28-29 قىركۇيەكتە استانادا قوستاناي وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى
ۋاقىت دەگەن قۇدىرەت بار. قۇم ساعاتتاي سۋسىپ, شىر اينالىپ, العا جىلجيدى دا وتىرادى. جيىرما جىل تاريحقا كوزدى اشىپ-جۇمعانداي عانا ۋاقىت. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشكى مازمۇنى عاسىردىڭ تارازىسىن باساتىنداي. ەلىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن تياناقتاۋ كوپ جۇمىستاردىڭ جەمىسى بولدى. وعان توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ قوسقان ۇلەسى دە از ەمەس. ول تۋرالى ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين كەڭىنەن اڭگىمەلەدى.
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, تاۋەلسىز 20 جىلدىڭ قوستاناي وبلىسىنا جالپى اسەرى قانداي بولدى؟
– تاعىلىمدى, تابىستى جيىرما جىل! تۇتاس قازاقستان سياقتى قوستاناي وبلىسى دا الىپ دەرجاۆا كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىنگى قيىندىقتاردان, قيراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ, ونى دامىتۋ جولدارىنان ءوتتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇزەگە اسقان رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان سول قيىندىقتاردى ارتقا تاستاپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك باعىت ۇستانعان مەملەكەتكە اينالدى. ول رەفورمالار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, ونەركاسىپتىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتتى.
قوستاناي وبلىسى الدىمەن قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كەن وندىرىسىمەن بەلگىلى. وبلىستا ونەركاسىپ كاسىپورىندارى 90 ءتۇرلى ءونىم شىعارادى, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسى, تەمىر كەنى, تەمىر جەنتەگى, بوكسيت, مىس كونتسەنتراتى, «دورە» التىن قۇيماسى, ۇن, كونديتەرلىك بۇيىمدار, اياق كيىم, سۋسىندار, ءيا, وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ەلىمىزدەگى تەمىر جەنتەگىنىڭ, بوكسيت پەن اسبەستىڭ بارلىعىن, تەمىر كەنىنىڭ 80 پايىزىن قوستاناي بەرەدى.
وسى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە وسىلاردى ءوندىرۋدىڭ بارلىعى دا بىرنەشە ەسە ارتتى. ۇندى 6 ەسە, بوكسيت كەنىن الۋدى 1,7 ەسە, ەلەكتر ەنەرگياسىن 2,4 ەسە كوپ وندىرەتىنىمىزدى ايتسام دا قانشالىقتى العا جىلجىعانىمىز بەلگىلى بولار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, بۇگىنگە دەيىن وبلىستا جان باسىنا شاققانداعى ونەركاسىپ ءونىمى 226 ەسە وسكەن. مىسالى, 1993 جىلى وندىرىلگەن ءونىم جان باسىنا 3 مىڭ تەڭگەدەن كەلسە, ونىڭ كولەمى بۇگىندە 975,4 مىڭ تەڭگە. وتكەن جىلى وبلىس ونەركاسىبى بەرگەن ءونىم 451 ميلليارد تەڭگەگە باعالاندى, بۇل 1993 جىلعا قاراعاندا 300 ەسە كوپ دەگەن ءسوز.
– ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرۋىمەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جۇزەگە اسىپ جاتىر. وسى ستراتەگياعا وبلىستىڭ قوسار ۇلەسى قانداي بولىپ وتىر؟
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستا 100 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 490 ميلليارد تەڭگە قارجى قۇيىپ, 9 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 40 جوبا جاساعان ەدىك, ونىڭ 13-ءى جۇزەگە استى. سونىڭ ارقاسىندا 1200 ادامعا جۇمىس ورنىن بەردىك. قازىر ولاردىڭ بارلىعى دا قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا بەرىلگەن 13 جوبانىڭ 10-نى وتكەن جىلى تاپسىرىلعان ەدى. ولاردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپالى زور بولدى. ون جوبانىڭ قۇنى 16,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى, سونىڭ بىرنەشەۋىن تىلگە تيەك ەتۋىمە بولادى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى تەك ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, دوستاستىق ەلدەرىندەگى, ودان قالدى دۇنيە جۇزىندەگى كەن الىبىنىڭ ءبىرى. وسى كاسىپورىندا جىلىنا 75 مىڭ توننا مەتالل يلەگىن شىعاراتىن مەتاليلەك زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. ول قوسىمشا 324 جۇمىس ورنىن بەردى. ونىڭ مەتالل بۇيىمدارى ءوندىرىستىڭ ءوزىنىڭ ىشكى قاجەتىنە جارايدى, ال ونى بۇرىن كاسىپورىن قىمبات باعاعا رەسەيدەن ساتىپ الاتىن.
قوستاناي اۋدانىنىڭ زاتوبول كەنتىندەگى «قاراسۋ ەت» ەت وڭدەۋ كەشەنى جىلىنا 5400 توننا ەت ونىمدەرىن بەرەدى. اۆستريالىق فيرمادان اكەلىنگەن زاماناۋي جابدىقتار مۇزداتىلعان, ۆاكۋمدا ورالعان, جارتىلاي دايىندالعان ەت پەن شۇجىقتىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن دايىندايدى. ونىڭ ءونىمى ءوزىمىزدىڭ بازاردى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, سىرتقا ەكسپورتتالادى. قوستاناي اۋدانىنداعى «سادچيكوۆ», فەدوروۆ اۋدانىنداعى «تۇرار» ءسۇت ءوندىرۋ فەرمالارى تولىقتاي قازىرگى زامانعى وزىق تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان, ولاردا 200 سيىردى ءبىر وپەراتور عانا ساۋادى. ەسەسىنە ءسۇت ونىمدىلىگى جوعارى. قوستاناي قالاسىنداعى «التىن ماي» زاۋىتى ءبىر تاۋلىكتە 4 توننا وسىمدىك مايىن سىعادى. رۋدنىي قالاسىنداعى «جاس قانات 2006» قۇس فابريكاسى جىلىنا 65 ميلليون دانا جۇمىرتقا ۇسىنادى. قوستاناي قالاسىنداعى «ميلكس» ءسۇت زاۋىتى تاۋلىگىنە 150 توننا ءسۇت وڭدەيدى. مىنە, وبلىستاعى ءوندىرىس دامۋى وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
وبلىستا تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىپ تە ايتارلىقتاي دامىپ وتىر. بۇل وبلىس ءۇشىن جاڭالىق ەمەس, سولاي بولۋعا ءتيىستى, دامۋدىڭ ۇيرەنشىكتى باعىتىنا اينالعان دەپ ەسەپتەيمىن. مەن سىزگە وبلىس ءۇشىن جاڭالىق سانالاتىن سالانى اڭگىمەلەگىم كەلەدى. قوستانايدىڭ داڭقى تەك استىعىمەن, كەندى وندىرىسىمەن عانا ەمەس, ەندى ماشينا جاساۋ سالاسىمەن دە الىسقا كەتەتىن بولادى. 2003 جىلى قوستاناي قالاسىنداعى بۇرىنعى ديزەل زاۋىتىنىڭ نەگىزگى تسەحتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامى ءىرى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ, وبلىس, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا ىقپالدى اسەر ەتىپ وتىر. كاسىپورىن وتكەن جىلدان باستاپ وڭتۇستىك كورەيانىڭ Ssang Yong كولىگىن قاتارعا قويا باستادى. وتكەن جىلى 600 ماشينانى ساپقا قويسا, بيىل ونىڭ سانىن 1500-كە جەتكىزبەك, ال 2015 جىلى 7500 ماشينا قۇراستىرىلادى. قۇنى 2,4 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن بۇل جوبا قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىقتار دالا جولدارىنا قولايلى, بۇرىننان وزدەرىنە تانىس جۇردەك ۋاز ماشينالارىن قوستانايدان الىپ مىنەتىن كۇن دە الىس ەمەس. قوستانايداعى «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ رەسەيلىك سوللەرس كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قۇرعان «سارىارقا اۆتوپروم» كاسىپورنى ۋاز ماشيناسىنىڭ سەگىز ءتۇرىن قۇراستىرىپ شىعاراتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا «اگروماشحولدينگتەن» شىققان ESSIL كزس-740 كومباينى مەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن قازاقستاندىق ديقاندار بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن استىق جيناۋ ناۋقانىنا پايدالانعانىن ايتسام دا بۇل سالانىڭ ءبىزدىڭ وبلىستا قانشالىقتى دامۋعا بەت العانىن جەتكىلىكتى جەتكىزگەنىم بولار.
