الىپ تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەيدى

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەتنوگراف-عالىم, تاريحشى وزبەكالى ءجانى­بەكوۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى­نا ارنالعان كىتاپ كورمەسى اشىلدى. «حالىق ءۇشىن, ەل ءۇشىن ايانباي تەر توكتى» دەگەن ءسوز بىرەۋلەرگە جالعان پاتريوتيزم سياقتى ەستىلۋى مۇمكىن. جانە دە ونداي ازاماتتار كەشەگى كە­ڭەستىك كەزەڭنىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن بولسا, كۇدىكتەنە قا­راۋشىلار تىپتەن كوپ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. بىراق قا­لاي دەسەك تە تاريح ساباقتاستىعى سا­نا­لى عۇمىرىن تۋعان حالقىنا قالت­قى­سىز قىزمەت ەتۋگە ارناعان ادال دا ادىلەتتى جانداردىڭ ساناداعى ساڭ­لاق بەينەسىن قايتا جاڭعىرتىپ, مۇ­را­سىن مۇقالتپاي جەتكىزۋدە تولايىم مىندەت اتقارىپ جاتقانىنا كۋامىز. الىپ تاۋلاردىڭ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەتىنى ءتارىزدى, سوڭىنداعى سوم تۋىن­دىلارىمەن ماڭگى جاساماق سونداي تۇلعانىڭ ءبىرى – مەملەكەت ءجا­نە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى ءجانى­بەكوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا وراي وتكى­زىلگەن شارانىڭ ونەگەلى ورنەگى ءوش­پەك ەمەس. ونەگەلى دەپ ايتىپ وتىر­عان سەبەبىمىز, تاۋەل­سىزدىكتىڭ 20 جىل­دى­عى قارساڭىندا ەسىمى ەرەكشە ار­داق­­تالۋى ءتيىس ەكى عالىم بولسا, سو­نىڭ باسىندا قاشان­دا ۇلتتىق ءما­دەني مۇرانى ساقتاپ قالۋعا بارىن­شا تەر توككەن ءوز­بەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەسىمى تۇراتى­نى زيالى قاۋىمنىڭ تالاسسىز مويىن­دار شىن­دىعى. باس­قوسۋ­دا ءسوز سويلەگەن حالىق­ارا­لىق «قازاق ءتىلى» قوعامى­نىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي­ ۇلى, اقىن فاريزا وڭعار­سىنوۆا, بەلگىلى جازۋ­شى تولەن ابدىك, پارلامەنت سەنا­تى­نىڭ دە­پۋ­تاتى اقان بيجانوۆ, مادەنيەت مينيسترلىگى تاريحي-مادە­ني مۇرا­لار باسقارماسىنىڭ باستىعى بازارباي التاەۆ, تاريح عىلىمدارى­نىڭ دوك­تورى, پروفەسسور سەيدەن جول­­داس­باەۆ سىندى كەزىندە وزەكەڭ­مەن بىرگە قىزمەت ىستەگەن, دامدەس بول­عان ادام­داردىڭ شەرتكەن سىر­لارى مەن كور­سە­تىلگەن دەرەكتى فيلمنەن كەيىنگى ۇر­پاق تىڭ دەرەكتەرگە قا­نىعارى ءسوزسىز. ەتنوگراف-عالىمعا دەگەن قۇر­مەت پەن ىزەت از دەپ ايتۋعا تاعى بولماس, ونىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ونەر ۇجىمى, ءبىلىم ورداسى, كوشەلەر تۇرعاندا ءاري­نە, قايراتكەر تۇلعاعا ەل-جۇرتى­نىڭ سۇيىسپەنشىلىگى اسقار تاۋداي كورىنەرى ءسوزسىز. الايدا ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ مە­رەي­تويى قار­ساڭىن­دا وتكەنگە تاعى دا كوز جۇگىر­تىپ, زەر سالۋ مىندەت دەسەك, ءالى دە كە­شەگى كۇننىڭ جەتپەي جات­قان جاڭ­عىرىعى مول ەكەنىن جوق­قا شى­عا­را المايمىز. «مەرزىمدى با­سىلىم بەتتەرىندە», «قازاق ەتنو­گرافيا­سى­نىڭ جاناشىرى», «رۋح ساردارى», «وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ ءجا­نە ۇلتتىق قۇندىلىق» دەيتىن بولىمدەردەن تۇ­را­تىن كىتاپ كور­مەسى وقىرماندى عا­جايىپ تاعدىردىڭ ءمولدىر باستاۋ­لارىنا جەتەلەي تۇسەرى انىق. «جو­لايرىقتا» كىتابىنىڭ قىس­قاشا ءتۇ­سى­نىكتەمەسىندەگى «قازاق قوعا­مى­نىڭ اي­نالاداعى ورتانى ەستەتي­كا­لىق تۇر­عىدان يگەرگەن