بولاشاعىن ويلايتىن ەل دانانىڭ ءىسىن بالاعا ۇلگى ەتەتىنى ەجەلدەن بەلگىلى قاعيدا. شۇكىر, ەل بولىپ ەن دۇرمەكتىڭ ىشىنە ەنگەلى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالىمىزدى كوتەرىپ قانا قويماي, مادەني-تانىمدىق كەڭىستىگىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە دە كوپ بولىپ كوڭىل اۋدارىپ جاتقان جايىمىز بار. ۇلتتىڭ ۇنجىرعاسى ءتۇسپەسىن دەپ تاربيەنىڭ باسىن بالامىزدان باستادىق. «بالاپان» دەگەن بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان تەلەارنامىز سونىڭ ايعاعى. حالقىمىز حاباردار بولسىن دەپ «اسىل ارنا» دەيتىن ءدىني-تانىمدىق باعدارلامانى دا ىسكە قوستىق. ەندى, مىنە, رۋحاني بايلىعىمىز بەن باي مۇرامىزدى تۇگەندەپ وتىرارلىق, ەلگە ناسيحاتتاپ جۇرەرلىك «مادەنيەت» دەيتىن تاقىرىپتىق جاڭا ارنا كەڭىستىككە قانات جايعالى تۇر. وسى قۋانىشتى وقيعا قارساڭىندا جاڭا ارنا جەتەكشىسى ساعاتبەك قاليەۆپەن اڭگىمەلەسكەنبىز.
– قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان مادەني مۇراسىن پاش ەتەتىن «ءمادەنيەت» ارناسى اشىلادى دەگەندى ەستىپ قاتتى قۋاندىق. ساكە, كورەرمەن قاۋىممەن قاي كەزدە قاۋىشۋدى كوزدەپ وتىرسىزدار؟
– بۇيىرتسا, ءۇش كۇننەن سوڭ, 26 قىركۇيەكتەن باستاپ, كابەلدى تەلەۆيزيا ارقىلى ەفيرگە شىعا باستايمىز. تاۋلىگىنە 16 ساعات. قازاقستان ارناسىنىڭ بازاسىندا شىعارىلعانىمەن, بۇل نەگىزىنەن تاۋەلسىز, دەربەس ارنا بولادى. وسى ارنانى اشپاس بۇرىن: «ەفيردى تولىقتىرىپ, ۇستاپ تۇرا الامىز با؟» دەگەن سەكىلدى پىكىرلەر بولعانى راس. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدىڭ تىرنەكتەپ جيناعان التىن قورى مادەني ارنانى قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋعا تولىقتاي جەتەدى. ونىڭ سىرتىندا ءوزىمىزدىڭ جۋرناليستەرىمىز دە مادەني مۇراعاتىمىزدىڭ ءبىر ءبۇيىرىن قومپايتاتىن دەرەكتەردى ءتىزىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى قازىناسىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي تەرەتىن بولادى.
1958 جىلى قازىرگى «قازاقستان» تەلەارناسى اشىلعاننان كەيىن, وسى ارنانىڭ قاسىنان 1959 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى قۇرىلعان. ءابىلاحات ەسپاەۆ, قاپان مۋسين, اسەت بەيسەۋوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, بۇگىنگى ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, كەڭەس ءدۇيسەكەەۆتەر سول رەسمي قازاق ەستراداسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار. سوناۋ باعزىدان بەرگى سال-سەرىلەردەن قالعان مادەني مۇرا, جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني قازىناسى, وسىنىڭ ءبارىن قامتي وتىرىپ, ءبىر ارنانى قامتاماسىز ەتپەۋ دەگەن ويعا سىيماس نارسە.
ال ەندى قازاق مۋزىكاسىنا سىرتتان كەلگەن مادەني بايلىقتى ايتار بولساق, ول مىنا وپەرا جانرى, مۋزىكالىق دراما. 1930-1934 جىلداردان باستاۋ الاتىن وپەرا جانە بالەت تەاترى, ۇلتتىق فيلارمونيا, كاپەللا مەن كامەرالىق وركەسترىن الساق تا, وسىنىڭ ءبارى مادەنيەتتىڭ ناسيحاتتالۋعا ءتيىس نەگىزگى سالالارى. سونىمەن قاتار, قىلقالام ونەرى, ارحيتەكتۋرا, جازبا ادەبيەت, ءتىپتى ودان ارىگە باراتىن بولساق, قازاق دالاسىنداعى كونە قالالار, مادەني وشاقتار مەن باعزى ەسكەرتكىشتەر, مىنە, وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مادەنيەت ارناسىنىڭ قوزعايتىن تاقىرىبى. كورشىلەس قىتايدىڭ, ەۋروپاداعى ۆيزانتيانىڭ كونە مۇراعاتتارىنداعى قازاقستان تۋرالى, قازاق ۇلتى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر مەن باعزى قولجازبالار, وسى ايتىلعانى بار, مۇنىڭ سىرتىنداعى باسقا دا مادەنيەتكە قاتىستى تاقىرىپتار بار, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىر عانا ەلىشىلىك مادەنيەت ەمەس, كۇللى ەۋرازيالىق مادەني قازاندا قايناعان جاۋھارلاردى ءسۇزىپ الىپ, قالىڭ كورەرمەنگە ۇسىنۋ ءبىزدىڭ ارنانىڭ العا قويار مىندەتى بولماق.