– قوستاناي بۇرىننان دا التىن استىعىمەن اتى شىققان ءوڭىر ەدى. ەندى ءىرى كاسىپورىن قۇرىلىستارىنا قاراپ, وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ ىسىنە باتىل بەتبۇرىس جاسالدى دەپ تۇيۋگە بولاتىن شىعار. بۇل استىققا دا قاتىستى عوي؟
– اس اتاسى – نان. اتالارىمىز توقشىلىقتى دا, مولشىلىقتى دا استىقپەن بايلانىستىرعان. ال قوستاناي وبلىسى قاشاننان التىن استىعىمەن داڭقى شىعىپ كەلە جاتقان ءوڭىر. وبلىستىڭ جالپى اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا مول ۇلەس قوسادى. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىڭ وزگەرىستەر جاسالدى. 90-شى جىلدارى كەڭەستىك شارۋاشىلىق بايلانىستارى ۇزىلگەننەن كەيىن ءبىز استىق پەن ەت رىنوگىنسىز قالدىق, ال مۇنىڭ ءوزى ونى ءوندىرۋدى وتە قۇلدىراتىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ شارۋالارىمىز بەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپكەرلەرىمىز دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالاندى, قيىندىقتارعا شىدادى. ءاسىرەسە, ديقان قاۋىمىنىڭ تالابى دا, تابىسى دا ەرەكشە. جاقىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىسقا كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسكەندە «قوستانايلىق ديقاندار, سىزدەر الەمدەگى ەڭ ماڭدايالدىسىزدار!» دەپ باعا بەردى. ارينە, مۇنداي باعا جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەيدى. استىق ءوندىرۋ وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىم باعىت بولىپ قالىپ وتىر.
استىق مولشىلىعىن جاساپ وتىرعان وبلىس سىرتقا استىق پەن ۇن ساتۋدا رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتاردان كورىنەدى. 2003 -2011 جىلدار اراسىندا قوستانايدىڭ 13,3 ميلليون توننا التىن استىعى مەن 3,3 ميلليون توننا جوعارى ساپالى ۇنى ەكسپورتتالدى. قۋاڭشىلىق بولعان وتكەن جىلى عانا 890,5 مىڭ توننا ۇن سىرتقا ارتىلدى. بۇل 2003 جىلعى كورسەتكىشتەن 4,6 ەسە كوپ. قازىر قوستانايدىڭ استىعى مەن ۇنىن جەر جۇزىندەگى 30 ەل ساتىپ الادى. ەلىمىزدەگى سىرتقا شىعارىلاتىن استىقتىڭ 34 پايىزى قوستاناي دالاسىندا جينالعان. ەلدىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىنىڭ ارتقاندىعى جەرگىلىكتى جەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ كۇشەيگەندىگىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە. وتكەن جىلى «التىن ماي» جشس-نىڭ تاۋلىگىنە 300 توننا ۇن شىعاراتىن ديىرمەن كەشەنى ىسكە قوسىلدى. «قوستانايۇنكومبيناتى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق ماكارون فابريكاسى سالىندى. وندا جىلىنا 30 مىڭ توننا ماكارون شىعارادى.
تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ, بيىلعى جىلعا دەيىن قوستاناي وبلىسى 67,7 ميلليون توننانىڭ سىرتىندا استىق ءوندىرىپتى. سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە گەكتار اينالىمى ورتاشا 11 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. 2006, 2008, 2009 جىلدارى بۋنكەرلىك سالماعىمەن العاندا وبلىس 5 ميلليون توننا التىن ءدان جيناعان بولاتىن. ال 2007 جىلى وبلىس ديقاندارى التى ميلليوندىق شەپتى الدى. بيىل ودان دا اسىرامىز دەگەن مەجەمىز بار. مۇنىڭ بارلىعى دا اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قامقورلىقتىڭ ارقاسى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ سىرتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكا پاركىن جاڭالادىق. تەك سوڭعى جەتى جىلدا 85 ميلليارد تەڭگەگە 10 مىڭ دانا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى الىندى. قازىر ەگىن القاپتارىندا قۋاتتى, وزىق ۇلگىدەگى كومبايندار مەن تراكتورلار, تۇقىمسەپكىشتەر, باسقا تەحنيكالار جۇرەدى.
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, وبلىس كاسىپورىندارىندا وڭدەلەتىن ۇن, مەتالل, ماكارون بۇيىمدارى جونىندە اڭگىمە بولعاندا ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتىڭ ارتۋى جونىندە ايتىپ قالدىڭىز. بۇل ورايدا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ءبىزدىڭ وبلىس سىرتقا ءونىم شىعارۋ ءجونىندە الىس شەتەلدەرگە شىعارۋمەن قاتار, كوبىنە كورشى رەسەيدىڭ وزىمىزبەن شەكارالاس وبلىستارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. بيىل مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جونىندە قىتاي دەلەگاتسياسىمەن, اقش-تىڭ ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەيمەن كەزدەستىم. بۇگىندە قوستاناي وبلىسى كاسىپورىندارى الەمنىڭ 100 شاقتى ەلىمەن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستا. ول وزىمىزگە ەتەنە تانىس دوستاستىق ەلدەرىنەن باستاپ, ەۋروپالىق وداق, ازيا مەملەكەتتەرى بولىپ جالعاسادى. وتكەن جىلى رەسەيدىڭ بىرنەشە وڭىرلەرىمەن جاسالعان سىرتقى ساۋدا اينالىمى 714,4 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ 70 پايىزى رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنا تيەسىلى. رەسەيگە نەگىزىنەن تەمىر كەنىن, استىق جانە ۇن ارتامىز. ال رەسەيدەن تەحنيكالىق, كولىكتىك جابدىقتار, قارا مەتالل مەن ودان جاسالعان بۇيىمدار, مۇناي ونىمدەرىن جانە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار الامىز. شەكارالاس وبلىستاردان چەليابىمەن بايلانىسىمىز تىعىز, ەكونوميكالىق-ساۋدا الىس-بەرىسىنىڭ 90 پايىزى وسى چەليابىمەن جاسالادى. چەليابىدەگى, نيجني تاگيلدەگى, ماگنيتوگوردەگى, ەكاتەرينبۋرگتەگى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتار جانە ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىمەن بەرىك ارىپتەستىگىمىز بار. ءبىز تەك ولاردىڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنان الا بەرمەيمىز. ءبىزدىڭ «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى», «اگروماش حولدينگ» اق, «اگروتەحماش», «دورماش», «تيتان» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى دە رەسەي رىنوگىنان ءوز ورىندارىن تاپتى. قوستاناي وبلىسىندا رەسەيدىڭ قورعان وبلىسىنان شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇرلى سالالارىندا جۇزدەن اسا ءبىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان ۇكىمەتى ءبىزدىڭ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ساپاسى جوعارى, الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن جانە ەۋروپا مەن وڭتۇستىك امەريكا كاسىپورىندارىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن ەت كومبيناتتارىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە مىندەت قويدى. بۇل جۇمىس شەتىنەن اتقارىلىپ تا كەلەدى. بۇل كۇندە قامباعا التىن ءدان قۇيىپ جاتقان قوستاناي وبلىسى ءۇشىن جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەگى استىق بيرجالارىنا قاتىسۋدىڭ ماڭىزى زور. قوستاناي بيدايىنىڭ داڭقى ءبىراز جەرگە كەتكەن. ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز وبلىستىڭ استىق الەۋەتىن كوزبەن كورىپ وتىر.
وبلىستا اتقارىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بارلىعىنا دا جول شارۋاشىلىعى مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى يگى ىستەردىڭ ۇلەسى بار. سوڭعى جىلدارى 400 شاقىرىمدىق «استانا – قوستاناي – چەليابى» ترانزيتتىك ءدالىزى جوندەۋدەن ءوتتى. ەندى اقتوبەنىڭ شەكاراسىنان قوستانايعا دەيىن سوزىلاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
– سوڭعى جىلدارى قوستاناي قالاسى گۇلگە وراندى. اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ كوركى مەن ىشكى جابدىقتاۋ مازمۇنى قالاداعى ءبىلىم وشاقتارىمەن يىق تەڭەستىرەتىن بولدى. مۇنىڭ بارلىعى دا وبلىستاعى ەكونوميكالىق ءىرى ادىمداردىڭ قاراپايىم ادام ءومىرىنەن كورىنىس تابۋى, ياعني الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىم تاباتىنى دەپ بىلەدى جۇرت.
– پرەزيدەنت قوستاناي وڭىرىنە كەلگەن سايىن حالىقپەن كەزدەسكەندە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى دامىتىپ وتىرمىز دەپ ايتادى. بالالار ءبىلىم الاتىن مەكتەپ جىلى, جارىق, زاماناۋي جابدىقتالسا, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار جوندەلسە, باسپانا سالىنسا, جولدار دۇرىستالسا ادامداردىڭ دا تۇرمىسى تۇزەلە بەرەدى. مىسالى, جيىرما جىل ىشىندە وبلىستا يننوۆاتسيالىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ سانى 4-تەن 11-گە دەيىن ءوستى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى 625-كە جەتتى. وتكەن جىلى «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە 15 بالاباقشا, 15 شاعىن ورتالىقتار اشىلدى. بالاباقشا دەمەكشى, وبلىستا بۇلدىرشىندەردىڭ 92 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلعان. ال بۇل كورسەتكىش رەسپۋبليكادا 55 پايىز.