ءىس-ءتاجى­ري­بەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى حالىق ساۋلەت­كەر­لىگىنە ارنالعان, قا­زاق­قا قاتىستى ەتنوگرافيالىق ادە­بيەتتە العاش رەت جىلجىمالى باسپانا مەن تۇراقتى مەكەنجاي ۇلگى­لەرىن عىلىمي جاعى­نان جىكتەستىرگەنىمەن عانا ەمەس, ولار­دى مەملەكەتتىك ەسەپ­كە الۋ, قال­پىنا كەلتىرۋ, قورعاۋ, ونەگەلى تۇس­تارىن قازىرگى تۇرمىسقا پايدالانۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ ءوت­كەن ءومىرى­نە, تۇرمىس-سالتىنا, نا­نىم-تانى­مى­نا, تالعامىنا, ءوندىر­گىش كۇشتەرى­نە, قۇرىلىس مادەنيە­تى­نە ىلتيپاتپەن قاراۋعا ىنتالان­دى­راتىن دۇنيە» دەپ كوپشىلىككە بەرىلگەن از-كەم ماعلۇ­مات­تىڭ وزىنەن عا­لىمنىڭ ۇلتتىق ساۋلەت ونەرى تاري­حىن باعا جەتپەس قۇندى تۋىندىمەن تولىقتىرعانىن كورەمىز. ءبىر بۇل عانا ەمەس, 1990 جىلى ونىڭ باس­قارۋى­مەن «ارقاس» قوعامى دۇنيەگە كەلىپ, قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەني ەسكەرتكىشتەرىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى باس­تالىپ كەتكەندە, رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ءار وڭىرىنەن رۋحاني قامقور­لىق­قا ءزارۋ قانشاما كونە جادىگەر­لەردىڭ تابىل­عانىن جۇرتشىلىق ءالى جادىنان شىعارا قويعان جوق. مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلا­ماسىنداعى ءىس-شارالاردىڭ بىرقا­تارى سول كەزدىڭ وزىندە ءىس جۇزىنە اسى­رىلا باستاعانىن راستايتىن تاريحي ايعاقتار كوپتەپ تابىلادى. «قازاق قولتۋماسىنىڭ مادەنيەتى», «التىن دومبىرا تۋرا­لى اڭىز», «ۋاقىت كەرۋەنى», «جاڭ­عىرىق», «ەجەلگى وتى­رار», «تاعدىر تاعىلىمى», «قازاق­تىڭ ۇلتتىق كيىمى» «ۋاقىت كەرۋەن» سەكىلدى تاماشا ەتنولوگيالىق كىتاپ­تارىنىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قارا­سا­ڭىز دا, ءما­دەنيەت پەن ءتىلدىڭ, ءداس­تۇر مەن ادەت-عۇرىپتىڭ جاڭا ءداۋىر­مەن جالعا­سۋى­نا ولشەۋسىز تەر توككەن ناعىز ەڭبەكقور ادامنىڭ تىنىسىن سەزەسىز. ول كوپتەگەن وبلىستاردا ەت­نو­گرا­فيا­لىق مۇراجايلاردىڭ اشى­لۋى­نا, ايتىسكەر اقىنداردىڭ ءداس­تۇرلى جىر دوداسىنىڭ جالعا­سۋى­نا, حالقىمىز­دىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى – ناۋرىزدىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تويلانۋى­نا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولعان ءما­دەنيەت پەن ونەردىڭ تازا جاناشىرى ەدى دەسەك تە, وعان مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى مەن قاي­راتكەر تۇلعا مەرەيتويىنىڭ بيىل قاتارلاسىپ كەلىپ جاتۋىنىڭ ءوزى بەكەر ەمەس. ەلدىك ماسەلەنى تۋ ەتكەن تۋ­را­شىل بەينەسىمەن ەستە قالعان ازا­ماتتى جىرعا قوسقان اقىن فاريزا­نىڭ كەشتە وقىعان ولەڭى سول بيىككە حالقىنىڭ ماڭگى تاعزىمى ىسپەتتى ەدى. ماڭدايىنا بىتكەن حالقىمنىڭ, دارا تۇلعا ەدىڭ, جان اعا! سونگەندەي كوكتە التىن كۇن, تۇنەردى بۇگىن دالا دا.   جايساڭدار كەتتى, كىم قالدى؟ ساۋلە سەبۋشى ەڭ ساناعا, سۇڭقارداي سۇلۋ تۇلعاڭدى, سۇم اجال الىپ بارا ما.   سۇيسىنسەڭ ءجۇزىڭ نۇرلانىپ, جالعاندىق سەزسەڭ, شارت سىندىڭ. ونەرلى بولسا, تۇلعا عىپ, جاس بالاعا دا باس بۇردىڭ.   جارامساقتاردى جاسقادىڭ, شىندىقتى ايتۋدان قاشپادىڭ. قانداي سايلاردا جۇرسەڭ دە, بيىكتەرگە ەلدى باستادىڭ, – دەگەن جولداردان تۇلعانىڭ كەسكىن-كەلبەتى وي تورىنە شىنايى كەستەلەنەر ەدى. قاراشاش توقسانباي.