رەسەيدىڭ «كۋلتۋرا» باعدارلاماسى سەكىلدى ەتىپ ارنا جاساي بەرۋگە دە بولادى. الايدا مادەنيەت جالپىعا ورتاق دەگەنىمىزبەن, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى وزگە جۇرتتان مۇلدە باسقا. ءبىر عانا ايتىستى الايىق, سال-سەرىلەردىڭ, جىرشى-جىراۋلاردىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن الايىق, قازاقتىڭ ءتول ونەرىن عانا سالماقتاپ كورىڭىزشى, ءتىپتى تۇركى تەكتەس باۋىرلارىمىزعا دا ۇقسامايتىن, تەك قازاققا عانا ءتان دۇنيە, قازاق قانا جاساي الاتىن حاس ونەر! بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن عىلىمي دەڭگەيدە قىزىقتىرىپ وتىرعان مادەنيەت تە وسى قازاقى ءتول تانىم. قازاق وپەراسىنىڭ جۇلدىزى, ءبىرتۋار بۇلبۇل ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆا, تۇڭعىش رەجيسسەرىمىز جۇمات شانين, قازاق وپەراسىن كوككە كوتەرگەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ, ماناربەك ەرجانوۆتاردان قالعان كلاسسيكالىق ونەر تۋىندىلارىن حالىققا نەگە ءوز دارەجەسىندە توكپەي-شاشپاي ۇسىنباسقا؟!
– قازاقتىڭ جازبا جانە اۋىز ادەبيەتى دە ءوز الدىنا تاڭنان-تاڭدى ۇرىپ قازبالاي بەرۋدى كۇتىپ جاتقان بەتى اشۋلى كەن ورنى سەكىلدى عوي! ادەبيەت سالاسى دا تولىمدى ءبىر تاقىرىپتى قامتيتىن باعىت بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان جوق پا؟!
– ادەبي قازىنامىز دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. اۋىز ادەبيەتىن قالىپتاستىرعان جىراۋلىق ءداستۇر, ايتىس ونەرى سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتىرىمىز بەن بۇگىنگى كلاسسيكتەرىمىزدى, ادەبيەتىمىزگە قۇندى ەڭبەكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان زامانداس جازۋشىلارىمىزدى دا تەك ناسيحاتتاپ قويماي, ولاردىڭ پىكىرلەرى مەن مادەنيەتىمىزگە قوسار ۇلەسىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. كەلەر ۇرپاق ءۇشىن, ءوزىمىزدىڭ ەلدىك ستراتەگيامىزدى, ۇلتتىق يدەولوگيامىزدى ناقتىلاۋ ءۇشىن تۇپ-تۋرا بۇگىن جاسالاتىن ەڭبەكتەر. ياعني, قۇندىلىقتاردى جيناقتاۋ, مادەني ەڭبەكتەرىمىز بەن تۋىندىلارىمىزدى تاسپاعا ءتۇسىرىپ, وسى ارنا ارقىلى ناسيحاتتاۋ نەگىزگى باعىتىمىز عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاققا تابىستار اماناتىمىز دا!
– تۇساۋى كەسىلگەلى تۇرعان ارنا دا «اۋديتوريا جيناۋ» دەيتىن جاساندى ساياساتقا جۇگىنىپ, وزگە تىلدەردە شۇلدىرلەپ كەتپەي مە؟
– قازاق تىلىندە 80 پايىز, ورىس تىلىندە 20 پايىز حابار تاراتاتىن بولامىز. بۇيىرسا, جۇمىستى باستاعاننان كەيىن, ارنا جۇمىسىن 3 كەزەڭگە جوسپارلاپ, ءوز جۇمىسىمىزدى ودان ءارى كۇردەلەندىرە تۇسپەكپىز. ارنانىڭ جانرلىق سيپاتتارىن, باعىتىن ايقىنداۋ, سول سياقتى باسقا دا ارنانىڭ بەت-بەينەسىن تانىتاتىن تەحنيكالىق-كوركەمدىك جۇمىستار ءبىرىنشى كەزەڭدە جۇزەگە اسادى دا, جاڭا جىلدان باستاپ ارنانىڭ قارجىلىق ماسەلەلەرى تولىقتاي شەشىلگەن كەزدە – جاڭا باعدارلامالار, جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلادى. وسى ەكى كەزەڭ اراسىندا حالىقتىڭ دا ۇسىنىسى ەسكەرىلىپ, جان-جاقتى تولىسا تۇسەمىز عوي دەپ ويلايمىن. ودان كەيىنگى ءۇشىنشى كەزەڭدە باسقا ارنالارمەن يىق تىرەسە جۇمىس ىستەي الاتىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردى يگەرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كورەرمەنگە ۇسىنۋ ءۇشىن جاساپ جاتقانىمىز ون بەس حابار. بۇل دا, ارينە, ۇلكەن دۇنيە, سۇيەكتى جوبالار. وسى حابارلار ءۇشىن ءبىرتالاي كەرەكتى سيۋجەتتەر ءتۇسىرىلدى. حرونومەتراجى ارقيلى, 20 مينوتتەن باستاپ جارتى ساعات, بالكىم ودان دا ۇزاقتاۋ ۋاقىتتى قامتيتىن بولادى. باستىسى – كورەرمەندى جالىقتىرماۋعا ءتيىس! قازىر مونتاجدالىپ, تۇتاس دۇنيە جاسالۋ ۇستىندە. سپەكتاكلدەردى دە تەلەۆيزيالىق نۇسقاعا ىڭعايلاپ, تاسپاعا جازىپ جاتىرمىز. وسى ون بەس حاباردىڭ ۇشەۋى ورىس تىلىندەگى باعدارلاما. قالعانى انا تىلىمىزدە دايىندالىپ جاتىر.