ىشكى كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ سيپاتىنا سايكەس, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە سۇرانىس قالالاردا باسىم بولىپ وتىر. الدىڭعى جىلى قوستاناي قالاسىندا 600 ورىندىق مەكتەپ سالىندى, بىلتىر رۋدنىي قالاسىندا 900 ورىندىق مەكتەپ ەسىگىن ايقارا اشتى. ال بيىل قوستاناي اۋدانىندا 300 ورىندىق قازاق مەكتەبى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار, فەدوروۆ, تاران اۋداندارىندا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتى جاقسارتۋ ءۇشىن الدىمەن مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ جوندەۋ جۇمىسى مەن جابدىقتالۋىنا كوڭىل بولدىك. وسى ورايدا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە 5 ءىرى مەديتسينالىق نىسان سالىندى. جاڭادان قان قۇيۋ ورتالىعى بوي تۇزەدى. جاقىندا جاڭا كورپۋسىنىڭ قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن وبلىستىق اۋرۋحانا 550 ورىندىق ءىرى دەنساۋلىق ساقتاۋ كەشەنىنە اينالدى. قازىر ەلىمىزدەگى مەديتسينا اكادەميالارىندا وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن – 88, كوللەدجدەردە اۋدان اكىمدەرىنىڭ كومەگىمەن – 61, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن – 10, بارلىعى 159 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ەرتەڭ ولاردىڭ بارلىعى دا ءوزىمىزدىڭ دارىگەرلەرىمىزدىڭ قاتارىن تولىقتىراتىن بولادى. اۋرۋحانالاردىڭ زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتالۋىنا بايلانىستى بيىل 10 دارىگەردى يزرايلگە وقىپ-ۇيرەنۋگە جىبەرىپ الدىق, ونىڭ سىرتىندا رەسەيدەگى ءىرى عىلىمي-مەديتسينالىق ورتالىقتارمەن قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلمەيدى.
ادامداردىڭ تۇرمىستىق الەۋەتى جاقسارۋىنىڭ باستى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى ونىڭ باسپانالى بولۋى ەمەس پە؟ قازىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى جامان ەمەس. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وبلىستا 2 ميلليون 165 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. ادامداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن جاقسارتۋ تەك تۇرعىن ءۇي سالۋمەن شەكتەلمەيدى. وسى ءىستىڭ شەڭبەرىندە وبلىستا 40 شاقىرىم اۋىز سۋ, 50 شاقىرىم كاناليزاتسيا قۇبىرى سالىندى, 90 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن كاسىپورىندار سانى ەسەلەپ كوبەيدى.
سوڭعى جىلدارى دەنسيوۆ اۋدانىنداعى 7,2 مىڭ ادام كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن 30,8 شاقىرىم ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى سالىندى. ەندى قامىستى اۋدانىنىڭ 12,2 مىڭ تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندەرىن گازداندىرۋ ءۇشىن بۇحارا-ورال ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنان 52 شاقىرىم قۇبىر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 7 ميللياردتان استام تەڭگە قارجىعا «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقاسىندا 69388 شاقىرىم سۋ قۇبىرى سالىندى جانە قايتا ءجوندەلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 1,3 ميلليارد تەڭگەگە 95 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىسى سالىندى. مىنە, وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەن 8 جىل ىشىندە 93 مىڭ ادام تۇراتىن 24 ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ باردى.
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, قوستانايدىڭ استاناداعى كۇندەرى قارساڭىندا سىزگە قالايشا ءوڭىر مادەنيەتى تۋرالى ساۋال قويمايمىز؟
– ورىندى. رۋحاني ازىقسىز حالقىمىزدىڭ ءحالى قالاي بولار ەدى؟ ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستاعى مادەنيەت سالاسىنا 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. بۇل وسىدان ون جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا 12 ەسەگە كوپ. اۋداندار مەن قالالارداعى مادەني وشاقتاردى ءجوندەۋ, ولاردى جابدىقتاۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جالعاستىرىلىپ كەلەدى. اۋىلدارداعى كلۋبتاردا 1400-دەن استام شىعارماشىلىق ۇجىمدار بار. جىل سايىن كوركەمونەرپازداردىڭ وبلىستىق قورىتىندى كونتسەرتى اسا جوعارى دەڭگەيدە وتەدى. مۇنىڭ ءوزى اۋىل-سەلوداعى ادامدار تۇرمىسىنىڭ جاقسارعانىن بىلدىرەدى.
قوستاناي قاشاننان ءبىرتۋار ونەر ادامدارىن بەرگەن ولكە. قازىر ە.ءومىرزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا بىرنەشە ونەر ۇجىمى بار. ورىس حالىق اسپاپتارى وركەسترى, ەكى جىل بۇرىن قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترى قۇرىلدى. م.گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى تۇتاستاي قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. وعان وبلىس بيۋدجەتىنەن 1 ميلليارد 866 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. وسى كۇزدە ونەر ورداسى كورەرمەندەر يگىلىگىنە بەرىلمەك.
قوستاناي – كوپ ۇلت پەن ۇلىستىڭ بالاسىنا قۇتتى مەكەن جەر. بارلىعى دا ۇيىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. قوستانايدىڭ ەڭبەكشىل جۇرتى جوعارىدا ايتقان جەتىستىكتەردى ءبىرگە جاساپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ارتىقشىلىعى دا, باقىتى دا سول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
ۋاقىت دەگەن قۇدىرەت بار. قۇم ساعاتتاي سۋسىپ, شىر اينالىپ, العا جىلجيدى دا وتىرادى. جيىرما جىل تاريحقا كوزدى اشىپ-جۇمعانداي عانا ۋاقىت. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشكى مازمۇنى عاسىردىڭ تارازىسىن باساتىنداي. ەلىمىزدىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن تياناقتاۋ كوپ جۇمىستاردىڭ جەمىسى بولدى. وعان توبىل-تورعاي ءوڭىرىنىڭ قوسقان ۇلەسى دە از ەمەس. ول تۋرالى ءبىزدىڭ تىلشىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين كەڭىنەن اڭگىمەلەدى.
استىقتى ءوڭىردىڭ ادىمدارى
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, تاۋەلسىز 20 جىلدىڭ قوستاناي وبلىسىنا جالپى اسەرى قانداي بولدى؟
– تاعىلىمدى, تابىستى جيىرما جىل! تۇتاس قازاقستان سياقتى قوستاناي وبلىسى دا الىپ دەرجاۆا كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىنگى قيىندىقتاردان, قيراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ, ونى دامىتۋ جولدارىنان ءوتتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇزەگە اسقان رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان سول قيىندىقتاردى ارتقا تاستاپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك باعىت ۇستانعان مەملەكەتكە اينالدى. ول رەفورمالار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتىپ, ونەركاسىپتىك جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتتى.
قوستاناي وبلىسى الدىمەن قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كەن وندىرىسىمەن بەلگىلى. وبلىستا ونەركاسىپ كاسىپورىندارى 90 ءتۇرلى ءونىم شىعارادى, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسى, تەمىر كەنى, تەمىر جەنتەگى, بوكسيت, مىس كونتسەنتراتى, «دورە» التىن قۇيماسى, ۇن, كونديتەرلىك بۇيىمدار, اياق كيىم, سۋسىندار, ءيا, وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ەلىمىزدەگى تەمىر جەنتەگىنىڭ, بوكسيت پەن اسبەستىڭ بارلىعىن, تەمىر كەنىنىڭ 80 پايىزىن قوستاناي بەرەدى.
وسى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە وسىلاردى ءوندىرۋدىڭ بارلىعى دا بىرنەشە ەسە ارتتى. ۇندى 6 ەسە, بوكسيت كەنىن الۋدى 1,7 ەسە, ەلەكتر ەنەرگياسىن 2,4 ەسە كوپ وندىرەتىنىمىزدى ايتسام دا قانشالىقتى العا جىلجىعانىمىز بەلگىلى بولار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, بۇگىنگە دەيىن وبلىستا جان باسىنا شاققانداعى ونەركاسىپ ءونىمى 226 ەسە وسكەن. مىسالى, 1993 جىلى وندىرىلگەن ءونىم جان باسىنا 3 مىڭ تەڭگەدەن كەلسە, ونىڭ كولەمى بۇگىندە 975,4 مىڭ تەڭگە. وتكەن جىلى وبلىس ونەركاسىبى بەرگەن ءونىم 451 ميلليارد تەڭگەگە باعالاندى, بۇل 1993 جىلعا قاراعاندا 300 ەسە كوپ دەگەن ءسوز.
– ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرۋىمەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جۇزەگە اسىپ جاتىر. وسى ستراتەگياعا وبلىستىڭ قوسار ۇلەسى قانداي بولىپ وتىر؟
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستا 100 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. بۇل ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 490 ميلليارد تەڭگە قارجى قۇيىپ, 9 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا 40 جوبا جاساعان ەدىك, ونىڭ 13-ءى جۇزەگە استى. سونىڭ ارقاسىندا 1200 ادامعا جۇمىس ورنىن بەردىك. قازىر ولاردىڭ بارلىعى دا قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا بەرىلگەن 13 جوبانىڭ 10-نى وتكەن جىلى تاپسىرىلعان ەدى. ولاردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپالى زور بولدى. ون جوبانىڭ قۇنى 16,8 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى, سونىڭ بىرنەشەۋىن تىلگە تيەك ەتۋىمە بولادى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى تەك ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, دوستاستىق ەلدەرىندەگى, ودان قالدى دۇنيە جۇزىندەگى كەن الىبىنىڭ ءبىرى. وسى كاسىپورىندا جىلىنا 75 مىڭ توننا مەتالل يلەگىن شىعاراتىن مەتاليلەك زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. ول قوسىمشا 324 جۇمىس ورنىن بەردى. ونىڭ مەتالل بۇيىمدارى ءوندىرىستىڭ ءوزىنىڭ ىشكى قاجەتىنە جارايدى, ال ونى بۇرىن كاسىپورىن قىمبات باعاعا رەسەيدەن ساتىپ الاتىن.
قوستاناي اۋدانىنىڭ زاتوبول كەنتىندەگى «قاراسۋ ەت» ەت وڭدەۋ كەشەنى جىلىنا 5400 توننا ەت ونىمدەرىن بەرەدى. اۆستريالىق فيرمادان اكەلىنگەن زاماناۋي جابدىقتار مۇزداتىلعان, ۆاكۋمدا ورالعان, جارتىلاي دايىندالعان ەت پەن شۇجىقتىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن دايىندايدى. ونىڭ ءونىمى ءوزىمىزدىڭ بازاردى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, سىرتقا ەكسپورتتالادى. قوستاناي اۋدانىنداعى «سادچيكوۆ», فەدوروۆ اۋدانىنداعى «تۇرار» ءسۇت ءوندىرۋ فەرمالارى تولىقتاي قازىرگى زامانعى وزىق تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان, ولاردا 200 سيىردى ءبىر وپەراتور عانا ساۋادى. ەسەسىنە ءسۇت ونىمدىلىگى جوعارى. قوستاناي قالاسىنداعى «التىن ماي» زاۋىتى ءبىر تاۋلىكتە 4 توننا وسىمدىك مايىن سىعادى. رۋدنىي قالاسىنداعى «جاس قانات 2006» قۇس فابريكاسى جىلىنا 65 ميلليون دانا جۇمىرتقا ۇسىنادى. قوستاناي قالاسىنداعى «ميلكس» ءسۇت زاۋىتى تاۋلىگىنە 150 توننا ءسۇت وڭدەيدى. مىنە, وبلىستاعى ءوندىرىس دامۋى وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
وبلىستا تاماق جانە جەڭىل ونەركاسىپ تە ايتارلىقتاي دامىپ وتىر. بۇل وبلىس ءۇشىن جاڭالىق ەمەس, سولاي بولۋعا ءتيىستى, دامۋدىڭ ۇيرەنشىكتى باعىتىنا اينالعان دەپ ەسەپتەيمىن. مەن سىزگە وبلىس ءۇشىن جاڭالىق سانالاتىن سالانى اڭگىمەلەگىم كەلەدى. قوستانايدىڭ داڭقى تەك استىعىمەن, كەندى وندىرىسىمەن عانا ەمەس, ەندى ماشينا جاساۋ سالاسىمەن دە الىسقا كەتەتىن بولادى. 2003 جىلى قوستاناي قالاسىنداعى بۇرىنعى ديزەل زاۋىتىنىڭ نەگىزگى تسەحتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامى ءىرى ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرىپ, وبلىس, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا ىقپالدى اسەر ەتىپ وتىر. كاسىپورىن وتكەن جىلدان باستاپ وڭتۇستىك كورەيانىڭ Ssang Yong كولىگىن قاتارعا قويا باستادى. وتكەن جىلى 600 ماشينانى ساپقا قويسا, بيىل ونىڭ سانىن 1500-كە جەتكىزبەك, ال 2015 جىلى 7500 ماشينا قۇراستىرىلادى. قۇنى 2,4 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن بۇل جوبا قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگەن. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىقتار دالا جولدارىنا قولايلى, بۇرىننان وزدەرىنە تانىس جۇردەك ۋاز ماشينالارىن قوستانايدان الىپ مىنەتىن كۇن دە الىس ەمەس. قوستانايداعى «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ رەسەيلىك سوللەرس كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قۇرعان «سارىارقا اۆتوپروم» كاسىپورنى ۋاز ماشيناسىنىڭ سەگىز ءتۇرىن قۇراستىرىپ شىعاراتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا «اگروماشحولدينگتەن» شىققان ESSIL كزس-740 كومباينى مەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن قازاقستاندىق ديقاندار بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن استىق جيناۋ ناۋقانىنا پايدالانعانىن ايتسام دا بۇل سالانىڭ ءبىزدىڭ وبلىستا قانشالىقتى دامۋعا بەت العانىن جەتكىلىكتى جەتكىزگەنىم بولار.
– قوستاناي بۇرىننان دا التىن استىعىمەن اتى شىققان ءوڭىر ەدى. ەندى ءىرى كاسىپورىن قۇرىلىستارىنا قاراپ, وبلىستا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ ىسىنە باتىل بەتبۇرىس جاسالدى دەپ تۇيۋگە بولاتىن شىعار. بۇل استىققا دا قاتىستى عوي؟
– اس اتاسى – نان. اتالارىمىز توقشىلىقتى دا, مولشىلىقتى دا استىقپەن بايلانىستىرعان. ال قوستاناي وبلىسى قاشاننان التىن استىعىمەن داڭقى شىعىپ كەلە جاتقان ءوڭىر. وبلىستىڭ جالپى اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا مول ۇلەس قوسادى. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا تىڭ وزگەرىستەر جاسالدى. 90-شى جىلدارى كەڭەستىك شارۋاشىلىق بايلانىستارى ۇزىلگەننەن كەيىن ءبىز استىق پەن ەت رىنوگىنسىز قالدىق, ال مۇنىڭ ءوزى ونى ءوندىرۋدى وتە قۇلدىراتىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ شارۋالارىمىز بەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپكەرلەرىمىز دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالاندى, قيىندىقتارعا شىدادى. ءاسىرەسە, ديقان قاۋىمىنىڭ تالابى دا, تابىسى دا ەرەكشە. جاقىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىسقا كەلىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسكەندە «قوستانايلىق ديقاندار, سىزدەر الەمدەگى ەڭ ماڭدايالدىسىزدار!» دەپ باعا بەردى. ارينە, مۇنداي باعا جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەيدى. استىق ءوندىرۋ وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باسىم باعىت بولىپ قالىپ وتىر.
استىق مولشىلىعىن جاساپ وتىرعان وبلىس سىرتقا استىق پەن ۇن ساتۋدا رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتاردان كورىنەدى. 2003 -2011 جىلدار اراسىندا قوستانايدىڭ 13,3 ميلليون توننا التىن استىعى مەن 3,3 ميلليون توننا جوعارى ساپالى ۇنى ەكسپورتتالدى. قۋاڭشىلىق بولعان وتكەن جىلى عانا 890,5 مىڭ توننا ۇن سىرتقا ارتىلدى. بۇل 2003 جىلعى كورسەتكىشتەن 4,6 ەسە كوپ. قازىر قوستانايدىڭ استىعى مەن ۇنىن جەر جۇزىندەگى 30 ەل ساتىپ الادى. ەلىمىزدەگى سىرتقا شىعارىلاتىن استىقتىڭ 34 پايىزى قوستاناي دالاسىندا جينالعان. ەلدىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىنىڭ ارتقاندىعى جەرگىلىكتى جەردەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ كۇشەيگەندىگىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە. وتكەن جىلى «التىن ماي» جشس-نىڭ تاۋلىگىنە 300 توننا ۇن شىعاراتىن ديىرمەن كەشەنى ىسكە قوسىلدى. «قوستانايۇنكومبيناتى» اكتسيونەرلىك قوعامىندا ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق ماكارون فابريكاسى سالىندى. وندا جىلىنا 30 مىڭ توننا ماكارون شىعارادى.
تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ, بيىلعى جىلعا دەيىن قوستاناي وبلىسى 67,7 ميلليون توننانىڭ سىرتىندا استىق ءوندىرىپتى. سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە گەكتار اينالىمى ورتاشا 11 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. 2006, 2008, 2009 جىلدارى بۋنكەرلىك سالماعىمەن العاندا وبلىس 5 ميلليون توننا التىن ءدان جيناعان بولاتىن. ال 2007 جىلى وبلىس ديقاندارى التى ميلليوندىق شەپتى الدى. بيىل ودان دا اسىرامىز دەگەن مەجەمىز بار. مۇنىڭ بارلىعى دا اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قامقورلىقتىڭ ارقاسى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ سىرتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكا پاركىن جاڭالادىق. تەك سوڭعى جەتى جىلدا 85 ميلليارد تەڭگەگە 10 مىڭ دانا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى الىندى. قازىر ەگىن القاپتارىندا قۋاتتى, وزىق ۇلگىدەگى كومبايندار مەن تراكتورلار, تۇقىمسەپكىشتەر, باسقا تەحنيكالار جۇرەدى.
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, وبلىس كاسىپورىندارىندا وڭدەلەتىن ۇن, مەتالل, ماكارون بۇيىمدارى جونىندە اڭگىمە بولعاندا ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتىڭ ارتۋى جونىندە ايتىپ قالدىڭىز. بۇل ورايدا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ءبىزدىڭ وبلىس سىرتقا ءونىم شىعارۋ ءجونىندە الىس شەتەلدەرگە شىعارۋمەن قاتار, كوبىنە كورشى رەسەيدىڭ وزىمىزبەن شەكارالاس وبلىستارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. بيىل مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىك جونىندە قىتاي دەلەگاتسياسىمەن, اقش-تىڭ ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى دجون وردۆەيمەن كەزدەستىم. بۇگىندە قوستاناي وبلىسى كاسىپورىندارى الەمنىڭ 100 شاقتى ەلىمەن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستا. ول وزىمىزگە ەتەنە تانىس دوستاستىق ەلدەرىنەن باستاپ, ەۋروپالىق وداق, ازيا مەملەكەتتەرى بولىپ جالعاسادى. وتكەن جىلى رەسەيدىڭ بىرنەشە وڭىرلەرىمەن جاسالعان سىرتقى ساۋدا اينالىمى 714,4 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. ونىڭ 70 پايىزى رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنا تيەسىلى. رەسەيگە نەگىزىنەن تەمىر كەنىن, استىق جانە ۇن ارتامىز. ال رەسەيدەن تەحنيكالىق, كولىكتىك جابدىقتار, قارا مەتالل مەن ودان جاسالعان بۇيىمدار, مۇناي ونىمدەرىن جانە حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار الامىز. شەكارالاس وبلىستاردان چەليابىمەن بايلانىسىمىز تىعىز, ەكونوميكالىق-ساۋدا الىس-بەرىسىنىڭ 90 پايىزى وسى چەليابىمەن جاسالادى. چەليابىدەگى, نيجني تاگيلدەگى, ماگنيتوگوردەگى, ەكاتەرينبۋرگتەگى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتار جانە ماشينا جاساۋ زاۋىتتارىمەن بەرىك ارىپتەستىگىمىز بار. ءبىز تەك ولاردىڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنان الا بەرمەيمىز. ءبىزدىڭ «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى», «اگروماش حولدينگ» اق, «اگروتەحماش», «دورماش», «تيتان» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى دە رەسەي رىنوگىنان ءوز ورىندارىن تاپتى. قوستاناي وبلىسىندا رەسەيدىڭ قورعان وبلىسىنان شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇرلى سالالارىندا جۇزدەن اسا ءبىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان ۇكىمەتى ءبىزدىڭ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ساپاسى جوعارى, الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن جانە ەۋروپا مەن وڭتۇستىك امەريكا كاسىپورىندارىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن ەت كومبيناتتارىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە مىندەت قويدى. بۇل جۇمىس شەتىنەن اتقارىلىپ تا كەلەدى. بۇل كۇندە قامباعا التىن ءدان قۇيىپ جاتقان قوستاناي وبلىسى ءۇشىن جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەگى استىق بيرجالارىنا قاتىسۋدىڭ ماڭىزى زور. قوستاناي بيدايىنىڭ داڭقى ءبىراز جەرگە كەتكەن. ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز وبلىستىڭ استىق الەۋەتىن كوزبەن كورىپ وتىر.
وبلىستا اتقارىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بارلىعىنا دا جول شارۋاشىلىعى مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنداعى يگى ىستەردىڭ ۇلەسى بار. سوڭعى جىلدارى 400 شاقىرىمدىق «استانا – قوستاناي – چەليابى» ترانزيتتىك ءدالىزى جوندەۋدەن ءوتتى. ەندى اقتوبەنىڭ شەكاراسىنان قوستانايعا دەيىن سوزىلاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
– سوڭعى جىلدارى قوستاناي قالاسى گۇلگە وراندى. اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ كوركى مەن ىشكى جابدىقتاۋ مازمۇنى قالاداعى ءبىلىم وشاقتارىمەن يىق تەڭەستىرەتىن بولدى. مۇنىڭ بارلىعى دا وبلىستاعى ەكونوميكالىق ءىرى ادىمداردىڭ قاراپايىم ادام ءومىرىنەن كورىنىس تابۋى, ياعني الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىم تاباتىنى دەپ بىلەدى جۇرت.
– پرەزيدەنت قوستاناي وڭىرىنە كەلگەن سايىن حالىقپەن كەزدەسكەندە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى دامىتىپ وتىرمىز دەپ ايتادى. بالالار ءبىلىم الاتىن مەكتەپ جىلى, جارىق, زاماناۋي جابدىقتالسا, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالار جوندەلسە, باسپانا سالىنسا, جولدار دۇرىستالسا ادامداردىڭ دا تۇرمىسى تۇزەلە بەرەدى. مىسالى, جيىرما جىل ىشىندە وبلىستا يننوۆاتسيالىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ سانى 4-تەن 11-گە دەيىن ءوستى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى 625-كە جەتتى. وتكەن جىلى «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە 15 بالاباقشا, 15 شاعىن ورتالىقتار اشىلدى. بالاباقشا دەمەكشى, وبلىستا بۇلدىرشىندەردىڭ 92 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلعان. ال بۇل كورسەتكىش رەسپۋبليكادا 55 پايىز.
ىشكى كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ سيپاتىنا سايكەس, مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە سۇرانىس قالالاردا باسىم بولىپ وتىر. الدىڭعى جىلى قوستاناي قالاسىندا 600 ورىندىق مەكتەپ سالىندى, بىلتىر رۋدنىي قالاسىندا 900 ورىندىق مەكتەپ ەسىگىن ايقارا اشتى. ال بيىل قوستاناي اۋدانىندا 300 ورىندىق قازاق مەكتەبى پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار, فەدوروۆ, تاران اۋداندارىندا مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتى جاقسارتۋ ءۇشىن الدىمەن مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ جوندەۋ جۇمىسى مەن جابدىقتالۋىنا كوڭىل بولدىك. وسى ورايدا «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە 5 ءىرى مەديتسينالىق نىسان سالىندى. جاڭادان قان قۇيۋ ورتالىعى بوي تۇزەدى. جاقىندا جاڭا كورپۋسىنىڭ قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن وبلىستىق اۋرۋحانا 550 ورىندىق ءىرى دەنساۋلىق ساقتاۋ كەشەنىنە اينالدى. قازىر ەلىمىزدەگى مەديتسينا اكادەميالارىندا وبلىس اكىمىنىڭ گرانتىمەن – 88, كوللەدجدەردە اۋدان اكىمدەرىنىڭ كومەگىمەن – 61, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن – 10, بارلىعى 159 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ەرتەڭ ولاردىڭ بارلىعى دا ءوزىمىزدىڭ دارىگەرلەرىمىزدىڭ قاتارىن تولىقتىراتىن بولادى. اۋرۋحانالاردىڭ زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتالۋىنا بايلانىستى بيىل 10 دارىگەردى يزرايلگە وقىپ-ۇيرەنۋگە جىبەرىپ الدىق, ونىڭ سىرتىندا رەسەيدەگى ءىرى عىلىمي-مەديتسينالىق ورتالىقتارمەن قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلمەيدى.
