ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاي...

جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانى جۇرتشىلىعىنا ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلكەن جۇرەكتى ابزال جان سەمبين دوندانىڭ ەسىمى كەڭىنەن تانىمال. جاس كەزىنەن ءتۇرلى زامان اۋىرتپالىقتارىن كوپ كورگەن ول 1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىقتا سوناۋ ارقا جەرى – وسى كۇنگى قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنان ۇدە­رە قونىس اۋدارعان اعايىندارىمەن ءبىر­گە قازىرگى سارىسۋ اۋدانىنىڭ جايىل­ما اۋىلىنا كەلىپ ىرگە كوتەرەدى. بۇل ورايدا, سارىسۋ اۋدانى باس­شى­لارىنىڭ ءبىرى بولعان اجاقاي سەمبيننىڭ دوندا ءىنىسىنىڭ بولاشاعىنا وڭ جول سىلتەپ, ونىڭ جاقسى ءبىلىم الۋىنا جاعداي تۋ­­عىزعانىن دا اتاپ وتكەن ابزال. ءسويتىپ, ول جامبىل قالاسىنداعى پە­دا­گوگيكالىق ۋچيليششەدە ءبىلىم كاۋ­سارى­نان سۋسىندايدى. دوندەكەڭ ءوزىنىڭ اۋىز­ەكى ەستەلىكتەرىندە سول كەزدە ساباق بەرگەن ۇستازدارىنىڭ ءوز ىستەرىنە بار جان-ءتانى­مەن بەرىلگەن جاندار ەكەنىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ: «وزدەرى سونداي قارا­پايىم, ءبىلىمدى ءارى تازا جۇرەتىن. ءار ءىس-قيمىلدارىنان ەرەكشە بەكزاتتىق, دەگ­دار­لىق بولمىستارى ايقىن سەزىلىپ تۇ­را­تىن. سويلەگەن سوزدەرى, ادامدارمەن قا­رىم-قاتىناستارى سونداي ۇنا­سىمدى ەدى. مەن ەسەيىپ وقى­سام دا, وزىمنەن جاس شا­ما­لارى ءسال-اق ىلگەرى ۇستاز­دار قاي جاعىنان بولسا دا وزدەرى­نىڭ بار بولمىس, تۇلعاسىمەن بيىك تۇراتىن. بىلىمگە سۋساپ بارعان بىزدەر سولارعا ەرىكسىز ەلىكتەدىك. جاتپاي-تۇرماي وقى­دىق. ۇستازدارىمىزعا قاراپ بوي تۇزەدىك, جاقسىسىنان ءۇي­رەنۋگە بارىنشا ىنتالاندىق. ودان ءبىز ەش كەم بولعان جوق­پىز. ەركىن دالادا قالىپ­تا­سىپ قالعان كەيبىر كەمىس ءمى­نەز-تىرلىكتەرىمىزدىڭ وعاش تۇستارى ءوزى­نەن-ءوزى وڭدالىپ, ورنىقتى قالىپقا ءتۇسىپ جاتتى», – دەپ جىلى جىميىپ ايتقان اڭگىمەسى ەسىمىزدە قالىپتى. دوندا سەمبين, شىن مانىندە ۇستاز دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ قالىبىنا تولىق سياتىن تۇلعا ەدى. ارنايى وقۋ ورنىن ءبى­تى­رىپ كەلگەن مامان وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىگى مول جاڭا قىزمەتتى ابى­روي­مەن اتقاردى. ورتا مەكتەپتى بىلىكتى كادرلارمەن تولىقتىرۋدى قولعا الدى. زامان قيىن­شىلىقتارىنا قاراماستان مەكتەپ­تىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا مول كۇش جۇمسادى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ۇلى وتان سوعىسى باستالدى. 