– ءجون ەكەن! ال حابارلاردى كىمدەر جۇرگىزەدى, تەلەديداردان سۇيكىمدى بولىپ كورىنەتىن تەلەجۇرگىزۋشىلەر مە نەمەسە ءار سالانىڭ بەلدى تۇلعالارى ما؟
– تاعى دا ءبىر ءمان بەرەتىن ماسەلە, ءار حاباردى سول سالانىڭ ساۋاتتى مامانى جۇرگىزۋى ءتيىس, ءبىز وسىنداي قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ءبىر مۋزىكالىق حابارىمىزدى يۋري اراۆين جۇرگىزەدى. سول سياقتى فليۋرا مۋسينا دەيتىن مۋزىكا قايراتكەرى ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا جۇمىس ىستەيدى. ول كىسى وپەرالىق مۋزىكانىڭ تاريحىن, وپەرا تەاترىنىڭ تاريحي قويىلىمدارىن سارالاپ, زەرتتەۋ حابارىن كورەرمەنگە ۇسىنۋعا دايىنداپ جاتىر. تاعى ءبىر «كىتاپحانا» دەگەن حابارىمىزعا جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتى ءجۇرگىزۋشىلىككە شاقىرىپ وتىرمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بىزدە جازبا ادەبيەتىنىڭ باي نۇسقاسى بار. وعان كلاسسيكالىق اۋدارمانى تاعى قوسىڭىز. مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ارا بايلانىسىن, ءبىر-بىرىنە دەگەن اسەرىن تىلگە تيەك ەتەتىن «وركەنيەت» دەگەن باعدارلامامىز بار. بۇل حاباردى جۇرگىزۋگە بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپتى شاقىردىق. جانە دە بۇگىنگى تاڭداعى مۋزىكانى دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, سول سەبەپتى بەلگىلى ەسترادا جۇلدىزى كارينا ابدۋللينانىڭ دا جاس ورىنداۋشىلارمەن حابار ءجۇرگىزگەنىن قالاپ وتىرمىز. وسى ايتقان كىسىلەردىڭ ءبارى دە ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرلەرى, مادەني قۇندىلىقتاردىڭ باعاسىن بىلەتىن قايراتكەرلەر. سول سياقتى كەلەسى كەزەڭدە ەفيرگە ۇسىنىلاتىن حابارلارعا مۇرات اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلت مادەنيەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالار شاقىرىلىپ وتىر.
– سىزدەر العاشقى ءتۇسىرىلىمدەر مەن مونتاجدىق جۇمىستارىڭىزدى, جالپى تەحنيكالىق شارۋالارىڭىزدىڭ ءبارىن «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىندا جاساپ جاتىرسىزدار. ءبىر سۇراق, كۇنى ەرتەڭ «مادەنيەت» ارناسى «قازاقستاننىڭ» كابەلدىك ۇلگىسى بولىپ شىقپاي ما؟!
– قازاقستان ارناسىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعاننان كەيىن ۇلتتىق ارنانىڭ فورماتىنا ۇقساپ كەتپەۋ جاعىنا باسا نازار اۋداردىق. سالالىق جۋرناليستەر مەن مادەنيەت تاقىرىبىن قاۋزاپ جۇرگەن مامانداردىڭ كەڭەسشىلىك قىزمەتىن پايدالانىپ وتىرمىز. ارنانىڭ العاشقى كۇنىنەن جاستاردى مامانداندىرۋ ءۇشىن جاس جۋرناليستەردى جۇمىسقا قابىلداپ, ولاردىڭ بىلىكتى ماماندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋىن جولعا قويدىق. «قازاقستان» ارناسىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالىپ كەتپەس ءۇشىن «قازاقستاندىق» جۋرناليستەر ساپىنان ەمەس, قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ دەنىن سىرتتان قابىلدادىق. ويتكەنى, «مادەنيەت» ارناسى اقپاراتتىق ارنا ەمەس, مۇندا كورسەتىلەتىن حابارلاردىڭ ءبارى تەرەڭىرەك زەرتتەلەدى, جان-جاقتى زەردەلەنەدى. سول سەبەپتى دە بىزدە «عىلىمي كەڭەسشى» دەيتىن ماماندىق بار. ءار سالانىڭ قاعيداسىن بۇلجىتپاي ۇسىناتىن, تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتپەۋدى قاداعالايتىن ماماندار. تەاتر, وپەرا, رەجيسسۋرا, ادەبيەت جانە قولونەر سالالارىنىڭ جەتىك ماماندارى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيدى. سالالىق ارناعا قاتىستى رەسەي, تۇركيا سەكىلدى ەلدەردى مىسالعا كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ولاردىڭ تاجىريبەسىن دە الايىق, دەگەنمەن ءبىز قازاقى رەڭىن جوعالتپاعان تاقىرىپتىق ارنا جاساۋىمىز كەرەك. كۇنى كەشە عانا ءتاي-ءتاي باسىپ كورەرمەنگە قانات قاققان بالالارعا ارنالعان «بالاپان» ارناسى ءبىزدىڭ العاشقى قارلىعاشىمىز. قۇداي قالاسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سالالىق, تاقىرىپتىق ارنالار كوبەيە بەرەتىن بولادى.
– ءبىزدىڭ تەلەكەڭىستىگىمىزدى جارناما دەگەن «دۇنيە» شىرماپ الدى. سىزدەردە قالاي بولار ەكەن, جارنامادان اينالىپ وتە الاسىزدار ما, الدە اقپاراتتىق حابارلاندىرۋمەن ونىڭ ورنىن جاۋىپ وتىراسىزدار ما؟
– ءبىزدىڭ ارنادا جارناما جوق. وزگە ەلدەردىڭ مادەني ارنالارىندا ونىڭ بار-جوعىن كەسىپ ايتا المايمىن. جالپى, ءوزىمىزدىڭ تەلەونىمدەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن دە, كورەرمەندى حاباردار ەتۋ ءۇشىن دە ءبىز ءوز ىشىمىزدە اقپاراتتىق-حابارلاندىرۋ ءتاسىلىن قولداناتىن بولامىز. ءاربىر حاباردىڭ مازمۇنىن, كورسەتىلەر ۋاقىتىن جانە حابارعا قاتىساتىن كەيىپكەرلەرمەن تانىستىرىپ وتىرامىز. جارنامانىڭ كۇردەلى نۇسقاسى «جاڭالىقتار» عوي, ول بىزدە ەكى تىلدە كورسەتىلەتىن بولادى. ءمادەني جاڭالىقتار, ارينە. الايدا, تازا جارنامالىق ۇلگى ءبىزدىڭ ارنادا بولمايدى.
