قۇرمەتتى باقىتجان ءابدىر ۇلى!
ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگىندە تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن, ونىڭ بايلىعى مەن ارالۋاندىعىن ساقتاۋ جايىندا تالعامدى وي ايتقان بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى ەندىگى ارادا بايتاق دالامىزدىڭ وسىمدىك جانە جان-جانۋارلار الەمىن ساقتاۋ, جەردىڭ قۇنارىن ارتتىرۋ, وتە سيرەك كەزدەسەتىن ءدارى-دارمەكتىك ەمدىك وسىمدىكتەردى كادەگە جاراتۋدا بەي-بەرەكەتسىزدىككە جول بەرمەي, ولاردىڭ جويىلىپ كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىن العا تارتادى.
قازىر ماماندارىمىز ەلىمىزدە جالپى ءبىر جارىم مىڭعا جۋىق دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ تۇرلەرى وسەتىندىگىن, ولاردىڭ تەك قىرىققا جۋىعىنىڭ عانا مەديتسينالىق شيكىزات رەتىندە پايدالانارلىق قورى بار ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. وكىنىشكە وراي, وسىعان قاراماستان وڭتۇستىك وڭىرلەردە عانا وسەتىن ەمدىك ءدارى-دارمەك جاساۋدا تاپتىرماس باعالى ميا تامىرىن جيناۋ توقتاماي تۇر. مىسالى, تەك قانا قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا ەكى جىلدىڭ ىشىندە 1800 توننا قىزىل ميا تامىرى قىتايعا جونەلتىلسە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان دا سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە 63 مىڭ توننا ميا تامىرى جينالىپ, وزگە ەلدەرگە اكەتىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان گەكتار اريدتىك ايماقتارداعى جەرلەر دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا, تابيعاتقا وراسان زور زيان كەلۋدە.
تاعى ءبىر ماسەلە, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا عانا وسەتىن ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى بولىپ سانالاتىن دارىلىك ساسىق كەۋرەكتىڭ (فەرۋلا ۆونيۋچايا) مايىن (ساعىز) شەت ەلگە زاڭسىز شىعارۋ كەڭ ەتەك الىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, ساسىق كەۋرەك دەگەن جالپى اتپەن بەلگىلى وسىمدىكتىڭ 10-نان استام ءتۇرى بار, ولاردىڭ بارلىعى دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن. ساسىق كەرۋەك وسىمدىگىنىڭ شيكىزاتى ءۇندىستان, پاكيستان, يران, اۋعانستان سياقتى ەلدەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە جانە دە بۇل ەلدەردە وسى ءونىمنىڭ ءبىر كگ 100-150 دوللار شاماسىندا باعالانادى. اۋعانستاندا اسا باعالى دارىلىك زات رەتىندە باعالاناتىن ساسىق كەۋرەك اياۋسىز جينالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وسىمدىك مۇلدەم جويىلىپ كەتكەن كورىنەدى.
رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش, ارىس, وتىرار اۋداندارىندا ساسىق كەۋرەك دايىنداۋ ءۇشىن كوپتەگەن فيرمالار قۇرىلعان جانە دە ولار ءونىم دايىنداۋعا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭسىز تارتا باستاعان. مىسالى, تەك 2009 جىلى عانا اۋعانستاندىق مىڭنان استام ازامات تۋريستىك ۆيزامەن كەلىپ, 7000 كگ شيكى ءونىم (ساعىز) دايىنداپ, سىرتقا جونەلتىپتى. ال 2016 جىلى 14 توننادان استام شيكىزات (ساعىز) اۋعانستانعا جىبەرىلگەن. وسىنداي زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە بايلانىستى اسا باعالى دارىلىك وسىمدىكتەر مۇلدەم ازايىپ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى الدىندا. ساسىق كەرۋەكتىڭ قۇم جانە ءشولدى (اريدتىك) ايماقتاردا وسەتىندىگىن ەسكەرسەك, ونى قۇرتۋ جەردىڭ توزۋىنا, قۇمداردىڭ كوشۋىنە الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. ەڭ سوراقىسى قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىك الەمىن قورعاۋعا ءتيىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, مىسالى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قاراستى «بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا» ينستيتۋتى زاڭسىز تابيعي وسىمدىكتەردى جيناپ, ەكسپورتقا شىعارىپ جۇرگەن فيرمالارمەن كەلىسىم-شارت جاساپ, قارجى الىپ وتىر. وسى قۇجات ولاردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە جول اشىپ بەرۋدە.
قازاقستان بويىنشا دارىلىك وسىمدىكتەردى جيناپ, پايدالانۋ ماسەلەلەرى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەلمەگەندىكتەن, ول «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» تىكەلەي جۇمىس ىستەپ تۇر. ويتكەنى جەرگىلىكتى جەرلەردە باقىلاۋ جوق. مىنە, سوندىقتان دا, ءتۇرلى ەمدىك جانە دارىلىك وسىمدىكتەر سوڭعى بىرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلىپ, شەت ەلگە ساتىلىپ كەلەدى جانە ونىڭ جابايى وسەتىن تارالىمى جويىلىپ, تابيعي ەكوجۇيەلەرگە ۇلكەن زالال كەلۋدە.
ءبىزدىڭ ماماندارىمىز دارىلىك وسىمدىكتەردى قولدان وسىرەتىن جانە ونى تەرەڭ وڭدەيتىن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى جولعا قويا الساق, ەل ەكونوميكاسىنا ميلليونداعان تابىس اكەلۋگە بولاتىندىعىن ايتادى. مىسالى, كورشى وزبەكستاندا ميا تامىرىن قولدان ءوسىرىپ, تەرەڭ وڭدەيتىن اقش, جاپونيا, قىتاي ينۆەستيتسياسىنا سالىنعان 20 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولار ميا ەكسپورتىنىڭ 70% استامىن تەرەڭ وڭدەپ ساتۋدا.
قۇرمەتتى باقىتجان ءابدىر ۇلى!
بىزدە «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ» تۋرالى زاڭ بار دا, وسىمدىك الەمىن قورعاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ جوق. سوندىقتان دا قىسقا مەرزىمدە «وسىمدىك الەمىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانسا, تابيعي ەمدىك-دارىلىك وسىمدىكتەر وسى زاڭمەن قورعالاتىن بولار ەدى. ونىڭ ەلىمىزدىڭ باي تابيعاتىن ساقتاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.
قۇرمەتپەن, د. نازارباەۆا, ي. ادىربەكوۆ, م. التىنباەۆ, ن. ابىقاەۆ, م. باقتيار ۇلى, ل. كينوۆ.
