كوركەمسۋرەت: ىركىلىستەر مەن ىزدەنىستەر

وسى كۇننىڭ كوز شولاسى «سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ» توماعا-تۇيىق قال­پىنان شىعىپ كەتكەن قازاقتىڭ بەينەلەۋ الەمىنە تۇسكەن كەزدە, ونىڭ اينا­لاسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە مىڭ ءتۇرلى قۇلپىرما بوياۋعا قانىعىپ ۇلگەر­گەنىن بايقار ەدى. سۋرەتشىلەردىڭ ايتار ويىنان تارتىپ, كورەرمەنگە جەتكىزەر ءادىس-تاسىلىنە دەيىنگى ارا­لىق­تىڭ ءتۇر­لەنە تۇسكەنىن سەزەر ەدى. ايتسە دە ءبىزدىڭ ءالى ءتول تاريحىمىز, جەر-سۋىمىزدىڭ كورىنىستەرى, وسىنشا جەردى امانات ەتكەن اتا-بابا بەينەلەرى تولىق كەنەپ بەتىنە ءتۇسىپ بولعان جوق. ءيا, ءابىلحان اعانىڭ بۇكىل اكۆارەل پەيزاجدارى, ايلاپ-جىلداپ جازعان پلە­نەر-ەتيۋدتەرى, ورال اعانىڭ قازاق جەرىنە قاتىستى پەيزاجدارى, قۇر­مان­عازى اقاشەۆتىڭ «جايلاۋ» سەريا­لارى­مەن كوز جۇباتساق تا, بولاشاق ءۇشىن كوڭىل الاڭ. دوسبول قاسىموۆتىڭ «كۇل­تەگىن» كارتيناسى تۇرپاتتى ءجۇز­دەگەن كارتينالار ومىرگە كەلسە, تا­قيا­مىزعا ەش تارلىق ەتپەس ەدى. ماقسات بەك­سۇلتانوۆ سالعان «اڭىراقايدان» اسى­رىپ ونداعان پولوتنو جازساق, كا­نە­كي؟! مۇزارتتىڭ قارلى شىڭدارىن, بار­كورنەۋدى, كوكشەتەڭىزدى, ۇلىتاۋدى, بەتپاق دالانى, شەرقالانى, قارويدى سالماق تۇگىل, وعان ارناپ كەنەپ تە كەرگەن جوقپىز. وتكەن جىلدارى ءبىر ەتنوگراف عا­لىممەن ساپارلاس بولدىق. سۋرەتشى ەكەنىمدى بىلگەن سوڭ: – وسى سەندەر نەگە پەيزاجدى كەمەلىنە كەلتىرىپ ءبىر جازبايسىڭدار؟ – دەپ سۇراق قويدى. «اناۋ عوي, مىناۋ عوي, پەيزاج بۇگىنگى كورەرمەنگە تاڭسىق ەمەس», دەگەن ءتارىزدى جاۋاپتارىما قا­نا­عاتتانباسا كەرەك, الگى كىسى: – ماماندىعىما وراي, تالاي ەكس­پەديتسياعا شىعىپ جۇرگەنىمىزدە, ءبىر جولى قوسىمىزدى ەرتىس وزەنىنىڭ بوي­ى­نا تىگۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر كۇنى تاڭ بو­زى­نان ويانا كەتسەم, وزەننىڭ بەتىنەن بۋى كوتەرىلە, ادەتتەگىدەن تىم وزگەشە, قارا­بار­قىندانىپ اعىپ جاتىر ەكەن. ارنا­سىنان بيىكتەپ كەتكەندەي مە. ما­عان بۋ ەمەس, ەرتىستىڭ رۋحى كوتەرىلىپ كەلە جات­قانداي, ارقام شىمىرلاپ كەتتى. سودان جاتىپ الىپ: «شىركىن-اي, مىنا كورىنىستى سالار ما ەدى؟! قازاق­تىڭ دالاسىن, وزەن-كولىن مىڭداعان جىلدار بويى الاش جۇرتىن اسىراپ كەلە جاتقان كيەلى رۋح رەتىندە كەنەپكە تۇسىرسە عوي», دەپ قيال­دايىن. ال سەن قايداعىنى ايتاسىڭ. سەندەي قازاقتىڭ بالاسى سالماعاندا قازاقتىڭ جەرىن كىم سالادى؟ – دەپ كەيىگەنى جادىمدا قالىپتى. دەگەنمەن اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋ دە تىم ارتىق بولار. ولاي دەيتىنىم, رەاليستىك باعىتتى بەرىك ۇستانىپ, قازاققا «اتاجۇرت», «وتىرار شاي­قا­سى», «كۇلتەگىن», «سارىارقا سازى», «سالت اتتى», «نازىكتىك اۋراسى» سياق­تى كارتينالاردى بەرگەن سۋرەتشى­لەر­دىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن جاستاردىڭ قاتارى دا بۇگىندە از ەمەس. سونداي-اق داركەمباي سەكىلدى زەرگەر-ۇستالاردىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن بەرىك ءالىباي, سەرجان باشيروۆ, گوبەلەن, شىم شي, كيىز, تەرى بۇيىمدارىمەن (قۇش­كون) باپانوۆتار وتباسى, رايگۇل احمەتجانوۆا, جاننۇر الىمباەۆ, پەر­نەگۇل وماروۆا, جاڭگىر ۇمبەتوۆ, ال­ما­گۇل يحانوۆا, تەمىرشى قۇلما­نوۆ­, كەستەشى زەينەلحان مۇحامەد­جان ءتارىزدى شەبەرلەر قازاق­تىڭ ءتول­تۋ­ما ونەرىن بەلگىلى ءبىر دارە­جەگە كوتەرىپ, اۋقىمىن كەڭەيتتى. قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرى باتىس ەۋروپا سۋرەت اعىمدارىمەن شىعىس مادە­نيەتىنىڭ قوسىندىسى, سينتەزى بولىپ كەلەدى دەسەك, شىعارماشىلىعى, شامامەن, پۋانتيليزم ءۇردىسىن ەسكە سالاتىن قاليوللا احمەتجانوۆ, مەتا­فيزيكالىق كەسكىندەمە ءادىسىن باعىت ەتكەن ايتباي قۇلباي, ابستراكتسيالىق مودەرن جولى­نا دەندەپ كىرگەن با­قىت­نۇر بۇردەس­بەكوۆ قازاق كورەر­مەن­دە­رىنە اسا باعالى تۋىندىلارىن بەردى. پايىمى انري ءماتيسستىڭ فوبيزمىنە ۇقسايتىن عالىم قارجاسوۆ, ۆازا­رە­لي­دىڭ وپ-ارتىن كوز الدىڭا اكەلەتىن باقىتبەك تالقامباەۆ, پيكاسسونىڭ كۋ­بيزمىن «قازاقشالاعان» ءسادىر كا­رىباي ەڭبەكتەرى دە ساناۋلى جىلدار ىشىندە ءوز كورەرمەندەرىن تاۋىپ, ساناعا ءسىڭىپ ۇلگەردى. كەرەكۋلىك وسكەنباي شو­رانوۆتىڭ, قاراعاندىلىق ايبەك بەگالين, شىمكەنتتىك ەرالى وسپان شى­عارمالارىنىڭ تۇسكەن جول­دارى قانداي ەكەنىنەن گورى, ولاردىڭ «قازاق, مىنە, وسىنداي تالانتتى حالىق» دەيتىن لەپەستى سان رەت قايتالات­قانى­مەن قۇندى. بولات تۇرگەنباي, بوتاگوز اقاناەۆا, اسقار ەسداۋلەت دەيتىن اتى-ءجوننىڭ ارعى جاعىندا جۇزدەگەن كارتينا, قازاق سۋرەتىنە قوسقان مول ۇلەستەر جاتىر. قازاق بەينەلەۋ كەڭىستىگىنە سونى, تىڭ سەرپىنمەن كەلگەن مانات قاس­پاقوۆتىڭ «كۇتۋ», «قانسونار», «كەزدەسۋ» كارتينالارى ءسوز جوق, التىن قورعا قوساتىن سوم دۇنيەلەر. تەلجانوۆ, مامبەەۆ, شاياحمەتوۆتىڭ «قازاق بوياۋى قالاي جاعىلۋى كەرەك» دەيتىن ۇلى مۇراتىن جالعاپ, بەينەلەۋ الا­ڭى­نا مەيىرجان نۇرعوجين, قازى­بەك اجىبەك ۇلى, دوسبول قاسىموۆ, تال­عات تىلەۋجانوۆ, شاحماردان اي­دوسوۆتىڭ شىعۋى بەك قۋانىشتى. وسى عاسىردىڭ سۋرەت ونەرى دەسە, كوز الدىما قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە سوناۋ ساقتاردىڭ, تۇركىلەردىڭ بالبالىن, تاڭبالى تاسىن, ويۋ-ورنەگىن رۋحاني كون­تسەپتسيا ەتىپ العان باقىت باپىشەۆ, ومىربەك جۇبانيازوۆ تۇرپاتتى ءارىپ­تەستەرىم كەلەدى. گۇلجان تاگەنوۆا, راشيد نۇرەكەەۆ, ءادىل مازاقوۆ, نۇرلان قيلىباەۆ, قاسىمبەك مەلدەحان, اس­قار قۋات, سەرىك تاينوۆ, گۇلنار ءسۇيىن­باەۆا سىندى سۋرەتشىلەر جانە بار. سۋرەتشى بولعان سوڭ, الىپ تا جى­عا­تىن, شالىپ تا جىعاتىن بالۋاندايىن امبەباپ بولعانعا نە جەتسىن؟! ادەتتە «گرافيك» دەپ باعالاناتىن قايىرباي زاكىروۆتىڭ ىلگەرى جىلدارى مايلى بوياۋمەن جازعان «جانكەت» اتتى كەرەمەت سەرياسىن تاماشالاعانىمىز بار. ما­حامبەتتىڭ بۇكىل ولەڭدەرىن «قۇم جازۋى» دەپ اتالاتىن ءوزى ويلاپ تاپقان شريفپەن كوركەمدەپ شىققان گرافيكا مامانى تابىلدى مۇقاتوۆتىڭ وسى جاقىندا الپىسقا جۋىق «جيۆوپيس» كارتيناسىن ءسۇزىپ شىقتىق. اسەرى تاپ ساليحيتدينشە! باقىتحان مىر­زاح­مە­توۆ­تىڭ ەكى جانردى تەڭدەي ۇستاپ وتىر­عانىن دا ايتقان ءجون. قازاقستانداعى وزگە جۇرت­تىڭ, قا­زاق­پەن سالىستىرعاندا, ءبىر قايعىسى كەم. ولاردا ۇلت­تىق رۋح, سانا, ءتىل ءما­سە­لەسى ۋشى­­عىپ تۇرعان جوق. كۇشىگىن سال­­سا دا, مىسىعىن سالسا دا, لالا گۇل­دەرىن بەينەلەسە دە ءوز كورەرمەندەرىنە راۋا. ەندەشە, قازاق­ستان­نىڭ جاقسى اتىن شى­­عارىپ, جارات­قان­نان كەلگەن ءپار­مەن­­دى ادال اتقارىپ جۇرگەن ت.بارينوۆا, ە.رالينا, پ.بەلوۆ, ا.روروكين, م.ۆەدەرنيكوۆ, ە.تە, ە.فريدلين, ا.تازيەۆ, ي.ۋستيانتسەۆ, ك.يۋل­داشەۆ سەكىلدى ارىپتەس­تەرى­مىزگە دە ءاماندا قۇرمەت. قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ القابى­نىڭ گۇلدەنە بەرۋىنە تاۋەل­سىز­دىك جىل­دارىمەن كەلگەن ارت-گالەرەيالاردىڭ دا ۇلەسى مول ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الماتىداعى بوي كوتەر­گەن ارت-گالە­رەيانىڭ ىشىندە ءدۇر­كىن-دۇركىن كورمە وتكىزۋ­مەن قاتار, سۋرەتشىلەردىڭ جۋان ەلى كاتالوگ-البومدارىن باسىپ شىعا­رىپ جۇرگەن گۇل­ميرا شالباەۆا باستا­عان «ويۋ», استانا سۋرەتشىلەرىن شەتەلگە تانىتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ءلايلا ماحات جەتەكشىلىك ەتەتىن «قۇ­لانشى», ەلور­­دادا سان مارتە سۋرەتشىلەر سيم­پوزيۋمىن ۇيىمداستىر­عان, تاۋەل­­سىز­دىك سارايىنىڭ سۋرەت-گالەرەيا­سىن باس­قاراتىن اقتوتى كول­كەقىزى, «حاس سانات» اتقارعان ىستەر سۋرەتشى قاۋى­مىنىڭ عانا ەمەس, ەڭ اۋەلى كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەنىمەن قۇندى. شەتەل دەمەكشى, تۇركيا جەرىندە بوي كوتەرگەن «تۇركسوي» بىرلەس­تىگىنىڭ دە قازاقستان سۋرەتشىلەرىنىڭ وزگە جۇرتقا تانىلۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىرعانىن  ايتا كەتۋ ءلازىم. وسى جەتىستىكتەرىمىزدەن كەيىن قازاق بەينەلەۋ الەمىنىڭ الاقايى اتتەگە­نايى­نان ارتىق ەكەن دەيتىن ۇعىم قا­لىپتاسپاۋى كەرەك. ءار نارسەنىڭ باعى سالىستىرۋمەن اشىلاتىن بولسا, كە­ڭەس­تىك يدەولوگيانىڭ سىزىپ بەرگەن شەكاراسىنىڭ ىشىندە وتىرىپ سۋرەت سالعان ۋاقىتپەن ەش تەجەۋسىز, شەكسىز مۇمكىنشىلىك كەزەڭىن بەزبەندەپ بارىپ پىكىر بىلدىرسەك, بۇگىننىڭ سالماعى بەلگىلى بولىپ قالماق. قازاقستاننىڭ سۋرەت الەمىنىڭ باعاسى ءالى الەمدىك بەينەلەۋ دەڭگەيىندە ءوز باعاسىن العان جوق. ول ءۇشىن سۋرەتشىلەر بيەننالەگە, ياعني حالىقارالىق كوركەمونەر كورمەلەرىنە قاتىسۋى ءتيىس. ۇكىمەت ارنايى قارجى ءبولىپ, قازاقتىڭ سۋرەت مەحانيزمىن الەم­دىك اينالىسقا ءتۇسىرۋى كەرەك. ال بۇل ماسەلە, وكىنىشكە قاراي, ءتىپتى قۇ­زىر­لى ورىننىڭ كۇن تارتىبىنە قويىل­عان دا جوق. كەنەپ پەن قاعازعا سۋرەت سالۋ ونەرى قازاق مادەنيەتىنىڭ كەنجە تۋعان بالاسى ىسپەتتەس بولعاندىقتان, ونى جۇزدەگەن عاسىرلىق عۇمىرى بار باتىس سۋرەتشىلىگىمەن شەندەستىرۋ ابەستىك. دەسە دە قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى ءداستۇرلى قولونەرى سۋرەتشىلىكتىڭ ءبىر فورماسى-تۇعىن. كەرەك دەسەڭىز, ارىدەگى تاڭبالى تاستاردان باستاپ, قۇلپىتاس بەتىندەگى بەدەر-ءبادىز, دەشتى قىپشاق دالاسىن­داعى تاس بالبالدار, ءۇيسىن قاعاناتى­نىڭ داڭقتى بالاسى, بۇگىننىڭ ماقتانى­شى مۇحامەد حايدار دۋلاتي جازبا­لارىنداعى سۋرەتشىلەر, ونىڭ ىشىندەگى كامالاتدين بەكزاق مينيا­تيۋ­رالارى, سەردالى بەكشورين, شوقان ءۋاليحانوۆ شىعارمالارىنا دەيىنگى ۇشان-تەڭىز ءبادىزشى, زەرگەر, شەبەر, ۇستالاردىڭ ەڭ­بەك­تەرى ءوز الدىنا ءبىر الەم. تەك, ءبىزدىڭ ەل جاساعان بۇيى­مى­نا ارنايى وتاۋ تىگىپ, مۇراجاي جاساپ اسپەتتەمەدى. جاقسىسىن قۇنتتامايتىن ەل «مۇنى جاساعان پالەن­شەكەڭ» دەگەن دابىراعا دا ناۋمەز بولاتىن. ال ءوزىڭ قادىر تۇتپاعان دۇنيەنى وزگە قايدان كورسىن. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ زەرگەرلەرى مەن شەبەرلەرىنىڭ سىرتقا تانىلماي كەلۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وسىدان ىزدەگەن ءجون. ءسويتىپ, جيىرماسىنشى عاسىرمەن ءبىر­گە قازاق دالاسىنا كەلگەن سۋرەت ونەرى بىزگە قاستەەۆ سىندى اسا دا­رىن­دى ۇلدى بەردى. ەيفەرت, چەركاسسكي, يندكيند ءتارىزدى تالانتتار كەلىپ, الماتىعا تۇراقتادى. ەلۋ-الپى­سىن­شى جىلدار قازاقتىڭ ءوز سۋرەت مەكتەبىن قالىپتاستىردى. اسىرەسە, ساليحيتدين ايتباەۆ, شايماردان ساريەۆ, ءالي ءجۇسىپوۆتىڭ بەينەلەۋ كەڭىستىگى, وزگەلەرگە اسەرى, ۇلتىنا قالدىرعان رۋحاني بايلىعى ۇشان-تەڭىز. كۇنى كەشەگە دەيىن قولىنان پالي­ترا­سى تۇسپەگەن مارقۇم ءابدىراشيت سىدى­حانوۆتىڭ سالعان بەرىدەگى كارتي­نا­لارى, يگەرگەن تاقىرىپتارى, كينو­داعى, رە­جيسسۋراداعى ىستەگەن ەڭ­بەك­تەرى ارىدەگى كوشپەلى حالىقتىڭ الەمي كوز­قا­راس­تارىمەن, پايىمدارىمەن اس­تا­سىپ, ءبىتىسىپ, كورەرمەنىنە جەتىپ وتىر. «تەمەكى جيناۋ», «نۇرمۇحان جان­تو­رين شوقان رولىندە» دەپ كەلەتىن كارتينالاردان «قازاق حالقىنىڭ تاڭ­با­لا­رى» سەريا­لارىنا دەيىن تىنباي جا­زىلعان كارتينالار – قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە قالاتىن ولمەس شىعار­مالار. تاۋەلسىزدىك ۇعىمىن ساناعا ءسىڭىر­گەن سۋرەتشىلەر كەڭەستىك رەاليزمنىڭ «تەمىر پەردەسىن» سىرىپ تاستاپ, اتا-بابا جولىن ىزدەپ, ونىڭ ايتار ويىن, اسقاق ارمانىن كەنەپكە تۇسىرۋگە تىر­ىستى. وسى تۇرعىدا سان ءتۇرلى ءادىس-ءتا­سىلدى مەڭگەرۋگە بەل بۋ­عان اقاناەۆتىڭ, مادانوۆتىڭ, ماز­اقوۆ­تىڭ, باپى­شەۆ­تىڭ, بەكتاسوۆتىڭ, حايرۋل­لين­نىڭ ىزدەنىستەرى ەرەسەن ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال ەندى سول توقسانىنشى جىل­دار­مەن كەلگەن, جىل سايىن ار­تىپ, شىعانداپ بارا جاتقان مۇمكىن­شى­لىكتى قازىردىڭ ديزاينەرلەرى قايتىپ يگەرىپ اكەتتى دەيتىن بولساق, ول باسقا اڭگىمە­نىڭ جۇگى. قازىر باسپا, شاعىن پوليگرا­فيا­لاردى جاۋلاپ العان ءبىراز «ديزاين­شى­لاردىڭ» تىرلىگىنە