ماسەلەن, تەاتر قويىلىمدارىن ايتپاي, ءبىز قالاي وتىرامىز. ءوزىمىز مادەنيەت ارناسى بولعاننان كەيىن تەاترمەن, كورمەلەرمەن, كىتاپحانالارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن بولساق, ءبىز اتالمىش مادەني وشاقتاردىڭ تۋىندىلارى مەن جاڭالىقتارىن كورەرمەنگە جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. ۇلتتىق ءمادەنيەتكە قاتىستى قۇندىلىقتار بارىمىزگە ورتاق, سول سەبەپتى ءبىز مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى جىلت ەتكەن جاڭالىقتاردى قامتۋعا كۇش سالامىز.
– ۇلتتىق مادەنيەتكە كىشكەنە دە بولسا ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن بۇگىنگى جاس بۋىن وكىلدەرى دە نازاردان تىس قالمايتىن شىعار.
– ارينە! ءبىزدىڭ بۇگىنگى ەسترادامىز دا وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدە. راس, كوپتەگەن ەسترادالىق اندەرىمىز بەن ءانشىلەرىمىز تەك ءبىر ساتتىك نارىقتىق مەزگىلگە يكەمدەلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونداي انشىلەر مەن مۋزىكالارعا ءبىزدىڭ ەفيردەن ورىن جوق. بىزگە كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تۋىندىلار مەن شىنايى تالانت يەلەرى, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس ورىنداۋشىلار كەرەك, سولاردى ناسيحاتتايتىن بولامىز. ءيا, بۇگىنگى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن اندەر نەگە ناسيحاتتالماسقا؟ ولار نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار, جاس كۇيشى, جاس جىراۋ, جاس اقىن سەكىلدى جاڭا ەسىمدەر ءوز كورەرمەندەرىمەن قاۋىشاتىن بولادى. بۇل دا ارنا باسشىلارىنىڭ ۇستانىپ وتىرعان ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
ۇلت بولىپ ۇمىتپايتىن ءبىر ماسەلە, ول – «مادەنيەت» ارناسى يدەولوگيالىق ماقساتتى قامتيتىن ەڭ قاجەتتى قۇرال. حالقىمىزدىڭ تىرناقتاپ جيناعان اسىل جاۋھارلارىن, رۋحاني باي قازىناسىن ءبىز وسى جەردە كەڭىنەن ناسيحاتتاي الامىز, جالپاق دۇنيەگە جاريا ەتىپ كورسەتە الامىز. ماناعى ايتقان جەكە-جەكە كەزەڭدەردەن وزعاننان كەيىن بارلىق ەلدەردىڭ تەلەارنالارىندا كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق تاسىلدەردى ءوز ىڭعايىمىزدا ءوز ۇلتىمىزدىڭ, ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق, يدەولوگيالىق قۇرالى رەتىندە قولدانا الامىز. ول ءۇشىن مادەني ءتىل, «مادەنيەت» ارناسىنىڭ ءتىلى قالىپتاسۋى كەرەك. كورەرمەنگە قاراپايىم قارىم-قاتىناس تىلىمەن ەمەس, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەندىگىمىزدى تانىتاتىنداي ءمادەنيەت تىلىمەن اقپارات, مالىمەت تاراتۋ قاجەت. ونىڭ ءبارى ۋاقىت وتە كەلە قالىپتاساتىن قاعيداتتار.
***
لەبىزدەر
بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– كىسىنى كۇشتەپ مادەنيەتكە ۇيرەتە المايسىز. سوندىقتان دا مادەنيەت تاقىرىبىن قاۋزايتىن, قازاقتىڭ مادەني كەلبەتىن سومدايتىن تەلەارنانىڭ اشىلعانىن زور قۋانىشپەن قولدايمىن. «ەشتەن كەش جاقسى» دەيدى حالقىمىز, جان-جاعىمىزدى جيناقتاپ, جيىرما جىلدا «مادەنيەت» ارناسىن اشقانىمىزعا تاۋبە دەۋ كەرەك. وزگە ەلدەردىڭ مادەنيەتكە جەتە الماي دا جاتقانى بار. بۇل ارنادان كۇتەرىم كوپ. بارلىق ماسەلە مادەنيەتتى تۇردە شەشىلەرى انىق. ءتىپتى حالىقارالىق رەسمي شارالار دا مادەنيەتتىڭ, ونەردىڭ قولداۋىمەن جالعاسىن تاۋىپ جاتادى. سوندىقتان دا كەيبىر تۇيتكىل ماسەلەلەردى مادەنيەتتى تۇردە شەشۋگە وسىنداي ارنانىڭ سەبى دە تيەر دەپ ويلايمىن.
دۋلات يسابەكوۆ, «مادەنيەت» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى-دراماتۋرگ:
– «قازاقستان» ارناسى قىركۇيەك ايىنان باستاپ, قازاق تىلىندە حابار تاراتۋ جۇمىسىن باستادى. بۇل – ءبىر قۋانىش. ەكىنشى قۋاناتىنىمىز, مىنە, «مادەنيەت» ارناسى دا كورەرمەنگە جول تارتايىن دەپ وتىر, بۇل دا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا. جۋىردا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ كىشى زالىندا وسى ارنانىڭ باعدارلاماسى ءۇشىن ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, حابار ءتۇسىردى. جالپى, زيالى قاۋىم بۇل ارنانىڭ اشىلاتىنىنا ءدان ريزا.
