەگىزگى قۇرىلىس ماتە­ريا­لى, ياعني كىرپىشى – جاسۋشالار. جاسۋشالار ءوز­دەرىن وزدەرى تىنىمسىز قۇراستىرۋعا كىرىسەدى. ءارى جۇمىسشى, ءارى كىرپىش رولىندەگى جاسۋشالار كۇن­دىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي­دى. تىنىم تاپپايتىنى ۇلى جاراتۋشىنىڭ جوباسى – ادامنىڭ انا قۇر­سا­عىندا قالىپتاسۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. ودان كەيىن ول جارىق دۇنيەگە شىقپاق. ال, اتا-انا بولسا نارەس­تە­نىڭ انا قۇرساعىندا قالىپتاسۋ بارىسىنان حا­بار­سىز. انا بۇل كەزدە تاتىمدى اس قابىلداپ وتىر­سا عانا بولعانى. قالعانى جاراتۋشى ىر­قىن­دا. ۇيىعان قاننان ادام اعزاسىن تولىق شى­عارۋ سول قۇدىرەتتىڭ قولىندا. ادامعا تىرشىلىك ەتۋگە قاجەتتى مۇشەلەردىڭ ءبارىن جاراتۋشى 9 اي 9 كۇن ىشىندە دايىن ەتەدى. ادام اعزاسىنداعى ەڭ كۇردەلى اپپارات – مي. زاماناۋي تەحنولوگيا كور­سەت­كەندەي, ونىڭ ىشكى كونسترۋكتسياسى تىم كۇردەلى. ويتكەنى, مي ەرتەڭ كۇردەلى ويلار قايناپ جاتاتىن زەردەنىڭ قارا قازانى بولۋعا ءتيىس. بولاشاق ادام وسىلاي قالىپتاسا باستايدى. ادام جەر بەتىندە كۇن كورۋ ءۇشىن ويلاۋى كەرەك, كورۋى كەرەك, ءجۇرۋى كەرەك, ەستۋى كەرەك, تاماق­تانۋى كەرەك, ءيىس سەزۋى كەرەك. ۇرپاق جالعاس­تىرۋى كەرەك. جاراتۋشى سون­دىق­تان ادامدى جو­بالاعاندا وسى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن مۇشە­لەردى جوبالاعان. ادام اعزاسى ينجەنەرلىك تۇرعىدان دا, ەستەتيكالىق تۇرعىدان دا ءمىنسىز. مىسالى, اسقازانعا جەتكەنشە استى ۇن­تاۋ كەرەك, سول ءۇشىن ادامعا ءتىس بەرىلگەن. اس اس­قازانعا تۇسكەسىن قورىتىلۋى كەرەك. وعان قىشقىل قۇيۋ كەرەك. وسى ماقساتتا ءوت جاراتىلعان. اس­قا­زان­دا قورىتىلعان اس باۋىر ارقىلى قانعا اي­نالىپ, ول قان بۇكىل اعزاداعى جاسۋشالارعا قو­رەك تاسى­مال­داۋى كەرەك. ال, قاندى بۇكىل اعزاعا ايداپ تۇرا­تىن كومپرەسسور قايدا؟ ۇلى ينجەنەر – جاراتۋ­شى و جاعىن دا قاراستىرعان. ءناتي­جەسىن­دە ءومىر­گە تاڭعاجايىپ اپپارات جۇرەك كەلگەن. قارا­پايىم قيسىنعا سالساق جۇرەك الىپ شاھاردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان كومپرەسسور-ستانسا قىزمەتىن اتقارادى. قالا سالاردا ين­جەنەر-جوبالاۋشىلار قالاي ءبارىن ال­دىن-الا جوسپارلاسا, ادامدى جوبالاعان جارا­تۋ­شى دا ءبارىن الدىن-الا رەتتەگەنى كورىنىپ تۇر. توقتاۋسىز سوعىپ تۇراتىن جۇرەكتىڭ قىسىمى­مەن بۇكىل ادام دەنەسىندەگى جاسۋشالاردى قورەك­تەندىرىپ, ءتىرى كۇيدە ۇستاپ تۇراتىن قان ەكەنىن بىلەمىز. بىراق ءبىز سول