قولباسشى

– بالالىق شاقتان باستايىق دەيسىز بە, – دەپ باستادى اباي اڭگىمەسىن. ءبارى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. اۋىلدا ءوستىم. نيكولاەۆكا, ءوزىمىز كوبەش دەيمىز عوي, قازاق-ورىسى ارالاس ۇلكەن ەلدى مەكەن ەدى. ءدال ىرگەدە سىلاڭداپ ەركە ەسىل اعىپ جاتاتىن.قازىردە دە سولاي عوي. جاز تۋسا تاڭەرتەڭ­نەن كەشكە دەيىن كوك مايسانىڭ ۇستىندە اسىر سالىپ, سۋدان شىقپايمىز. اتام مەن اجەم سوڭىمدا جۇرەدى. ادام بوپ ەرجەتكەنىن, ءبارى-ءبارى سول كىسىلەردىڭ ارقاسى عوي... ول ويلانىپ قالدى. ءدال وسى ساتتە كىرپىگىنە مۇڭ ىلىنگەندەي... تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولعان شىعار, اكەنىڭ دە, شەشەنىڭ دە مەيىرىمىنە بولەنۋ باقىتى بۇعان بۇيىر­ماپ­تى. بىراق جەتىم قوزىنىڭ كۇنىن كەشكەن جوق, اتاسى مەن اجەسى قولىندا بارىن ابايىنىڭ اۋزىنا توسىپ, ەشكىمنەن كەم قىلماي الاقانىنا سالىپ ءوسىردى. «قازاقتا اباي دەگەن ەل ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى اقىن بولعان. سەن دە وسەسىڭ, اتىڭا ساي ۇلكەن ازامات بولاسىڭ. ول ءۇشىن كوپ وقۋىڭ كەرەك, قازىر دۇنيەنىڭ ءبارى بىلىمدە», دەيتىن اتاسى. اتتەڭ, دۇنيە-اي, بۇل مەكتەپ تابال­دىرىعىن اتتاعان جىلى قاريا قايتىس بولىپ كەتتى. اۋىل اراسىندا وتە سىيلى, ءدىندار ادام ەدى. ەپتەپ دومبىرا شەرتەتىن. ول كەزدە قىزىلجار وڭىرىندە بايان, لەنين سياقتى جاقسى ءبىلىم بەرەتىن ءۇش-ءتورت-اق قازاق مەكتەبى بولاتىن. ەسىمى وب­لىس­تان دا تىسقارى جەرلەرگە جاقسى ءمالىم لەنين وردەندى ۇستاز اسقار يگىباەۆ باسقارعان ءبىزدىڭ نيكولاەۆكا ورتا مەكتە­بىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇردى. مۇعالىم­دەردىڭ ءبارى دە سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى ەدى... ۋاقىتتا توقتاۋ جوق, مەكتەپ قابىرعا­سىن­داعى كۇندەر زىمىراپ وتە شىقتى. بالالىق شاقپەن قوشتاساتىن ءسات تە الىس ەمەس. اباي كادىمگىدەي قينالىپ ءجۇر. بولا­شاققا وزدەرىنشە جوسپار قۇرىپ جۇرگەن قۇربى-قۇرداستارىنان قالماي وقۋعا بار­عى­سى كەلەدى. اپاسىن دا (ول اجەسىن وسىلاي اتاپ كەتكەن) قيمايدى. وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە  اپاسى ابايعا قايماق قۇيعان قويۋ شايدى ۇسىنىپ جاتىپ, توسىننان سۇراق قويدى. «جۇرتتىڭ بالالارىنىڭ ءبارى وقۋعا بارماق بولىپ جاتقان كورىنەدى. سەنىڭ نە ويىڭ بار؟» ول كوپ ويلانعان جوق, جاۋابى دايىن ەدى. «اسكەري قىزمەتكەر بولعىم كەلەدى», دەدى. بۇل جاۋاپ ومىرىندە شالعاي­داعى اۋىلدان ەشقايدا ۇزاپ شىقپاعان قازاقتىڭ كەمپىرىن شوشىتۋى كەرەك ەدى. «قاراعىم-اۋ, بۇل نە ءسوزىڭ, جۇرتتىڭ بالا­سى سياقتى وسى اۋىلعا قاجەت وقۋدىڭ بىرىنە بارمايسىڭ با, اگرونوم بول, ءتىپتى مۇعالىم, دارىگەر كىمنەن كەم؟!.» دەپ اجەسى ازار دا بەزەر بولاتىن شىعار دەپ ويلاعان. بىراق ول كىسى  نەمەرەسىنىڭ قالاۋىنا بىردەن قۇلاي كەتپەگەنمەن, مۇنى قيناعان جوق. ويلانعان كۇيى وتىرىپ قالدى. شىنى سول, اجەسى ەشقايدا بارماي­سىڭ, وقۋ وسىندا دا بار, قاسىمدا بولاسىڭ, جۇمىس ىستە, كومەكتەس دەسە, ايتقانىنان شىعا الماس ەدى. ويتكەنى, وعان بۇل كىسىدەن جاقىن, قىمبات جان جوق. ون بەس جاسقا تولعانشا تۋعان انام دەپ كەلگەن, اپا دەپ كەتكەن. كەيىن ءبارىن, مۇنىڭ اناسى داري­حانىڭ كورشى اۋىلدا تۇراتىنىن, ءوز وتباسى بار ەكەنىن, ءتورت ايىندا اتاسى ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ الىپ قالعانىن, اناسىنىڭ العاشىندا ەمشەكتەگى بالانى قالاي تاستاپ كەتەمىن دەپ قينالعانىن, بەرە المايمىن دەگەنىن, تەك