بىزدە قازىر تەلەديدار بەتىن اتىس-شابىس, شەتەلدىڭ ارزانقول فيلمدەرى باسىپ كەتتى. مادەني ءومىر تۋرالى, ونى ايتاسىز, ءوزىمىزدىڭ مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى تۋرالى كورەرمەنگە اقپارات ۇسىنۋ قالىپ بارادى. شەتەلدىك ارتىستەردىڭ ءومىربايانىن بىلەتىن جۇرت ءوزىمىزدىڭ ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرىن مۇلدەم بىلمەيدى. جاڭادان اشىلعالى وتىرعان «مادەنيەت» ارناسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ سەنەمىز. ارنانىڭ ساپاسى جۇرە كەلە كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
– قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان مادەني مۇراسىن پاش ەتەتىن «ءمادەنيەت» ارناسى اشىلادى دەگەندى ەستىپ قاتتى قۋاندىق. ساكە, كورەرمەن قاۋىممەن قاي كەزدە قاۋىشۋدى كوزدەپ وتىرسىزدار؟
– بۇيىرتسا, ءۇش كۇننەن سوڭ, 26 قىركۇيەكتەن باستاپ, كابەلدى تەلەۆيزيا ارقىلى ەفيرگە شىعا باستايمىز. تاۋلىگىنە 16 ساعات. قازاقستان ارناسىنىڭ بازاسىندا شىعارىلعانىمەن, بۇل نەگىزىنەن تاۋەلسىز, دەربەس ارنا بولادى. وسى ارنانى اشپاس بۇرىن: «ەفيردى تولىقتىرىپ, ۇستاپ تۇرا الامىز با؟» دەگەن سەكىلدى پىكىرلەر بولعانى راس. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدىڭ تىرنەكتەپ جيناعان التىن قورى مادەني ارنانى قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋعا تولىقتاي جەتەدى. ونىڭ سىرتىندا ءوزىمىزدىڭ جۋرناليستەرىمىز دە مادەني مۇراعاتىمىزدىڭ ءبىر ءبۇيىرىن قومپايتاتىن دەرەكتەردى ءتىزىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى قازىناسىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي تەرەتىن بولادى.
1958 جىلى قازىرگى «قازاقستان» تەلەارناسى اشىلعاننان كەيىن, وسى ارنانىڭ قاسىنان 1959 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى قۇرىلعان. ءابىلاحات ەسپاەۆ, قاپان مۋسين, اسەت بەيسەۋوۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, بۇگىنگى ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, كەڭەس ءدۇيسەكەەۆتەر سول رەسمي قازاق ەستراداسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار. سوناۋ باعزىدان بەرگى سال-سەرىلەردەن قالعان مادەني مۇرا, جالپى تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني قازىناسى, وسىنىڭ ءبارىن قامتي وتىرىپ, ءبىر ارنانى قامتاماسىز ەتپەۋ دەگەن ويعا سىيماس نارسە.
ال ەندى قازاق مۋزىكاسىنا سىرتتان كەلگەن مادەني بايلىقتى ايتار بولساق, ول مىنا وپەرا جانرى, مۋزىكالىق دراما. 1930-1934 جىلداردان باستاۋ الاتىن وپەرا جانە بالەت تەاترى, ۇلتتىق فيلارمونيا, كاپەللا مەن كامەرالىق وركەسترىن الساق تا, وسىنىڭ ءبارى مادەنيەتتىڭ ناسيحاتتالۋعا ءتيىس نەگىزگى سالالارى. سونىمەن قاتار, قىلقالام ونەرى, ارحيتەكتۋرا, جازبا ادەبيەت, ءتىپتى ودان ارىگە باراتىن بولساق, قازاق دالاسىنداعى كونە قالالار, مادەني وشاقتار مەن باعزى ەسكەرتكىشتەر, مىنە, وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مادەنيەت ارناسىنىڭ قوزعايتىن تاقىرىبى. كورشىلەس قىتايدىڭ, ەۋروپاداعى ۆيزانتيانىڭ كونە مۇراعاتتارىنداعى قازاقستان تۋرالى, قازاق ۇلتى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر مەن باعزى قولجازبالار, وسى ايتىلعانى بار, مۇنىڭ سىرتىنداعى باسقا دا مادەنيەتكە قاتىستى تاقىرىپتار بار, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىر عانا ەلىشىلىك مادەنيەت ەمەس, كۇللى ەۋرازيالىق مادەني قازاندا قايناعان جاۋھارلاردى ءسۇزىپ الىپ, قالىڭ كورەرمەنگە ۇسىنۋ ءبىزدىڭ ارنانىڭ العا قويار مىندەتى بولماق.
رەسەيدىڭ «كۋلتۋرا» باعدارلاماسى سەكىلدى ەتىپ ارنا جاساي بەرۋگە دە بولادى. الايدا مادەنيەت جالپىعا ورتاق دەگەنىمىزبەن, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى وزگە جۇرتتان مۇلدە باسقا. ءبىر عانا ايتىستى الايىق, سال-سەرىلەردىڭ, جىرشى-جىراۋلاردىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن الايىق, قازاقتىڭ ءتول ونەرىن عانا سالماقتاپ كورىڭىزشى, ءتىپتى تۇركى تەكتەس باۋىرلارىمىزعا دا ۇقسامايتىن, تەك قازاققا عانا ءتان دۇنيە, قازاق قانا جاساي الاتىن حاس ونەر! بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن عىلىمي دەڭگەيدە قىزىقتىرىپ وتىرعان مادەنيەت تە وسى قازاقى ءتول تانىم. قازاق وپەراسىنىڭ جۇلدىزى, ءبىرتۋار بۇلبۇل ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆا, تۇڭعىش رەجيسسەرىمىز جۇمات شانين, قازاق وپەراسىن كوككە كوتەرگەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ, ماناربەك ەرجانوۆتاردان قالعان كلاسسيكالىق ونەر تۋىندىلارىن حالىققا نەگە ءوز دارەجەسىندە توكپەي-شاشپاي ۇسىنباسقا؟!