قان اينالىپ تۇراتىن كانالدار – كۇرە تامىرلار مەن كاپيلليارلاردىڭ دا قالاي جاسالىناتىنىن بىلمەيدى ەكەنبىز. زاماناۋي تەحنولوگيا ارقاسىندا بىلدىك. ۇزىندىعى ونداعان مىڭ كيلومەتردى قۇرايتىن قىلدى­رىق­تاي كاپيلليارلاردى دا ادامدى قۇراستىرۋ كەزىندە تىنىمسىز جاسۋشالار قالىپتاستىرادى ەكەن. جۇمىسشى جاسۋشالار وزدەرىن-وزدەرى بۇكىل ادام اعزاسىن باستان-اياق شىرماپ, قامتىپ جاتقان تۇتىكشەلەرگە اينالدىرادى ەكەن. انا قۇرساعىندا ءبىر ءتۇيىر تامشىدان ون ەكى مۇشەسى تۇگەل نارەستە پايدا بولعانعا دەيىنگى پروتسەسس – اقىلعا سىيمايتىن قۇبىلىس. بۇل پروتسەسس 4 ايعا جەتكەندە نارەستەگە جان بىتەدى. 1 اي تولعاندا بولماعان جان, 2 اي تولعاندا بولماعان جان, 3 اي تولعاندا بولماعان جان, 4 اي تولعاندا قايدان پايدا بولدى؟ جان! ول نە؟ ونى جاتىر ىشىنە كىم كىرگىزدى؟ وعان دەيىن قيمىلسىز, جانسىز جاتقان نارەستە جان بىتكەننەن كەيىن قيمىلداي باستايدى. قاسيەتتى كىتاپتار جاندى ادامنىڭ اۋزىنا اللا ۇرلەپ ەنگىزەدى دەيدى. جان تابيعاتىن ادامزات اقىلگويلەرى ءار زاماندا ارقيلى ءتۇسىندىرىپتى. الايدا, ونىڭ شىن جۇمباعىن شەشكەن ادام بولعان ەمەس. جان جۇمباعىنىڭ شەشۋى ءبىر اللانىڭ عانا قولىندا بولۋى مۇمكىن. جاراتقان يە سونداي-اق جەر بەتىنە قانشا ادام كەلسە ولاردىڭ ارقايسىسىنا سونشا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءتۇر بەرىپتى. تاعى دا تاڭ قالاسىز. نەتكەن فانتازيا! تىپتەن, ادام­نىڭ ساۋساق سىزىقتارىنا دەيىن ءبىرىن-ءبىرى قايتا­لا­مايدى. نەتكەن شەكسىز ديزاينەرلىك شەبەرلىك! تاڭ قالا بەرەمىز, ويتكەنى بىزگە بۇل قۇدىرەتتى ءتۇسىنۋ قيىن. ءبىر اقىلگوي: «ادام ءوز-ءوزىن ءتۇ­سىن­سە, بۇكىل عالامدى تۇسىنەدى» دەگەن ەكەن. راس. ادام اعزاسىنا قاتىستى تاعى ءبىر مىسال. ادامنىڭ اس قابىلدايتىن اۋزى مەن ءناجىس شىعاراتىن مۇشەلەرى الشاق ورناتىلعان. ەگەر, ادام بولمىسى كورسوقىر تابيعاتتىڭ كۇشىمەن جاراتىلعان بولسا, ول سەنىڭ ەستەتيكاڭدى نەعىل­سىن. ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى وسى ەكى مۇشەنى ءبىر جەردەن شىعارۋى دا مۇمكىن عوي. ساناسىز تا­بي­عاتقا ءبارىبىر ەمەس پە؟ بىراق, سانالى جارا­تۋشى ءۇشىن ءبارىبىر ەمەس. سانالى جاراتۋشى سونداي-اق سۇڭعىلا كورەگەن. بولاشاقتىڭ ءبارىن بولجاعان دانا. اتالعان كەرەعار ەكى مۇشەنى ءبىر-بىرىنەن ال­شاق ورنالاستىرىپ, ءبولۋ ارقىلى ۇلى جاراتۋ­شى بولاشاق ادامعا, ونىڭ ەستەتيكالىق سەزىمىنە شىنايى قۇرمەت بىلدىرگەن. جاراتۋشى ادام­نىڭ تىنىس جولىنا فيلتر – سۇزگى ورناتقان, سول ارقىلى وكپەگە وتەتىن اۋا تازالىعىن قام­تا­ماسىز ەتكەن. ءبىزدىڭ ءمىنسىز تىرشىلىك ەتىپ, ازاپسىز ءومىر ءسۇرۋىمىز ءۇشىن جاراتقان يەمىزدىڭ الدىن-الا جاساعان قامقورلىقتارى ۇشان-تەڭىز. ءبىز سونىڭ تەك بىرنەشەۋىن عانا سانامالادىق. تاعى ءبىر مىسال, جىلىك پەن جىلىك ءبىر-ءبىرىن قاجاماس ءۇشىن بۋىنعا سۇيىق ماي قۇيىلعان. تازا ينجەنەرلىك لوگيكا! تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن ءارتۇرلى جۇ­­مىستاردى اتقارۋعا يكەمدى بولۋ ءۇشىن قول­داعى بەس ساۋساق ءبىر-بىرىنە تۇتاسىپ جابىسىپ تۇر­ماۋى كەرەك. قازىرگى تەحنولوگيا ساۋساقتار­دىڭ العاشىندا ءوزارا ءبىر-بىرىنە جابىسىپ بىتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. مەرزىمى تولعاندا ساۋساق­تار­دى تۇتاستىرىپ تۇرعان ەت-جاسۋشالار وزدىگى­نەن ءولىپ, بارماقتاردىڭ اراسى اشىلادى ەكەن. جاراتۋشىنىڭ ادامعا جاساعان قامقورلىعى ەسەپسىز. جەر بەتىندە ادام ۇشىرايتىن كەسەلدەرگە دە قارسى شيپانى جاراتۋشى ادام اع­زاسىنا الدىن-الا ەنگىزىپ قويعان. ونى ءبىز يممۋنيتەت دەيمىز. سول يممۋنيتەتتىڭ ارقاسىندا ادام اعزاسىنداعى ساۋ جاسۋشالار سىرقات اكەل­گەن ۆي­رۋس­تارعا قارسى مايدان اشادى. سىرقاتپەن شاي­قاس كادىمگى ەكى جاقتان دا قىرۋار اسكەر قاتىسقان قان مايدانعا ۇقسايدى. ساۋ جاسۋشالار سىرتتان كەلگەن باسقىنشى-ۆيرۋستارمەن ءولىس­پەي-بەرىس­پەي مايدانداسادى. ادام اعزاسى اقىرى ءاۋپى­رىم­دەپ كەسەلدى جەڭىپ شىعادى. ول ءۇشىن اعزا ساۋ بولۋى كەرەك. ال ءبىز بولساق, سالاماتتى ءومىر ءسۇ­رىپ, اعزامىزدىڭ ءال-قۋاتىن ارتتىرۋدىڭ ورنىنا اراق ءىشىپ, تەمەكى تارتىپ, ەسىرتكى يىسكەپ بايعۇس ورگانيزمدى ۇنەمى ۋلاپ, السىرەتىپ اۋرەمىز. ادام جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا ەڭ باستى كۇردەلى جۇمىس – مي قۇرىلىسى بولعان ءتارىزدى. بىراق, جاساعان يە ءۇشىن قيىن نارسە جوق. ميل­ليون­داعان جاسۋشالار قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن بولاشاق ادامدى باسقارىپ تۇراتىن ورتالىق اپپارات – مي قۇرىلىسىنا كىرىسەدى. مي اسا كۇردەلى كومبيناتسيالاردى اتقاراتىن قۇرامى دا, قۇ­رىلىسى دا, جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى دە تەك ءبىر اللا­عا ايان الەمدەگى بالاماسى جوق قۇپيا قۇبىلىس. بىراق, ونى دا اللانىڭ امىرىمەن ميلليونداعان جاسۋشالار قۇراستىرادى. جاسۋشالار كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي قيمىلداپ ءوزارا بايلا­نىس­قان ميلليونداعان ءتۇرلى تالشىققا اينالىپ عا­لام عاجايىبى ادام ميىنىڭ كۇردەلى كونس­ترۋك­تسياسىن ورەدى. تۋرا ورمەكشىدەي ورەدى. مي قۇ­رىلىسى نەعۇرلىم كۇردەلى بولعان سايىن ول بولاشاقتا سوعۇرلىم كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە الاتىنى بەلگىلى. تاۋرات «قۇداي ادامدى وزىنە ۇقساس جاراتتى» دەسە, قۇران «اللا ۋاحي ەتكەن كىتاپتارعا سەنىڭدەر» دەيدى. ەندەشە, «اللانىڭ ادامدى وزىنە ۇقساس ەتىپ جاراتقانىنا» سەنەمىز. وعان بىردە-ءبىر كورنەكى دالەل – مي. مي ارقاسىندا ادام دا اللا ءتارىزدى جاسامپازدىقپەن اينالى­سا­دى. مي ارقاسىندا سانا ءوزىنىڭ جاراتۋشىسىن تانۋعا ۇمتىلادى. بيىك سانا عانا جەر بەتىندە سانالى تىرلىك يەسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. ساناسىز تابيعات سانالى ادامدى تۋدىردى دەگەن قيسىنعا قالاي سەنەمىز؟! اينالىپ كەلگەندە ادام جاراتقان يەنىڭ جەر بەتىندەگى ەڭ كۇردەلى دە باستى جوباسى. وعان ۇڭىلەر بولساڭىز, تەرەڭىنە كوز جەتپەس شى­ڭى­راۋ­دى كورەسىز, ۇشان-تەڭىز قۇپيانى سەزەسىز. بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, ءبىز بۇل ومىرگە ءوز ەركىمىزبەن كەلمەپپىز. ءبىزدى اكەلىپتى. قانداي تۇردە اكەلدى, پەشەنەڭە قانداي تاعدىر جازىلدى. ول دا سەنىڭ ەركىڭدە ەمەس. سەن تۇرماق, سەنى ومىرگە اكەلگەن اتا-اناڭنىڭ دا ەركىڭدە ەمەس. سوندا كىمنىڭ ەركىندە؟ مەنىڭ بولمىسىم, تاعدىرىمنىڭ ەركى كىمنىڭ قولىندا بولعانى؟ بۇل سۇراق ءاربىر ويلى ادامنىڭ الدىنان شىعارى حاق. انا قۇرساعىنان اجىراعان ساتتە ءبىزدى ۇرەي بيلەپ, باقىرىپ-شاقىرىپ دۇنيەگە كەلەمىز. بۇ دۇنيە تابالدىرىعىن اتتاي بەرە زارەمىز ۇشىپ, ايعايعا باسامىز. بۇعان تاعى دا تاڭ قالۋىمىز كەرەك. نەگە نارەستە تۋا سالىپ ايعاي سالدى؟ نەگە ىشتە جاتىپ ايعاي سالمادى؟ الدە, بۇل ايعاي بەيمالىم جات دۇنيەدەن نارەستەنىڭ ۇركىپ-شو­شۋى ما؟ الدە انا قۇرساعىنان اجىراپ, پاناسىز, جال­عىز قالدىم دەپ قورقۋى ما؟ الدە اس قابىلداپ تۇرعان كىندىكتىڭ كەسىلۋىمەن «اش قالاتىن بول­دىم!» دەپ الدىن-الا بايبالام سالۋى ما؟ شى­رىلداۋىمىزدىڭ سوندا سەبەبى نە؟ ال ەندى اۋىزىڭىزعا ەمشەك ءۇرپى ءتيدى ەكەن, جالماڭداپ ەمە باستايسىڭ. وۋ, بۇنى ساعان كىم ۇيرەتتى؟! وعان دەيىن سەن قورەكتى تەك كىندىك ارقىلى الىپ كەلىپ ەدىڭ عوي؟! ءيا, سۇراق كوپ. سونىڭ ءبىرى انا ومىراۋىندا ءسۇتتىڭ پايدا بولۋى. قىزىل قاننان اپپاق ءسۇت اجىراتقان ول قانداي عاجايىپ اپپارات؟ ول ءسۇت جاساعىش اپپاراتتى انا ومىراۋىنا كىم ورناتتى؟ قانداي ماقساتپەن ورناتتى؟

سماعۇل ەلۋباي.

(جالعاسى باس)