اتاسىنىڭ تەرىس باتاسىنان عانا قايمىعىپ ايتقانعا كونگەنىن, شالى­نىڭ اق تىلەگى كەلىنىنىڭ باعىن اشىپ, ون بالانىڭ اناسى بولىپ وتىرعانىن, ءسويتىپ جورگەكتەگى ءسابيدى باۋىرىنا سالىپ ەمىزگەنىن, ەلۋدەن اسقان شاعىندا ەمشەگىنەن ءسۇت شىققانىن, اجەسى تاپتىشتەپ ايتىپ بەرگەن. «اناڭدى دا ۇمىتپا, ونىڭ ەش كىناسى جوق», دەگەن. وسىلاي دەگەن اجەسى بۇل وقۋ بىتىرگەن سوڭ الىس جولعا اق باتاسىن بەرىپ شىعارىپ سالعان. سودان اباي تاشكەنتتەن ءبىر-اق شىقتى. وسىنداعى  اسكەري ۋچيليششەگە سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنان قۇجات تاپ­سىرعان 14 بالانىڭ 4-ەۋىنىڭ عانا, ارا­لارىندا اباي دا بار, جولى بولدى. ونىڭ ارعى جاعى بەلگىلى عوي, اسكەري ءتارتىپ, كۇنى-ءتۇنى جاتتىعۋ, باستىق كوپ, دامىل جوق... ەكىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە الماتىدا اسكەري ۋچيليششە اشىلىپ, اباي سوندا اۋىستى. وقۋىن تامامداعاننان كەيىن ۋچيليششە قابىرعاسىندا ءوزىن تەك جاقسى قىرىنان عانا تانىتقان جاس وفيتسەردى قىزمەتكە ورنالاستىرۋ ماسەلەسى تەز شەشىلدى. ول  كۋرسانتتار ۆزۆودىن باسقاراتىن بولدى. روتا, باتالونعا جەتەكشىلىك ەتتى. ءسويتىپ, كەڭەس زامانىنىڭ كەزىندە-اق كوزگە ءتۇسىپ «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ناگرادتالدى. بۇل كوپ جاعدايدا اسكە­ري ۇرىستارعا قاتىسىپ, ەرلىك كور­سەت­كەندەرگە عانا بەرىلەتىن ماراپات ەدى. كەشىكپەي ونىڭ وڭىرىنە وردەن دە قادالدى. ونى سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى        ا.­گرەچ­­كونىڭ قولى­نان الدى. ويلاماعان جەردەن وداق ىدىراپ, تۋعان ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن كەزدە اباي تاسبولاتوۆ مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتە­تىنىڭ ءبولىم باستىعى بولىپ ىستەيتىن. ءبىر كۇنى ونى مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ باستىعى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات نۇرما­عام­بەتوۆ شاقىرىپ الىپ, الماتىداعى جوعارى جالپى اسكەري كومان­دالىق ۋچيليششە­سىنىڭ  باستىعى قىزمەتىنە ۇسىنباق ويى بار ەكەنىن ايتتى. بۇل اباي ءۇشىن كۇتپەگەن ۇسىنىس ەدى. سوندىقتان ول جۇرەكسىنەتىنىن جاسىرماي, ورىنباسار بولسام قايتەدى دەگەن ويدىڭ ۇشىعىن شىعار­عان. بىراق گەنەرال ونىڭ بۇل ءۋاجىن قابىل­داي المايتىنىن كەسىپ ايتتى. «تاۋەل­سىز ەل بولدىق, جەدەل شەشەتىن ماسەلەلەر كوپ. ەندىگى جەردە تىزگىن وزدەرىڭ  سياقتى ەل ازاماتتارىنىڭ قولىندا بولۋى كەرەك», دەگەن ول. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ال كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلباسىنىڭ جار­لى­عىمەن ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان گەنەرال-پولكوۆنيك, كەيىن ارميا گەنەرالى بولعان ساعادات نۇر­ما­عامبەتوۆ اسكەريلەر اراسىندا وتە بەدەلدى ادام-تىن. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, جيىرما جاسىندا  كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى اتاعىن العان, وت پەن وقتىڭ اراسىندا شىڭدالعان, سوعىستان كەيىن جا­ۋىنگەرلىك جولىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ قور­عانىس سالاسىندا جالعاستىرىپ, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىن­باسارى, وڭتۇستىك اسكەرلەر توبى قولباس­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ايتۋلى تۇلعانىڭ ەل قالقانى – قارۋلى كۇش­تەردىڭ تاعدىرى, بولاشاعى شەشىلىپ جاتقان اۋمالى-توكپەلى كۇندەرى م.التىنباەۆ,     ب.