– قازاقتىڭ جازبا جانە اۋىز ادەبيەتى دە ءوز الدىنا تاڭنان-تاڭدى ۇرىپ قازبالاي بەرۋدى كۇتىپ جاتقان بەتى اشۋلى كەن ورنى سەكىلدى عوي! ادەبيەت سالاسى دا تولىمدى ءبىر تاقىرىپتى قامتيتىن باعىت بولۋعا سۇرانىپ تۇرعان جوق پا؟!
– ادەبي قازىنامىز دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. اۋىز ادەبيەتىن قالىپتاستىرعان جىراۋلىق ءداستۇر, ايتىس ونەرى سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتىرىمىز بەن بۇگىنگى كلاسسيكتەرىمىزدى, ادەبيەتىمىزگە قۇندى ەڭبەكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان زامانداس جازۋشىلارىمىزدى دا تەك ناسيحاتتاپ قويماي, ولاردىڭ پىكىرلەرى مەن مادەنيەتىمىزگە قوسار ۇلەسىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ, ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. كەلەر ۇرپاق ءۇشىن, ءوزىمىزدىڭ ەلدىك ستراتەگيامىزدى, ۇلتتىق يدەولوگيامىزدى ناقتىلاۋ ءۇشىن تۇپ-تۋرا بۇگىن جاسالاتىن ەڭبەكتەر. ياعني, قۇندىلىقتاردى جيناقتاۋ, مادەني ەڭبەكتەرىمىز بەن تۋىندىلارىمىزدى تاسپاعا ءتۇسىرىپ, وسى ارنا ارقىلى ناسيحاتتاۋ نەگىزگى باعىتىمىز عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاققا تابىستار اماناتىمىز دا!
– تۇساۋى كەسىلگەلى تۇرعان ارنا دا «اۋديتوريا جيناۋ» دەيتىن جاساندى ساياساتقا جۇگىنىپ, وزگە تىلدەردە شۇلدىرلەپ كەتپەي مە؟
– قازاق تىلىندە 80 پايىز, ورىس تىلىندە 20 پايىز حابار تاراتاتىن بولامىز. بۇيىرسا, جۇمىستى باستاعاننان كەيىن, ارنا جۇمىسىن 3 كەزەڭگە جوسپارلاپ, ءوز جۇمىسىمىزدى ودان ءارى كۇردەلەندىرە تۇسپەكپىز. ارنانىڭ جانرلىق سيپاتتارىن, باعىتىن ايقىنداۋ, سول سياقتى باسقا دا ارنانىڭ بەت-بەينەسىن تانىتاتىن تەحنيكالىق-كوركەمدىك جۇمىستار ءبىرىنشى كەزەڭدە جۇزەگە اسادى دا, جاڭا جىلدان باستاپ ارنانىڭ قارجىلىق ماسەلەلەرى تولىقتاي شەشىلگەن كەزدە – جاڭا باعدارلامالار, جاڭا جوبالار ىسكە قوسىلادى. وسى ەكى كەزەڭ اراسىندا حالىقتىڭ دا ۇسىنىسى ەسكەرىلىپ, جان-جاقتى تولىسا تۇسەمىز عوي دەپ ويلايمىن. ودان كەيىنگى ءۇشىنشى كەزەڭدە باسقا ارنالارمەن يىق تىرەسە جۇمىس ىستەي الاتىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردى يگەرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا كورەرمەنگە ۇسىنۋ ءۇشىن جاساپ جاتقانىمىز ون بەس حابار. بۇل دا, ارينە, ۇلكەن دۇنيە, سۇيەكتى جوبالار. وسى حابارلار ءۇشىن ءبىرتالاي كەرەكتى سيۋجەتتەر ءتۇسىرىلدى. حرونومەتراجى ارقيلى, 20 مينوتتەن باستاپ جارتى ساعات, بالكىم ودان دا ۇزاقتاۋ ۋاقىتتى قامتيتىن بولادى. باستىسى – كورەرمەندى جالىقتىرماۋعا ءتيىس! قازىر مونتاجدالىپ, تۇتاس دۇنيە جاسالۋ ۇستىندە. سپەكتاكلدەردى دە تەلەۆيزيالىق نۇسقاعا ىڭعايلاپ, تاسپاعا جازىپ جاتىرمىز. وسى ون بەس حاباردىڭ ۇشەۋى ورىس تىلىندەگى باعدارلاما. قالعانى انا تىلىمىزدە دايىندالىپ جاتىر.
– ءجون ەكەن! ال حابارلاردى كىمدەر جۇرگىزەدى, تەلەديداردان سۇيكىمدى بولىپ كورىنەتىن تەلەجۇرگىزۋشىلەر مە نەمەسە ءار سالانىڭ بەلدى تۇلعالارى ما؟
– تاعى دا ءبىر ءمان بەرەتىن ماسەلە, ءار حاباردى سول سالانىڭ ساۋاتتى مامانى جۇرگىزۋى ءتيىس, ءبىز وسىنداي قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ءبىر مۋزىكالىق حابارىمىزدى يۋري اراۆين جۇرگىزەدى. سول سياقتى فليۋرا مۋسينا دەيتىن مۋزىكا قايراتكەرى ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا جۇمىس ىستەيدى. ول كىسى وپەرالىق مۋزىكانىڭ تاريحىن, وپەرا تەاترىنىڭ تاريحي قويىلىمدارىن سارالاپ, زەرتتەۋ حابارىن كورەرمەنگە ۇسىنۋعا دايىنداپ جاتىر. تاعى ءبىر «كىتاپحانا» دەگەن حابارىمىزعا جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتى ءجۇرگىزۋشىلىككە شاقىرىپ وتىرمىز. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, بىزدە جازبا ادەبيەتىنىڭ باي نۇسقاسى بار. وعان كلاسسيكالىق اۋدارمانى تاعى قوسىڭىز. مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ارا بايلانىسىن, ءبىر-بىرىنە دەگەن اسەرىن تىلگە تيەك ەتەتىن «وركەنيەت» دەگەن باعدارلامامىز بار. بۇل حاباردى جۇرگىزۋگە بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپتى شاقىردىق. جانە دە بۇگىنگى تاڭداعى مۋزىكانى دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, سول سەبەپتى بەلگىلى ەسترادا جۇلدىزى كارينا ابدۋللينانىڭ دا جاس ورىنداۋشىلارمەن حابار ءجۇرگىزگەنىن قالاپ وتىرمىز. وسى ايتقان كىسىلەردىڭ ءبارى دە ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرلەرى, مادەني قۇندىلىقتاردىڭ باعاسىن بىلەتىن قايراتكەرلەر. سول سياقتى كەلەسى كەزەڭدە ەفيرگە ۇسىنىلاتىن حابارلارعا مۇرات اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلت مادەنيەتىنە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالار شاقىرىلىپ وتىر.
– سىزدەر العاشقى ءتۇسىرىلىمدەر مەن مونتاجدىق جۇمىستارىڭىزدى, جالپى تەحنيكالىق شارۋالارىڭىزدىڭ ءبارىن «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىندا جاساپ جاتىرسىزدار. ءبىر سۇراق, كۇنى ەرتەڭ «مادەنيەت» ارناسى «قازاقستاننىڭ» كابەلدىك ۇلگىسى بولىپ شىقپاي ما؟!
– قازاقستان ارناسىنىڭ تەحنيكالىق بازاسىندا جۇمىس ىستەپ وتىرعاننان كەيىن ۇلتتىق ارنانىڭ فورماتىنا ۇقساپ كەتپەۋ جاعىنا باسا نازار اۋداردىق. سالالىق جۋرناليستەر مەن مادەنيەت تاقىرىبىن قاۋزاپ جۇرگەن مامانداردىڭ كەڭەسشىلىك قىزمەتىن پايدالانىپ وتىرمىز. ارنانىڭ العاشقى كۇنىنەن جاستاردى مامانداندىرۋ ءۇشىن جاس جۋرناليستەردى جۇمىسقا قابىلداپ, ولاردىڭ بىلىكتى ماماندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋىن جولعا قويدىق. «قازاقستان» ارناسىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالىپ كەتپەس ءۇشىن «قازاقستاندىق» جۋرناليستەر ساپىنان ەمەس, قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ دەنىن سىرتتان قابىلدادىق. ويتكەنى, «مادەنيەت» ارناسى اقپاراتتىق ارنا ەمەس, مۇندا كورسەتىلەتىن حابارلاردىڭ ءبارى تەرەڭىرەك زەرتتەلەدى, جان-جاقتى زەردەلەنەدى. سول سەبەپتى دە بىزدە «عىلىمي كەڭەسشى» دەيتىن ماماندىق بار. ءار سالانىڭ قاعيداسىن بۇلجىتپاي ۇسىناتىن, تاقىرىپتان اۋىتقىپ كەتپەۋدى قاداعالايتىن ماماندار. تەاتر, وپەرا, رەجيسسۋرا, ادەبيەت جانە قولونەر سالالارىنىڭ جەتىك ماماندارى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيدى. سالالىق ارناعا قاتىستى رەسەي, تۇركيا سەكىلدى ەلدەردى مىسالعا كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ولاردىڭ تاجىريبەسىن دە الايىق, دەگەنمەن ءبىز قازاقى رەڭىن جوعالتپاعان تاقىرىپتىق ارنا جاساۋىمىز كەرەك. كۇنى كەشە عانا ءتاي-ءتاي باسىپ كورەرمەنگە قانات قاققان بالالارعا ارنالعان «بالاپان» ارناسى ءبىزدىڭ العاشقى قارلىعاشىمىز. قۇداي قالاسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سالالىق, تاقىرىپتىق ارنالار كوبەيە بەرەتىن بولادى.
– ءبىزدىڭ تەلەكەڭىستىگىمىزدى جارناما دەگەن «دۇنيە» شىرماپ الدى. سىزدەردە قالاي بولار ەكەن, جارنامادان اينالىپ وتە الاسىزدار ما, الدە اقپاراتتىق حابارلاندىرۋمەن ونىڭ ورنىن جاۋىپ وتىراسىزدار ما؟
– ءبىزدىڭ ارنادا جارناما جوق. وزگە ەلدەردىڭ مادەني ارنالارىندا ونىڭ بار-جوعىن كەسىپ ايتا المايمىن. جالپى, ءوزىمىزدىڭ تەلەونىمدەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن دە, كورەرمەندى حاباردار ەتۋ ءۇشىن دە ءبىز ءوز ىشىمىزدە اقپاراتتىق-حابارلاندىرۋ ءتاسىلىن قولداناتىن بولامىز. ءاربىر حاباردىڭ مازمۇنىن, كورسەتىلەر ۋاقىتىن جانە حابارعا قاتىساتىن كەيىپكەرلەرمەن تانىستىرىپ وتىرامىز. جارنامانىڭ كۇردەلى نۇسقاسى «جاڭالىقتار» عوي, ول بىزدە ەكى تىلدە كورسەتىلەتىن بولادى. ءمادەني جاڭالىقتار, ارينە. الايدا, تازا جارنامالىق ۇلگى ءبىزدىڭ ارنادا بولمايدى.
ماسەلەن, تەاتر قويىلىمدارىن ايتپاي, ءبىز قالاي وتىرامىز. ءوزىمىز مادەنيەت ارناسى بولعاننان كەيىن تەاترمەن, كورمەلەرمەن, كىتاپحانالارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيتىن بولساق, ءبىز اتالمىش مادەني وشاقتاردىڭ تۋىندىلارى مەن جاڭالىقتارىن كورەرمەنگە جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. ۇلتتىق ءمادەنيەتكە قاتىستى قۇندىلىقتار بارىمىزگە ورتاق, سول سەبەپتى ءبىز مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىستى جىلت ەتكەن جاڭالىقتاردى قامتۋعا كۇش سالامىز.