1942 جىلدىڭ اياعىندا اسكەرگە الىنىپ, قان مايداندا تولارساقتان ساز كە­شىپ, قاسكوي جاۋمەن جان اياماي شاي­قاس­تى. ءۇشىنشى ۋكراينا مايدانىنىڭ 288-ات­قىش­تار پولكىندا ەكى جىلدان استام سو­عىستى. ول قىزمەت ەتكەن پولك ناۋ­رىز ايىنىڭ اياعىندا ۋكراينانىڭ نيكولاەۆ, ودەسسا باعىتىندا باتىل شابۋىلعا شىقتى. سول نيكولاەۆ قالاسىن ازات ەتۋ بارىسىنداعى كەسكىلەسكەن ۇرىستا دون­دە­كەڭ اۋىر جاراقات الىپ, گوسپيتالعا ءتۇ­سەدى. مايداندا بىرنەشە جاۋىنگەرلىك مە­دالدارمەن ماراپاتتالىپ, باس قول­باس­شى ءستاليننىڭ العىس حاتىن الدى. ول ءماس­كەۋ­دەگى اسكەري گوسپيتالداردىڭ بىرىندە ۇزاق ەمدەلگەن سوڭ تۋعان اۋىلىنا ورالدى. بىلىكتى باسشىلارعا, ماماندارعا سۋساپ وتىر­عان اۋداندىق وقۋ ءبولىمى دوندا سەمبيندى ءوزىنىڭ مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ قايتا تاعايىندايدى. ول وسى ورىن­دا 1956 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن جەمىستى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ پەدا­گوگيكالىق قابىلەت-قارىمىنىڭ كەڭىنەن اشىلۋى دا وسى جىلدارعا سايكەس كەلەدى. وسى ءبىلىم وشاعىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاپ, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعان كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشى­موۆتىڭ 1995 جىلى جارىق كورگەن «ماي­را­نىڭ ءانى» اتتى كىتابىندا دوندا سەمبين تۋرالى ادەمى ەستەلىك جاريالانعان ەدى. «مەكتەپكە العاشقى بارعان ءساتتىڭ ءوزى ۇمىتىلماس ءبىر وقيعا ەدى. وقۋعا سونشا­لىقتى ىنتالى ەدىك. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار بولاتىن: بىرىنشىدەن, وقىپ ادام بول­ساق, مىناۋ بەينەتتى تىرشىلىكتەن قۇتى­لا­سىڭ, ءوزىن عانا ەمەس, شەشەڭدى دە قۇتقارا الاسىڭ, ەكىنشىدەن, ەڭ تۋرا ماعىناسىندا ايتقاندا, ءتورت-بەس ساعات مەكتەپتە بولۋ – سونشا ۋاقىت اۋىر بەينەتتەن قۇتىلاسىڭ دەگەن ءسوز, ونىڭ ءۇس­تى­نە, دەر كەزىندە ءيىن قاندىرا الماعان ويىن اتتى بالا جانى­نىڭ ەڭ قىمبات قا­جەتتىلىگىنە از ۋاقىت بول­سا دا ءمۇم­كىندىك بولاتىن ەدى. قارا­پايىم عانا, شاتىرسىز توقال تامنان سالىنعان مەكتەپ ءدۇ­نيە­دەگى ەڭ ءزاۋلىم, ەڭ ساۋلەتتى عيمارات بولىپ كورىنەتىن. مەنىڭ دە اپام تىگىپ بەرگەن شۇبەرەك بوقشاما قاعاز-قالامىمدى سا­لىپ الىپ, مەكتەپتىڭ بوساعاسىنان العاش اتتاعان ءساتىم... ءسىرا, ومىرىمدە سونداي سال­تاناتتى ءساتتى, عاجا­يىپ مەكەنگە ال­عاش قادام باسقان كەزدەگى جان تول­قى­نى­سىن باسىمنان وتكىزىپ كور­مە­گەن بولار­مىن. بۇرىنعى ب ۇلىڭعىر تىرشىلىك ارتتا قالىپ, ەڭ ءبىر جارقىن بولا­شاق وسى مەك­تەپتىڭ تابالدىرىعىنان باس­تالعانداي سەزىمدە تۇردىم. ديرەكتور دوندا اعايدى قاتتى سىي­لاپ, قاتتى قور­قاتىن ەدىك. بىلايشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ستالين سول كىسى بولاتىن. ارينە, ول قاتال بو­لىپ, ەشكىمنىڭ باسىن جارىپ, كوزىن شى­عارعانىن كورگەنىمىز جوق, ءتىپتى داۋى­سىن كوتەرىپ بىرەۋگە ۇرىس­قانىن دا ەستىمەپپىز. الايدا وقۋشىلار­دى بىلاي قوي­عان­دا, ءتىپ­تى مۇعالىمدەردىڭ وزدەرى ول كىسى كەلە جاتقاندا باس كيىمدەرىن شەشىپ, ءسا­لەم­دەسەتىن. بالكىم, سونشا­لىق­تى كىسىلىگىنەن, بالكىم ءوزىن وزگەگە سىيلاتا بىلەتىن ەرەكشە قاسيەتىنەن... كەيىندەرى ينستي­تۋت­تى ءبىتىرىپ, ءتىپتى جۇرت تاني باستاعان تۇسىمىزدا دا ول كىسىنى كورگەندە باياعى كەزىمىزدەي باس كيىمدى ج ۇلىپ الىپ, سالەمدەسەر ەدىك. سەكسەنگە كەلىپ قايتىس بولعان كەزدە بۇكىل اۋىل عانا ەمەس, ەل بولىپ قۇرمەتتەپ, سوڭ­عى ساپارعا شىعا­رىپ سالدى. بويىمىزدا ازعانتاي بولسا دا كىسىلىكتىڭ جاقسى قاسيەتى بولسا, ءبال­كىم, سول اعالاردىڭ جىلدار بوي­عى ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى شى­عار», – دەپ تەبىرەنە جازادى ءاسانالى ءاشىموۆ. داڭقتى ونەر يەسىنىڭ وسى ەستەلىگىنىڭ ءوزى-اق ۇلكەن ۇستازدىڭ ادامي كەلبەتىن, عيبراتتى بولمىسىن تولىق اشقان دەپ سەنىمدى ايتا الامىز. وسى جىلدارى بۇل مەكتەپتە اعا بۋىن ۇس­تازدار, دوندا اعامىزدىڭ زامانداس­تارى ءىبىجان سۋشين, ءىلياس بايداۋلەتوۆ, سمان كوشەكوۆ, راقىش جاكينا سەكىلدى اياۋلى ۇستازدار جاس ۇر­پاقتاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. ۇلا­عاتتى ۇستاز دوندا سەمبين باسقارعان ورتا مەكتەپتەن 1945 جى­لى ءبۇ­كىل اۋدان بويىنشا تۇڭ­عىش رەت 6 شاكىرت ون­جىلدىق ءبىلىم الىپ شىق­تى. ولار­دىڭ قاتارىندا مەكتەپ ديرەك­تورى بولعان, تالاي جىل سارىسۋ اۋدا­نى­نىڭ ءبىلىم بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتكەن, تالاس اۋ­داندىق پار­تيا كوميتەتى­نىڭ حات­شىسى, ودان سوڭ جامبىل وبلىس­تىق ءما­دە­نيەت ءبولىمىن ۇزاق جىل­دار باس­قارعان اياۋلى ازامات الدابەرگەن سارسەن­باەۆ, ءتۇر­لى سالالاردا ەلەۋلى ەڭ­بەك ەتكەن, باس­شىلىق قىزمەت اتقارعان ءابدى­عاپپار تۇسىپبەكوۆ, كارىم بوپەجانوۆ, ىبان نۇرپەيىسوۆ, ورىنبەك ماۋلەنوۆ, امزە­بەك كۇرجىكوۆ بار ەدى. دوكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, قازاق ءتىلىن ەرەكشە مەڭگەرىپ, وقىتۋ مەتودي­كاسى­نىڭ وتە جوعارىلىعىندا ەدى. «ودان ءدارىس العان وقۋشىلاردىڭ ەشقايسى دا ءجاي بەيسارى بولىپ كەتە الماۋشى ەدى. ول ونىڭ مەكتەپ ديرەكتورى بولعاندى­عى­نان ەمەس, ونىڭ كاسىبي قاسيەتىندە ەدى», دەيدى كور­نەك­تى پروفەسسور ابدەش قالمىرزاەۆ. ال قا­زاق ءتىلىنىڭ زەرەك مامانى ايدارحان قۇ­سايىنوۆ: «ماعان قازاق ءتىلىن عىلىمي تۇرعىدا زەرت­تەۋگە باعىت-باعدار بەرگەن قۇرمەتتى ۇستازىم دوندا سەمبين», دەپ ەسكە الادى. «دوندا اعامىز بولاشاقتى دۇرىس مەڭزەگەن. سول كەزدە ءوشىپ بارا جاتقان ۇلت­تىق ءتىلىمىزدى ساقتاۋعا ەڭبەگىن ءسىڭىر­گەن قايراتكەر دەپ ايتۋىمىز كەرەك. ەڭبەگى قازىرگى ەگەمەندى زاماندا, مەملەكەتىمىزدە ۇلتتىق ءتىلدىڭ شارىقتاعان كەزىندە جاندى», دەيدى ايگىلى عالىم مىرزا­تاي جولداسبەكوۆ. د.سەمبين 1957 جىلى قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى بەلگىسىمەن ماراپاتتالسا, 1969 جىلى وعان قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم اتاعى بەرىلدى. ۇلكەن وتباسىنىڭ ۇيىت­قى­سى بولعان دوكەڭ مەن وتىز جىلداي با­قىت­تى وتباسى­لىق عۇمىر كەشكەن كۇمىساي اپا­نىڭ ۇ­ل­دارى ۇياعا, قىزدارى قياعا قون­دى. دوندا اعايدىڭ 5 ۇل, 2 قى­زى­نىڭ ءومىر جول­دارىنان اتا-انالارىنان العان ءتار­بيە­نىڭ ادال­دىعى, تازالىعى, تەكتىلىگى كو­رىنىپ تۇر.ۇلكەن ۇلى بولات سەمبين ۋني­­ۆەرسيتەتتى جاقسى اياقتاپ, جوعارى لاۋا­­زىمدى قىزمەت­تەر اتقاردى. ادىلەت گەنە­رال-مايورى بولات قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سى­نىڭ كولىك پروكۋ­رورى, قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسى باس پروكۋ­رورى­نىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىن ابىرويلى ات­قاردى. قا­زىر­گى ۋاقىتتا قازاق گۋما­نيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى اكتسيونەرلىك قوعامى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىن اتقارادى. قانات اتتى ۇلى 1987 جىلدان بەرى قاراي سارىسۋ اۋدانىنىڭ جايىلما اۋىلىنىڭ اكىمى بولىپ جەمىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ال مۇرات بولسا اۋدان­دىق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنە باسشى­لىق جاسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇستاز ۇرپاعىنىڭ ءبارى ۇلگىلى جاندار. دوندا ءتۇسىپ ۇلى – ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولا بىلگەن, ءوز بويىنداعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جاستار بويىنا سىڭىرە بىلگەن ۇلكەن ۇستاز. ول ومىردەن وتكەن سوڭ ءوزى باسقارعان مەكتەپتىڭ ۇستازدار قاۋىمى ءبىر اۋىزدان ءبىلىم وشاعىنا ونىڭ ەسىمىن بەرۋگە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. بۇل جوعارىدان قولداۋ تاپتى. بۇگىندە دوندا سەمبين اتىنداعى مەكتەپ ۇجىمى ونىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس», دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, بار عۇمىرىن ۇستازدىق جول­عا ارناعان ابزال ازاماتتىڭ ىزگى ءىسىن ودان ءبىلىم العان ازاماتتار ءالى كۇنگە ەسكە الىپ, تام­سانا اڭگىمەلەيدى. «جاقسىنىڭ اتى, اقىن­نىڭ حاتى ولمەيدى», دەگەن حالىق دانا­لى­عى ۇستاز دوندا سەمبينگە ايتىلعان ءتارىزدى. پەرنەباي دۇيسەنبين, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. جامبىل وبلىسى, جاڭاتاس قالاسى.