ادامداردىڭ تۇرمىستىق الەۋەتى جاقسارۋىنىڭ باستى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى ونىڭ باسپانالى بولۋى ەمەس پە؟ قازىر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى جامان ەمەس. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وبلىستا 2 ميلليون 165 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. ادامداردىڭ باسپانا ماسەلەسىن جاقسارتۋ تەك تۇرعىن ءۇي سالۋمەن شەكتەلمەيدى. وسى ءىستىڭ شەڭبەرىندە وبلىستا 40 شاقىرىم اۋىز سۋ, 50 شاقىرىم كاناليزاتسيا قۇبىرى سالىندى, 90 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن كاسىپورىندار سانى ەسەلەپ كوبەيدى.
سوڭعى جىلدارى دەنسيوۆ اۋدانىنداعى 7,2 مىڭ ادام كوگىلدىر وتىننىڭ يگىلىگىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن 30,8 شاقىرىم ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى سالىندى. ەندى قامىستى اۋدانىنىڭ 12,2 مىڭ تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندەرىن گازداندىرۋ ءۇشىن بۇحارا-ورال ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنان 52 شاقىرىم قۇبىر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 7 ميللياردتان استام تەڭگە قارجىعا «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقاسىندا 69388 شاقىرىم سۋ قۇبىرى سالىندى جانە قايتا ءجوندەلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 1,3 ميلليارد تەڭگەگە 95 شاقىرىم سۋ قۇبىرى جەلىسى سالىندى. مىنە, وسىنداي جۇمىستار جۇرگىزىلگەن 8 جىل ىشىندە 93 مىڭ ادام تۇراتىن 24 ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ باردى.
– سەرگەي ۆيتالەۆيچ, قوستانايدىڭ استاناداعى كۇندەرى قارساڭىندا سىزگە قالايشا ءوڭىر مادەنيەتى تۋرالى ساۋال قويمايمىز؟
– ورىندى. رۋحاني ازىقسىز حالقىمىزدىڭ ءحالى قالاي بولار ەدى؟ ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستاعى مادەنيەت سالاسىنا 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. بۇل وسىدان ون جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا 12 ەسەگە كوپ. اۋداندار مەن قالالارداعى مادەني وشاقتاردى ءجوندەۋ, ولاردى جابدىقتاۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جالعاستىرىلىپ كەلەدى. اۋىلدارداعى كلۋبتاردا 1400-دەن استام شىعارماشىلىق ۇجىمدار بار. جىل سايىن كوركەمونەرپازداردىڭ وبلىستىق قورىتىندى كونتسەرتى اسا جوعارى دەڭگەيدە وتەدى. مۇنىڭ ءوزى اۋىل-سەلوداعى ادامدار تۇرمىسىنىڭ جاقسارعانىن بىلدىرەدى.
قوستاناي قاشاننان ءبىرتۋار ونەر ادامدارىن بەرگەن ولكە. قازىر ە.ءومىرزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا بىرنەشە ونەر ۇجىمى بار. ورىس حالىق اسپاپتارى وركەسترى, ەكى جىل بۇرىن قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترى قۇرىلدى. م.گوركي اتىنداعى ورىس دراما تەاترى تۇتاستاي قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلدى, ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. وعان وبلىس بيۋدجەتىنەن 1 ميلليارد 866 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. وسى كۇزدە ونەر ورداسى كورەرمەندەر يگىلىگىنە بەرىلمەك.
قوستاناي – كوپ ۇلت پەن ۇلىستىڭ بالاسىنا قۇتتى مەكەن جەر. بارلىعى دا ۇيىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. قوستانايدىڭ ەڭبەكشىل جۇرتى جوعارىدا ايتقان جەتىستىكتەردى ءبىرگە جاساپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ارتىقشىلىعى دا, باقىتى دا سول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
دەرەك پەن دايەك
وندىرىستىك-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2011 جىلى وبلىستا قۇنى 24,2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 25 نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە ءۇش جوبا جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا جۇزەگە استى. سونىڭ ناتيجەسىندە 149 جۇمىس ورنى اشىلدى. * * * ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن نىساندارىنىڭ قاتارى 34 مىڭعا جەتتى. وندا 137 ادام ناپاقاسىن تاۋىپ وتىر. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى بولىگىنىڭ 25,4 بولىگىن قۇرايدى. كاسىپكەرلىك كاسىپورىندارى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 155 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, بيۋدجەتكە 19 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءتۇسىردى. بۇل وبلىستاعى جالپى تۇسكەن سالىقتىڭ 24,3 پايىزىن قۇرايدى. * * * سوڭعى 7 جىلدا وبلىس ءوڭىرىندەگى ەلدى مەكەندەردى كوركەيتۋ ءۇشىن 88,5 ميلليارد تەڭگە يگەرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا اۋىلداردا قۇرىلىس قارقىن الدى, 26 مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە جوندەۋدەن ءوتكىزىلدى. مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى نىعايدى. 15 اۋىل تازا اۋىز سۋ ىشۋگە مۇمكىندىك الدى. 204 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. * * * سوڭعى 3 جىلدا وبلىس سىرتقا 8 ميلليون توننا استىق پەن ساپالى ۇن ساتتى. بۇل رەسپۋبليكالىق كولەمنىڭ 36 پايىزى دەگەن ءسوز. ال ەكسپورتقا شىعارعان استىقتىڭ باعاسى 259 ميلليارد تەڭگە بولدى. * * * وبلىستا ونەركاسىپ تاۋارلارىن 581 كاسىپورىن ءوندىرەدى. ونىڭ ىشىندە 103 كاسىپورىننىڭ ارقايسىسىندا كەم دەگەندە 50 ادام ەڭبەك ەتەدى. وبلىستاعى وندىرىلگەن تاۋارلاردىڭ كوپ بولىگى سولاردىڭ ەنشىسىنە تيەدى. جالپى, ونەركاسىپتە 50 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 70445 تەڭگەنى قۇرايدى. * * * وبلىسقا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنىڭ ءوزىندە 76,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. ال وبلىس جىل باسىنان بۇگىنگە دەيىن رەسپۋبليكا قازىناسىنا 98 ميلليارد تەڭگە قارجى قۇيعان. * * * قوستاناي قالاسىندا 46 مەكتەپ, 6 جوعارى وقۋ ورنى, 16 كوللەدج, 5 كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپ بار. مەكتەپتەردە 7,9 بالاعا 1 كومپيۋتەردەن كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى قوستانايلىق تۇلەكتەر بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستىلەۋدەن ورتاشا 99,37 بالل جينادى, ال وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 88,29 بال بولعان ەدى. * * * وبلىس اۋداندارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە جىلىنا 2-3 كىتاپحانا قاتارعا قوسىلىپ وتىرادى. قازىر وبلىستا بارلىعى 398 كىتاپحانا بار. ولارعا جىلىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىققان 35-40 مىڭ كىتاپ تاراتىلادى. ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا وقىرماندارعا 86 كومپيۋتەر قىزمەت كورسەتەدى, ولار 4 ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان. كىتاپحانانىڭ قويماسىنا 500 مىڭ توم كىتاپ سيادى. كىتاپحاناعا جىلىنا 360 مىڭ وقىرمان كەلەدى. بيوگاز قوندىرعىسى نەمەسە قۋات كوزىن وزدەرى وندىرەتىن اۋدان قاراسۋ اۋدانى ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە توبەسى شوشاق الىپ پيراميدانى ەسكە ءتۇسىرەتىن, ءبىر جاعىنان شاتىردى ەلەستەتىن قوندىرعى پايدا بولدى. تۇرعىندارعا الىستان جاپ-جاسىل بولىپ كورىنىپ تۇرادى. ال بارلىق «گاپ» وسى قوندىرعىدان 400-500 قادام جەردە ورنالاسقان مال بورداقىلاۋ الاڭىنداعى سيىر تەزەگىندە ەكەنىن بىلگەندە تاڭعالماسقا تاعى بولمايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن اتومنان, كومىردەن, جەلدەن, سۋدان ەمەس, ورگانيكالىق زاتتان – سيىر جاپاسىنان وندىرەتىن بولعان سوڭ دا, ول بيوگازدىق قوندىرعى دەپ اتالادى. مامانداردىڭ ايتۋى – ەكولوگيالىق تازا ءونىم. قازەكەم ءارى كەتكەندە سيىردىڭ جاپاسىن كەپتىرىپ, تەزەك ەتىپ وتقا جاقتى. ەندى زەڭگى بابانىڭ اۋىلدىڭ شەتىندە جاتقان جاپاسىنان جينالعان كوڭ سول اۋىلدى كۇندىزگىدەي جارىق ەتەدى. انشەيىندە كوپ اۋىلدار مالدىڭ كوڭىن تاۋ-تاۋ ەتىپ ءۇيىپ, قۇتىلا الماي وتىرادى. كوڭنەن ەلەكتر جارىعىن ءوندىرەدى دەگەنگە اۋزىن اشىپ قارايتىندار كوپ. وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز تۋرىنا قاتىسقان جۋرناليستەر دە تاڭدانىسىن جاسىرا الماي, بيوگاز قوندىرعىسىن ءبىراز اينالشىقتاعان بولاتىن. تەزەكپەن جۇمىس ىستەيتىن قوندىرعىنىڭ ءىشى تۇگىل, اينالاسىنداعى تازالىعىنان شىبىن تايىپ جىعىلارداي. بيوگاز قوندىرعىسى كەشەنىنىڭ باستىعى سەرگەي رۋداكوۆ تاڭعالعاندارعا قوندىرعىنىڭ تاماشاسىن جىرداي ەتىپ ايتىپ بەرەدى. – ءبىرىنشى فەرمەنتاتورعا مىڭ تەكشە مەتر سۋ جينادىق. نەگىزى وعان ەكى مىڭ تەكشە مەتر سۋ قۇيۋعا بولادى. ونى 38 گرادۋسقا دەيىن جىلىتىپ, 600 تونناداي سيىر كوڭىن سالامىز. وسى جۇمىستارعا ون كۇندەي ۋاقىت كەرەك. الگى سۋعا سالىنعان تەزەك 30-35 كۇندەي تۇرىپ, بورجيدى. ابدەن بورجىپ, «بابىنا» كەلگەن سوڭ, ونى ەكىنشى فەرمەنتاتورعا ايدايمىز, وسى پروتسەستىڭ ارقاسىندا الگى «پيراميدا-شاتىردىڭ» ءىشىندە مەتان گازى تۇزىلەدى. گاز ءتۇزىلىپ جاتقاندا ءبىرىنشى فەرمەنتاتورعا ۇستەمەلەپ, تاۋلىگىنە 44 توننا كوڭ سالىپ وتىرۋ كەرەك. ال مەتان جەتكىلىكتى كولەمدە جينالعاندا, گەنەراتور ىسكە قوسىلىپ, ەلەكتر توگىن وندىرەدى, – دەيدى بيوگازدىق قوندىرعىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن بىلىكتى ينجەنەر سەرگەي. بۇل بيوگازدىق قوندىرعى اۋىلدا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە يتەرمەلەيدى. سەبەبى, ونىڭ نەگىزگى شيكىزاتى – سيىردىڭ تەزەگى دەدىك. ودان ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلەدى, ال قوندىرعىدان شىققان قالدىق ەگىن القاپتارىنا توگىلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيوگازدىق قوندىرعىدان شىققان كوڭ قالدىعى ەگىن ءۇشىن تاپتىرماس ورگانيكالىق تىڭايتقىش بولادى ەكەن. مىنە, تابيعاتقا دا, ادامزاتقا دا زالالى جوق تابىس كوزى دەگەن وسى. «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپتىك كومپانياسى مال شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتى دامىتۋعا باعىت ۇستانىپ وتىر. قازىر كومپانيا شارۋاشىلىعىندا 4700 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا بار. ءتىپتى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا كومپانيا 2,5 مىڭ باس مال ۇستايتىن جاڭا بورداقىلاۋ الاڭىن سالدى. ەتتى توگىپ بەرەتىن قازاقتىڭ اق باس سيىرىنىڭ سالماعى ورتا ەسەپپەن 400 كيلوعا جەتكەندە, ونى كومپانيانىڭ قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى زاتوبول كەنتىندە ورنالاسقان ەت وڭدەۋ كەشەنىنە وتكىزەدى. زاماناۋي جابدىقتالعان كاسىپورىندا ەت ەڭ سوڭعى تەحنولوگيالارمەن وڭدەلەدى. ال جىلىنا 16-17 مىڭ توننا كوڭ كەرەك ەتەتىن بيوگازدىق قوندىرعى ءۇشىن ءار سيىردىڭ تاۋلىگىنە 9 كيلو جاپا تاستايتىنى دا ەسەپتەلگەن. ەت تە بار, جاپا دا بار, جارىق تا بار. – بيوگازدىق قوندىرعى تولىق كۇشىمەن جۇمىس ىستەگەندە كومپانيانىڭ مال بازالارىنىڭ بارلىعى, مەحانيكالىق قىرمان, ورتالىق ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسى, جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ءتىپتى جارىق مالشىلار وتىرعان اۋىلعا دا جەتەدى, – دەيدى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن «قارامان ي ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى سەرىك قاجيەۆ. – زەڭگى بابانىڭ جاپاسىنان پايدا بولعان جارىق نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزىنە جۇمسالادى. قازىر ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ بالاما كوزىن تابۋ ماسەلەسى ونىڭ تاپشىلىعى مەن قىمباتشىلىعىن بىردەي سەزىنىپ وتىرعان تەك قوستانايلىقتاردى عانا ەمەس, ءبۇكىل تورتكۇل دۇنيەنى ويلانتىپ وتىرعان جوق پا؟ جۇدىرىقتاي جەردىڭ استى-ءۇستىندەگى كومىر مەن مۇناي سارقىلادى. جاعالاي اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالعان جاپونيا دا «ارتىق قىلام دەپ تىرتىق قىلىپ», جەر ءجۇزىن دۇرلىكتىردى. بىراق ەلەكتر جارىعى ءۇشىن ادامزات تىعىرىقتان جول تابۋدىڭ قامىندا. ەۋروپا ەلدەرى جەلدىڭ كۇشىن, كۇننىڭ قىزۋىن پايدالانا باستادى. جانار-جاعارمايدى جۇگەرىدەن الىنعان ارزان سپيرتپەن اۋىستىرا باستاعان ەلدەر دە بار. سونىڭ بارلىعىنان دا قاراسۋلىقتار ۇتىپ تۇر ما قالاي ءوزى؟!. بۇل ەرەكشە جوبانىڭ قۇنى وسى ءىستى باستاعان قاراسۋ اۋدانىنداعى «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنا 2 ميلليون اقش دوللارىنا ءتۇستى. بىراق كومپانيا جۇمساعان بۇل قارجى 4-5 جىلدا ورنىنا كەلەتىن كورىنەدى. كومپانيا جەتەكشىسى المات تۇرسىنوۆ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ بۇل بالاما جوباسىن گەرمانيادان اكەلگەن بولاتىن. اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتى دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ شىعىنى بارىنشا ازايۋى كەرەكتىگىن بىلىكتى ءارى ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن كاسىپكەر جاقسى بىلەدى. جەرگىلىكتى اقپارات كوزدەرىنەن بىلگەنىمىزدەي, شارۋاشىلىق قازىرگە دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءبىر كيلوۆاتىن 13 تەڭگە 18 تيىننان ساتىپ الادى. سوندا «قاراسۋ» ساۋدا-ونەركاسىپتىك كومپانياسى قىستىگۇنى مال شارۋاشىلىعى بولىمشەلەرى پايدالانعان ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن ايىنا 2 ميلليون تەڭگە تولەپ وتىرادى. ال وسى كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك ۋچاسكەلەرىنىڭ پايدالانعان ەلەكتر ەنەرگياسى جىل تاۋلىگىندە ءبىر ميلليون كيلوۆاتقا جەتىپ جىعىلادى ەكەن. سوندا ونىڭ اقىسى قايدا بارماق؟ مىنە, ەندى زەڭگى بابانىڭ جاپاسى جارىق بەرگەلى كومپانيا مال شارۋاشىلىعىن دامىتا تۇسۋگە قۇلشىنىپ وتىر. ويتكەنى, مال باسى وسكەن سايىن كوڭ دە كوبەيەدى, ال شيكىزاتى – كوڭ مول بولعان سايىن مەتان گازى دا كوپ جينالادى, گاز گەنەراتوردى اينالدىرادى, ناتيجەسىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى دا ارتا تۇسەدى. اۋىل جارىق, ال جارىق اۋىل بارىنە دە قارىق بولادى. قاراسۋلىقتار بۇعان يمانداي سەنىپ وتىر. قاراسۋ اۋدانى.ەلوردا مەن ەلباسى ەگىز ۇعىم