– ۇلتتىق مادەنيەتكە كىشكەنە دە بولسا ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن بۇگىنگى جاس بۋىن وكىلدەرى دە نازاردان تىس قالمايتىن شىعار.
– ارينە! ءبىزدىڭ بۇگىنگى ەسترادامىز دا وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشۋدە. راس, كوپتەگەن ەسترادالىق اندەرىمىز بەن ءانشىلەرىمىز تەك ءبىر ساتتىك نارىقتىق مەزگىلگە يكەمدەلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونداي انشىلەر مەن مۋزىكالارعا ءبىزدىڭ ەفيردەن ورىن جوق. بىزگە كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى تۋىندىلار مەن شىنايى تالانت يەلەرى, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس ورىنداۋشىلار كەرەك, سولاردى ناسيحاتتايتىن بولامىز. ءيا, بۇگىنگى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن اندەر نەگە ناسيحاتتالماسقا؟ ولار نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار, جاس كۇيشى, جاس جىراۋ, جاس اقىن سەكىلدى جاڭا ەسىمدەر ءوز كورەرمەندەرىمەن قاۋىشاتىن بولادى. بۇل دا ارنا باسشىلارىنىڭ ۇستانىپ وتىرعان ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
ۇلت بولىپ ۇمىتپايتىن ءبىر ماسەلە, ول – «مادەنيەت» ارناسى يدەولوگيالىق ماقساتتى قامتيتىن ەڭ قاجەتتى قۇرال. حالقىمىزدىڭ تىرناقتاپ جيناعان اسىل جاۋھارلارىن, رۋحاني باي قازىناسىن ءبىز وسى جەردە كەڭىنەن ناسيحاتتاي الامىز, جالپاق دۇنيەگە جاريا ەتىپ كورسەتە الامىز. ماناعى ايتقان جەكە-جەكە كەزەڭدەردەن وزعاننان كەيىن بارلىق ەلدەردىڭ تەلەارنالارىندا كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق تاسىلدەردى ءوز ىڭعايىمىزدا ءوز ۇلتىمىزدىڭ, ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق, يدەولوگيالىق قۇرالى رەتىندە قولدانا الامىز. ول ءۇشىن مادەني ءتىل, «مادەنيەت» ارناسىنىڭ ءتىلى قالىپتاسۋى كەرەك. كورەرمەنگە قاراپايىم قارىم-قاتىناس تىلىمەن ەمەس, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىندا ەكەندىگىمىزدى تانىتاتىنداي ءمادەنيەت تىلىمەن اقپارات, مالىمەت تاراتۋ قاجەت. ونىڭ ءبارى ۋاقىت وتە كەلە قالىپتاساتىن قاعيداتتار.
***
لەبىزدەر
بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:
– كىسىنى كۇشتەپ مادەنيەتكە ۇيرەتە المايسىز. سوندىقتان دا مادەنيەت تاقىرىبىن قاۋزايتىن, قازاقتىڭ مادەني كەلبەتىن سومدايتىن تەلەارنانىڭ اشىلعانىن زور قۋانىشپەن قولدايمىن. «ەشتەن كەش جاقسى» دەيدى حالقىمىز, جان-جاعىمىزدى جيناقتاپ, جيىرما جىلدا «مادەنيەت» ارناسىن اشقانىمىزعا تاۋبە دەۋ كەرەك. وزگە ەلدەردىڭ مادەنيەتكە جەتە الماي دا جاتقانى بار. بۇل ارنادان كۇتەرىم كوپ. بارلىق ماسەلە مادەنيەتتى تۇردە شەشىلەرى انىق. ءتىپتى حالىقارالىق رەسمي شارالار دا مادەنيەتتىڭ, ونەردىڭ قولداۋىمەن جالعاسىن تاۋىپ جاتادى. سوندىقتان دا كەيبىر تۇيتكىل ماسەلەلەردى مادەنيەتتى تۇردە شەشۋگە وسىنداي ارنانىڭ سەبى دە تيەر دەپ ويلايمىن.
دۋلات يسابەكوۆ, «مادەنيەت» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى-دراماتۋرگ:
– «قازاقستان» ارناسى قىركۇيەك ايىنان باستاپ, قازاق تىلىندە حابار تاراتۋ جۇمىسىن باستادى. بۇل – ءبىر قۋانىش. ەكىنشى قۋاناتىنىمىز, مىنە, «مادەنيەت» ارناسى دا كورەرمەنگە جول تارتايىن دەپ وتىر, بۇل دا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا. جۋىردا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ كىشى زالىندا وسى ارنانىڭ باعدارلاماسى ءۇشىن ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, حابار ءتۇسىردى. جالپى, زيالى قاۋىم بۇل ارنانىڭ اشىلاتىنىنا ءدان ريزا.
بىزدە قازىر تەلەديدار بەتىن اتىس-شابىس, شەتەلدىڭ ارزانقول فيلمدەرى باسىپ كەتتى. مادەني ءومىر تۋرالى, ونى ايتاسىز, ءوزىمىزدىڭ مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى تۋرالى كورەرمەنگە اقپارات ۇسىنۋ قالىپ بارادى. شەتەلدىك ارتىستەردىڭ ءومىربايانىن بىلەتىن جۇرت ءوزىمىزدىڭ ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرىن مۇلدەم بىلمەيدى. جاڭادان اشىلعالى وتىرعان «مادەنيەت» ارناسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرادى دەپ سەنەمىز. ارنانىڭ ساپاسى جۇرە كەلە كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يۋري بەككەر.
