وتىرار كىتاپحاناسىن ىزدەۋگە قارجى كەرەك

سونداي-اق كەزىندەگى كوركەم قالا – كەنتاۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالى الاڭداتادى قازاق دالاسىندا بوي كوتەرگەن كوپتەگەن قالالار شاپقىنشىلىق سالدارىنان قيراعانى تاريحتان بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا شاھارلار ورنى قازىپ الىنىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. الايدا, تاريحتا ءىزى بار اتاقتى وتىرار كىتاپحاناسىن ىزدەۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاۋدا. نەمەسە بۇل ماسەلەنى ءالى كۇنگە قۇنتتاماي كەلەمىز. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «مادە­ني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ايا­سىن­دا قابىلدانعان ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلعى 30 قىركۇيەكتەگى «كونە وتىراردىڭ قايتا ورلەۋى تۋرالى» قاۋلىسى نەگىزىندە وتىرار وركەنيەتى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ەل تاريحىنىڭ ءى عاسىرىنان بەرگى ومىرىنەن سىر شەرتەتىن 20 مىڭنان استام باعا جەتپەس تاريحي ءجادى­گەرلەر تابىلىپ, مادەني-ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالۋدا. الايدا, ەجەلگى وتىرار ءوڭiرiنiڭ كونە تا­ريحى, اشىلماعان سىرلارى ءالi دە از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ءىرى كىتاپحانالار قاتارىنان سانالاتىن وتىرار كىتاپحاناسىن ىزدەستىرۋ بولىپ تا­بىلادى. وتىرار كىتاپحاناسى الەمدىك ءور­كەنيەتتىڭ دامۋىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسقان كەشەندى ءبىلىم ورداسى بولعانى بەلگىلى. بۇرىن فاراب اتال­عان بۇل قالادان تەك يسلام الەمىنە عانا ەمەس, كۇللى دۇنيە جۇزىنە ءماشھۇر, الەم­دىك عىلىمعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان وقىمىستىلار شىققانى ءمالىم. وتىرار – ءال-ءفارابيدىڭ وتانى. سو­لاردىڭ ىشىندە ەڭ اتاقتىسى, تۇركi الەمiنiڭ داڭقىن الەمگە پاش ەتكەن, «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان, ءبىزدىڭ ۇلى بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وتىرار كىتاپ­حا­نا­سىندا ءبىلىم نارىنەن سۋسىنداپ ءوستى. وتى­رار كىتاپحاناسىندا ەجەلگى سىنا جازۋىمەن جازىلعان تۋىندىلار مەن پاپيرۋس وراما قاعازدارىنان باستاپ, ورتاعاسىرلىق ەۋروپا, اراب جانە قىتاي عالىم-وقى­مىس­تى­لارى­نىڭ شىعارمالارىنا دەيىن جيناق­تالعان. كوپتەگەن مۇسىلمان عۇلامالارى­نىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى وتىرار كىتاپ­حا­نا­سى ءبىزدىڭ دالامىزعا يسلام ءدىنىنىڭ تارا­لۋى­نا دا ءوز ۇلەسىن قوستى. مىنە, وسىنداي كىتاپ قورى وتە باي كىتاپحانا شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى كەزىندە جوعالىپ كەتتى. وتىرار كىتاپحاناسى موڭعول اسكەرىنىڭ وتىراردى التى اي بويى قورشاۋى كەزىندە قۇپيا تۇردە جەر استىنا جاسىرىلعان دەگەن دەرەك بار. بىراق ونىڭ ناقتى قاي جەرگە جاسىرىلعانى بۇگىندە بەلگىسىز. قازىرگى كەزدە, وسى كىتاپحانانىڭ جەر استىنا جاسىرىلعاندىعى تۋرالى ورتا­عاسىرلىق دەرەكتەر, وتىرار قالاشىعى ماڭىنداعى جەر استىنان سىرتى تەرىمەن قاپتالعان اراب تىلىندە جازىلعان كونە كىتاپتاردىڭ تابىلعاندىعى, وسى كىتاپ­تار­دىڭ كونە وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ كىتاپ­تا­رى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى پىكىر بار. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا, اتالعان دەرەكتەردى جان-جاقتى زەرتتەۋ, وتىرار كىتاپ­حا­ناسىن ىزدەستىرۋ بويىنشا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى تولىققاندى جۇرگىزىلمەي وتىر. وسىعان وراي پرەمەر-مينيستر كا­رىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىمدا الەمنىڭ ەكىنشى ۇلكەن ءبىلىم بۇلاعى بولىپ سانالاتىن وتىرار كىتاپحاناسىن ىزدەستىرۋ بويىنشا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى تولىققاندى جانە جان-جاقتى جۇرگىزىلۋىنە ىقپال جاساپ, اتالعان جۇمىستارعا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇرادىم. كەلەسى ءبىر ماسەلە كەنتاۋ قالاسىنا قاتىستى. كەزىندە سۇلۋ كوركىمەن كوزدىڭ جاۋ­ىن العان, زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا, قاراتاۋ ءتاجى اتانعان كەنتاۋ قالاسىنىڭ جەراستى باي­لىعى بۇگىندە وزىنە سور بولىپ جابىسىپ وتىر. قالانىڭ نەگىزىن سالۋشى, كەن ءون­دىرەتىن «اچپوليمەتالل» كومبيناتىنىڭ توقتاۋى جانە جابىلۋىنىڭ سالدارىنان كەنتاۋدا ەكولوگيالىق جاعداي وتە كۇردە­لىلەنىپ كەتتى. كەزىندە اتالعان كومبيناتتىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن قالا­نىڭ باتىس جاعىندا 332 گەكتار جەر ۋچاسكەسىنە بايىلدىر وندىرىستىك قالدىق جيناۋ قويماسى سالىنىپ, كوپتەگەن جىلدار بويى ادام ومىرىنە جانە قورشاعان ورتاعا وتە زياندى شايىندى سۋ ارالاسقان قالدىقتار جيناقتالعان بولاتىن. قازىرگى كەزدە, اتالعان زياندى قالدىقتار توزاڭ رەتىندە اۋاعا كوتەرىلىپ, باتىس جاقتان جەلدىڭ ءجيى تۇرۋىنا بايلانىستى «حۆوستوحرانيليششەدەن» قارا ءتۇستى قۇم تەكتەس بۇرقاسىن پايدا بولىپ, بۇكىل قالانى تۇنشىقتىرۋدا. بۇل قالدىقتاردىڭ قۇرامىندا ادام ومىرىنە قاۋىپتى نەشە ءتۇرلى حيميكاتتار بار. بۇل ءجايت كەنتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ (اسىرەسە, استما, قىلتاماق, راك پەن باۋىر اۋرۋلارى) كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا. جوعارىدا اتالعانداردى ەسكەرە كەلە, كەزىندە دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتار قالاسى اتانعان كەنتاۋ قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇزى­رەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن. قۋانىش ايتاحانوۆ, سەنات دەپۋتاتى.