ەر­­­­تاەۆ, ءا.جاربولوۆ, ۋ.ەلامانوۆ سىندى مايتالماندارمەن بىرگە ا.تاسبولاتوۆقا دا سەنىم ارتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. بۇل كەزدە ول دا اسكەري قىزمەتتىڭ قىرى مەن سىرىنا ابدەن قانىققان بىلىكتى دە ءبىلىمدى كومان­ديرلەردىڭ ءبىرى بولاتىن. ول وزىنە تاپسىرىلعان قىزمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىر ساتكە دە ەسىنەن شىعارعان جوق, بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمىن سول سەنىم ۇدەسىنەن كورىنۋگە جۇمسادى. وسى قىزمەتتى ون جىل ابىرويمەن اتقارعان كەيىپكەرىمىز 2002 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ەلباسىنىڭ جارلى­عىمەن  قازاقستان رەسپۋبليكاسى قور­عا­نىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندال­دى. تۋرا ءتورت جىلدان سوڭ پرەزيدەنت وعان رەسپۋبليكالىق ۇلاننىڭ تىزگىنىن ۇستاتتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ايرىقشا قۇرىلىم – «ۇلاندى» قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءتول پەرزەنتى دەسە دە بولادى. ول ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن, تىكەلەي قاتىسۋىمەن قۇرىلدى. «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلاندىقتارمەن ءجيى كەزدەسىپ, قۇرىلىمنىڭ دامۋ بارىسىن, جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن, تەحنيكالىق جانە تىلدىق قامتا­ماسىز ەتىلۋىن, جاراقتالۋ دەڭگەيىن, اسكەري­لەر وتباسى­لارىن الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرمەن قامتۋ ماسەلەلەرىن ۇنەمى باقىلاپ وتىرادى. ۇلان­دىق جاۋىنگەرلەر مەملەكەت قامقورلى­عىنا بولەنگەن. سوعان ساي العاشقى جاۋىن­گەرلىك قىزمەت كۇندەرىنەن باستاپ-اق ۇلاننىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى قۇرىلىمنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە ساي بولۋعا, پرەزيدەنت – جوعارعى باس قولباسشى قويعان ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ساپالى ورىنداۋعا تىرىسىپ كەلەدى», – دەيدى اباي تاسبولاتوۆ. رەسپۋبليكالىق ۇلان قۇرىلعاننان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ونىڭ قاتارىندا ون مىڭنان استام سارباز اسكەري دايارلىقتان ءوتىپتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىردە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى كۇش قۇرىلىمدارىندا ءوز قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. ۇلان ساربازدارى نەگىزگى جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارا ءجۇرىپ, قوعام ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاسادى. ولاردىڭ ونەرىنە, سپورتتاعى جەتىستىكتەرىنە وتانداستارىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر دە ءتانتى. مىسالى, 1996 جىلى ەكى جۇزدەن استام جاۋىنگەرلەردەن تۇراتىن ۇلكەن توپ مالايزياعا بارىپ, ول ەلدىڭ بىرنەشە قالاسىندا اسكەري ونەر ۇلگىلەرىن كورسەتتى. سونداي-اق, ۇلاننىڭ قۇرمەت قاراۋىلى ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭدا وتەتىن «سپاسسك مۇناراسى» حالىقارالىق اسكەري-مۋزىكالىق فەستيۆالىنە بىرنەشە رەت قاتى­سىپ, شەرۋ جاساۋ, قارۋدى مەڭگەرۋ شەبەرلىگىمەن تاڭعالدىردى. رەسپۋبليكالىق ۇلان قۇرامىنداعى پرەزيدەنت وركەسترى دە مەملە­كەت­تىڭ ايبىنىن اسىرىپ, ءسان-سالتاناتىن پاش ەتكەن ۇلكەن ونەر ۇجىمى. قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا بەلگىلى تۇلعالار ۇلەس قوسقان وركەستردە قازىر دە دارىندى ونەرپازدار توبى ەڭبەكتەنۋدە. بارلىق