(قوستانايلىقتاردىڭ استانا تۋرالى لەبىزدەرى)
ايگەرىمنىڭ اۋىلى
مەكتەپتەگى ءبىر ۇستازىنىڭ «ءومىردى جاقسى كورۋ كەرەك, قيىندىقتى جەڭەمىن دەگەن ادام عانا ءومىردىڭ قىزىعىن, ماڭىزىن تۇسىنەدى» دەگەنى ايگەرىمنىڭ ەسىندە قالىپتى. وسى ءسوز ستۋدەنت بولعاندا دا, وقۋدى بىتىرگەندە دە جادىندا جاڭعىرىپ تۇرعانداي, ەسىنە ءجيى تۇسەتىن. ءوزى ارقالىقتا ءوستى. قالاي دەگەنمەن دە قالانىڭ اتى-قالا. اتا-اناسى مال ۇستاعان جوق, قالانىڭ كوپ قاباتتى ۇيىندە ءوستى. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى. قازاق فيلولوگياسى فاكۋلتەتىندە جاقسى وقىدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن ءوزى قالادى. بۇل تاعى دا ۇستازى ايتقانداي, مامان ەمەس, الدىمەن ادام تاربيەلەيتىن ءپان. بالانى انا ءتىلىنىڭ كاۋسارىنان سۋسىنداتادى, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جيعان-تەرگەن مارجانىن سۇزەدى. باسقانى قايدام, ايگەرىم ۋاليەۆا قازاق ادەبيەتى مەن تىلىنەن وسىنداي سەزىمگە بولەنەدى. ايگەرىم پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرەردە ءومىردىڭ جولى تاس جول دا ەمەس, سۇرلەۋ دە ەمەس, ساتىلاردان تۇراتىنداي كورىندى. مەكتەپتى جاقسى ءبىتىرۋ كەرەكتىگىن ويلادى, ول ويىن جۇزەگە اسىردى. ودان جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ دە ول ءۇشىن ءبىر ساتىعا كوتەرىلۋ بولاتىن. ايگەرىم قاتارىنان قالماي ستۋدەنت اتاندى. پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءتامامداردا ويى سان-ساققا كەتكەنىن قايتەرسىڭ. ديپلوم الۋ دا ارمان ەدى, ول قولىنا ءتيدى. ەندى قايدا بارۋ كەرەك؟.. كوپشىلىك جاستار تىرناعى ىلىنگەن جەرگە تىرمىسىپ, قالادا قالۋدى ويلاستىرىپ جاتىر. ال ءايگەرىم نە ىستەيدى؟ ارقالىققا بارىپ اتا-انانىڭ مويىنىندا وتىرۋ قالاي بولار ەكەن؟ ويتكەنى, قالالىق جەرلەردەگى مەكتەپتەردە اۋىلعا قاراعاندا بوس ورىن بولا بەرمەيدى, بولسا دا ازىن-اۋلاق ساعاتتار عانا بەرىلەدى. ودان تاباتىنى تيىن-تەبەن عانا. جوق, ءايگەرىم قالادا قالىپ, قولىن جىلى سۋعا مالۋدى ويلامادى. ءاركەز ك ۇلىمدەپ تۇراتىن جانارىندا ءبىر وت, وجەتتىك پايدا بولدى. قاسىنداعى قۇربىلارىنا: «مەن «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن اۋىلعا بارامىن. مەنىڭ ماماندىعىم, مەنىڭ ەڭبەگىم قاي جەرگە كەرەك, سوندا بارامىن!» دەدى. قازاق ءتىلىنىڭ تىلدىك ورتاسى جۇتاڭ, سوعان بايلانىستى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى دا ماردىمسىز فەدوروۆ اۋدانى وتكەن جىلى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىنان مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە 20 مامان سۇراعان ەكەن. قازاق ءتىلى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا دۇرىس دەڭگەيدە وقىتىلعاندا عانا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە اسىعى الشىسىنان تۇرادى ءالى. وسى وي ايگەرىمدى بوتەن جاققا مويىن بۇرعىزباستان فەدوروۆ اۋدانىنان ءبىر-اق شىعاردى. اۋدان ورتالىعىنداعى №1 مەكتەپكە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى بولىپ ورنالاستى. مەكتەپ ديرەكتورى, جۇزىنەن يمانى توگىلىپ تۇرعان نۇرجامال نۇرجانوۆا دەگەن اپاسى قارسى الدى. بۇل شاعىن ءبىلىم وشاعىنا ايگەرىمنەن باسقا 13 جاس مامان كەلگەن ەكەن. جاستىقتىڭ قىزىعى دا وسى ەمەس پە؟ قوستانايدا ءبىلىم السا دا, ارقايسىسى وبلىستىڭ ءار شالعايىندا تۋىپ-وسكەن جاستار. فەدوروۆ اۋدانىندا ءبارىنىڭ دە كۇتىپ وتىرعان ناعاشىسى جوق. ولار ءۇشىن جاڭا جەر, جاڭا جولدىڭ باسى ىسپەتتەس. ايرانداي ۇيىپ, ءبىر-ءبىرىن باۋىرىنا تارتتى. ايگەرىمنىڭ ىسكەرلىگى مەن ەشكىمدى جاتىرقامايتىن باۋىرمالدىعى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىمەن مەكتەپكە كەلگەن قابدراحماننىڭ جۇرەگىن شىم ەتكىزگەن. اۋىل مەكتەبىندەگى قايناعان جۇمىستان كەيىن كەشكىلىك ەكى جاس سىرلاسۋعا ۋاقىت تاباتىن. كوپ ۇزاتپاي ەكەۋى شاڭىراق قۇردى. – كەلگەلى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلگەن كومەك ءبىزدى ءبىراز كوتەرىپ تاستادى. كوكتەمگە قاراي ءتومەنگى پايىزدى نەسيەمەن ءۇي الدىق. كىشكەنتاي دا بولسا باسپانامىز بار. بولاشاقتا ءىشى جانعا, سىرتى مالعا تولسىن دەپ تىلەيمىز. مەن ارقالىقتان, قابدراحمان ناۋىرزىم اۋدانىنان, ءوزىمىز فەدوروۆتىق بولىپ جاتىرمىز. مۇندا ەشقانداي تۋىسىمىز جوق, بىراق دوستارىمىز, سىيلاس جاندار تۋىستىڭ ورنىن جوقتاتپايدى ەكەن, –دەيدى ايگەرىم. فەدوروۆ اۋدانى ورتالىعىنداعى №1 مەكتەپكە سوڭعى جىلدىڭ وزىندە 6 جاس مۇعالىم كەلدى. بۇل ۇجىمدى جاڭا لەپ كەلگەندەي سەرپىلتىپ تاستادى. ويتكەنى, جاستار مەكتەپتەگى ءتۇرلى شارالاردى بەلسەندىلىكپەن وتكىزەدى, وزدەرى ءجيى باستاما كوتەرەدى. – اۋىل مەكتەبىنە جاستاردىڭ كەلۋى كوڭىلگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. ءدال قالاداي بولىپ كەتپەگەنمەن, اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتسا, اۋىز سۋ مەن ءۇيدى ورتالىقتان جىلىتۋ ماسەلەسىن شەشسە, جاستار تۋعان جەردەن نەگە كەتسىن؟ ءبىزدىڭ اۋداندا جاس ماماندارعا ارناپ تۇرعىن ءۇي سالادى دەگەندى ەستىپ, جاس مۇعالىمدەردىڭ بارلىعى دا قۋانىپ ءجۇر, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى نۇرجامال نۇرجانوۆا. ايگەرىم فەدوروۆ اۋدانىنا كەلىپ قازىعىن قاقتى. وسىندا ەڭبەك جولىن باستادى, وسىندا ومىرلىك جارىن تاپتى. وسىندا ءوسىپ-ءونىپ, كەرەگەسىن كەڭەيتەر دە وزدەرى بولادى ءالى. ايگەرىم مەكتەپ دەسە جۇرەگىن الىپ ۇمتىلادى, ءار وقۋشىسىنا ايالاپ قارايدى, ءار بالامەن بالاشا ءسويلەسەدى. داقسىز اپپاق كوڭىل بالاعا قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن جەتكىزىپ, ونىڭ جۇرەگىندەگى قىلدى تاۋىپ شەرتكىسى كەلەدى. سوناۋ ارقالىعىن ويلاۋدى ايگەرىم قازىر شامالاتتى. فەدوروۆ مەكتەبىندەگى وقۋشىلارىنىڭ وقۋ ۇلگەرىمى, بالالارمەن بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەتىن قىزىقتى جۇمىستار ارقالىقتى دا, قوستانايدى دا ساعىنۋعا ۋاقىت قالدىرمايدى. ارقالىقتان تەلەفون شالعان تۋىستارى وعان «اۋلىڭ امان با؟» دەپ سۇراپ جاتادى. كىم ءبىلسىن, ايگەرىم اتى ءماشھۇر ۇستاز بولار, ونىڭ ءومىر جولىن باستاعان جەر «ايگەرىم اۋىلى» اتانار. «جاس تىلەگى قابىل» دەگەن. كىم ەكەنى بەلگىسىز فەدور دا تاستاعان جوق پا اتىن بۇل جەرگە... فەدوروۆ اۋدانى. بەتتەگى ماتەريالداردى دايىنداعان قوستاناي وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