قاراپ قارنىڭ اشادى. كەزىندە گازەت-جۋرنال, اسىرەسە كىتاپ كوركەمدەۋ ىسىندە ءبىزدىڭ گرافيك-سۋرەتشىلەر قازاقتىڭ بەينەلەۋ الەمىنە, گرافيكاسىنا سونشالىق مول قازىنا قوسىپ ەدى عوي! ول قازىناعا مول ۇلەس قوسقان ماقۇم قيسامەدينوۆ, مەڭدىباي ءالين, ءادىل راحمانوۆ, حاسەن اباەۆ, ۇكى اجيەۆ, ارسەن بەيسەنبينوۆ جانە تەمىرحان ورداباەۆ, اعىم­سالى دۇزەل­حانوۆ, قايىرباي زاكىروۆ, قادىر­بەك قامەتوۆ, عالي مىرزاشەۆ, ەرالى وس­پان­ ۇلى سەكىلدى قىلقالام يەلەرى بولاتىن. ول كەزدە جۋرنالعا كەتەتىن ءاربىر ماتەريالدىڭ جولىن ەسەپتەپ شىعا­رىپ, ماكەت جاسالاتىن. جۋرنال ءبىر ءوڭ­كەي جازۋلارمەن شىقپاس ءۇشىن قول­دان يلليۋس­ترا­تسيا, فوتو, كوللاج, شريفت, شتريحتارمەن كوركەمدەپ, ءاربىر ايقار­ما بەتكە «جان سالۋعا» كۇش سالۋشى ەدىك. ءسوز جوق, 80-90-جىلدارعى گازەت-جۋرنالدار قول ەڭبەگىمەن سۋارىلعان, ناعىز گرافيكا بۇيىمدارى ەدى. سول كەزدەگى «بالدىرعان», «زەردە», «اراي», «جا­لىن», «قازاقستان ايەل­دەرى» جۋرنال­دارىندا سۋرەتشى بولعان ەركىن وكسىك­باەۆ, نۇران ايىمبەتوۆ, مارات ساپا, الىبەك سادۋاقاسوۆ, رۇستەم جۇمەكەنوۆ سىندى مىقتى يلليۋسترا­تورلاردىڭ ءار­قاي­سىسى ءوز الدىنا ءبىر مەكتەپ ەدى. ارينە, سۋرەت ونەرىنىڭ باعاسىن قازاق رۋحى كەۋدەسىن كەرنەپ تۇرعان قازاق ءتىلدى ونەرتانۋشى بەرسە, قانە! بىراق امال قانشا؟! سۋرەتشى بولا تۇرىپ, اراگىدىك پۋبليتسيستيكانى دا جازا بىلەتىن ومىربەك بايتۇرسىنوۆ, قاليوللا احمەتجانوۆ, قايىرباي ءزا­كىروۆ, سالامات وتەمىس ۇلىنىڭ جازعان­دارىن مىسە تۇتپاسقا شارا جوق. سوندىقتان دا ەرىكسىز ورىس ءتىلدى ونەرتانۋشىلار پايىمىن مالدانا­مىز, قازاقشاعا اۋدارىپ باسامىز... ولاردىڭ دەنى رەسەيدە ءبىلىم الىپ كەلگەندىكتەن, بوياۋدىڭ جاعىسىن, كومپو­زي­تسيانىڭ شەشىمىن تاپ باسىپ ايتا العانىمەن, قا­زاقتىڭ جانىن تۇسىنۋگە كەلگەندە كەمشىن سوعىپ جاتادى. ءيا, قازاق سۋرەتشىسىنىڭ جۇرەگىنەن اعىپ كەلىپ, قولىمەن قىل­قالام ارقىلى كەنەپكە تۇسىرەتىن جانىن سەزىنۋگە كەلگەندە كەمتار. قازاقشا ويلاپ, جازا ال­ما­عان­نان سوڭ پايىمدارى دا وزگە تارازىعا لايىقتالعان. قازاق كورەرمەنىنىڭ ءالى دە سۋرەت تانۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنى ەسكەرىلسە, ونى مۋزەي-گالەرەيا سوقپاعى­مەن جەتەلەپ شىعۋعا مۇمكىندىگى بار ونەر­تانۋشىعا قاشانعى سۋسار ەكەنبىز؟! جەڭىس كاكەن ۇلى, سۋرەتشى.