جانرلاردىڭ, ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ مۋزىكا ۇلگىلەرىن جوعارى ساپادا ورىندايتىن ۇجىم الەمدىك ساحنالاردا قازاقستان اتىنان ونەر كورسەتىپ ءجۇر. وسىلاي بۇگىنگى تاڭدا ءوزى باسقارىپ وتىر­عان قۇرىلىم جايلى ماقتانىشپەن ءسوز ساباقتاعان اباي بولەكباي ۇلى  ءبىزدىڭ بار تابىستارىمىز ءوز باستاۋىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتتان الاتىنىن باسا ايتقان. «حالىق وعان ءوز تاعدىرىن, ءوز بولاشاعى مەن ۇرپاقتار بولاشاعىن سەنىپ تاپسىردى. نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى ەلدىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە تەڭدەسسىز كۇش سالدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جيىرما جىل ىشىندە قازاق­ستان ساياسات پەن ەكونوميكادا اۋقىمدى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, الەمنىڭ ءىرى دەرجاۆالارى پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, ۇسىنىسىن ماقۇل­دايتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى», – دەيدى كەيىپكەرىمىز. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جيىرما جىل ىشىندە قازاقستان قول جەتكىزگەن ءىرى جەتىس­تىكتەردىڭ ءبىرى – زامان تالاپتارىنا ساي جاراقتالعان, كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ تىنىشتىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن كاسىبي اسكەردىڭ قالىپتاسۋى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى نەگىزىندە 2007 جىل­عى 21 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن مەم­لەكەتتىڭ ۇلتتىق, ناقتىراق ايتقاندا, اسكەري قاۋىپ­سىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن, ەڭ الدىمەن, قورعانىس سيپاتىن­داعى جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلدانۋى دا قازاق­ستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىن دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋگە, وڭتايلى قۇرىلىمى بەكىتىلىپ, اسكەرىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى ستراتە­گيالىق قازىعىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامدار بولعانى انىق. اباي بولەكباي ۇلى دا  وسى ىستەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. دەمەك, ونىڭ دا  قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا قوماقتى ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وزىندىك ۇلەس قوسقانى انىق. اسكەري سالادا وسىنداي باي تاجىريبە جيناقتاعان  ادامنىڭ وزىندىك وي-تولعانىس­تارى بولۋى زاڭدى دەسەك, سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن كىتاپتارىنىڭ دا شەرتەر سىرى از ەمەس. جاقىندا ول تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىل­دىعى قارساڭىندا وقىرماندار­عا  «جوعارعى باس قولباسشى – اسكەري قاۋىپ­سىزدىك كەپىلى» دەپ اتالاتىن جاڭا كىتابىن ۇسىندى. – بۇل جەتىستىك – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى, ياعني, مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ەل تىنىشتىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان سىندار­لى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ويتكەنى, پرەزيدەنت قارۋلى كۇشتەر جانە باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردىڭ دامۋ باعىتىن زامان اعىمىنا, ەل ومىرىندەگى نەگىزگى كەزەڭ­دەرگە ساي ايقىنداپ وتىردى, ولاردى جەتىلدىرۋ جولىندا كوپتەگەن ومىرشەڭ شەشىمدەر قابىلدادى. ونى ءبىز جازباعاندا كىم جازادى دەپ قولعا العان ەدىم, – دەيدى ول. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭ­دەرىن تارازىلايتىن ءتالىمى زور تۋىندى دەپ باعالاعان بۇل ەڭبەگىندە اۆتور  ەلباسىنىڭ مەملەكەت اسكەرىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا, الەمنىڭ وزىق ەلدەرى ارميالارىمەن تەرەزەسى تەڭ دەڭگەيگە جەتۋىنە باعىتتالعان قىزمەتىن ەگجەي-تەگجەيلى تالداي كەلىپ, اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردى قۇرىپ, قالىپتاس­تىرىپ, قۋاتتى كۇشكە اينالدىرا بىلگەن ەرەن ەڭبەگىنە ءوز باعاسىن بەرەدى, شىنايى ريزاشىلىق سەزىمدەرىن ورتاعا سالادى. وسى كىتاپتىڭ تانىستىرىلۋ راسىمىندە ءسوز العان ەلىمىزگە ەسىمى جاقسى تانىمال ازامات, بەلگىلى اقىن ەربول شايمەردەن: بىرىنشىدەن,  «اۆتوردىڭ عالىمدىعى وسى تاقى­رىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ جازۋىنا كومەك بەرگەن. ونىڭ بۇل سالانى جاقسى بىلەتىنى, وعان ءوزى دە تىكەلەي ارالاسىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا ايقىن اڭعارىلىپ, اۆتوردىڭ قاراپايىمدىلىق قاسيەتى ەرەكشە بايقالادى. بۇل جاڭا تۇر­پاتتى اسكەريلەرىمىزدىڭ قازىرگى بەينەسى دەپ بىلەمىز. ەكىنشىدەن, بۇل ەڭبەكتە ءبىلىمنىڭ كوزى بار. ويتكەنى, كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر جيناقتالعان», دەپتى. «اۆتوردىڭ عالىمدىعى»... «ءبىلىمنىڭ كوزى بار»... ەرەكەڭنىڭ ءجون-جوسىقسىز ەشكىمدى ماق­تامايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ارتىق ايتىل­عان ءسوز ەمەس, اسكەري قىزمەتتى عىلىممەن شەبەر ۇشتاستىرىپ جۇرگەن اباي تاسبولا­توۆتىڭ ەڭبەگىنە, ازاماتتىق بولمىسىنا بەرىلگەن شىنايى باعا. كەزىندە ونىڭ عىلىمي جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن مارقۇم, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ تا ونىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىن جوعارى باعالاعانىن بىلەمىز. عىلىمي جۇمىس دەمەكشى, ونىڭ  كەڭەستىك جۇيەنىڭ اياق كەزىندەگى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىنىڭ جۇرتتى دۇرلىكتىرگەنى بار. ول «كەڭەس ارمياسىنداعى ۇلت ماسە­لەسى» دەپ اتالاتىن. مۇنى ەستىگەن ديسسەر­تاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ءتىپتى اۋزىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەي: «اتاما, ءوزىڭدى دە, ءبىزدى دە قۇرتاسىڭ, قىزمەتىڭنەن قۋىلا­سىڭ, بارىنەن ايىرىلاسىڭ», دەپ ات-توندا­رىن الا قاشقان. «مەن نە دەي­مىن, دومبىرام نە دەيدى» دەگەندەي, بۇل اڭ-تاڭ. «كەڭەس وداعىندا ۇلت ماسەلەسى جوق, ءبارى شەشىلگەن. باسقا تاقىرىپ قۇرىپ قالدى ما, قايداعىنى قايدان تاۋىپ الىپ ءجۇر­سىڭ؟» دەيدى. ەشقايسىسىنىڭ ماسەلە­نىڭ بايىبىنا بويلاعىسى جوق, زامان دا, ادام دا وزگەرىپ جاتقانىن ەسكەرمەيتىن سياقتى. ءوز زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسە, بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرلەرى قۇرامىنداعى تۇركى تەكتەس حالىقتار وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 65-70 پايىزعا جەتىپ قالعان. وسى جايدى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. باياعىدان بەرى كەلە جاتقان سەگىز ساعاتتىق «حالىقتار دوستى­عى» ساباعى ءبارىن شەشەدى دەپ ويلاعان عوي. ابايدىڭ ءوز پايىمداۋىنشا, اسكەري سالا­داعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باع­دارلاماسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزەتىن مەزگىل جەتتى. اتتارى اڭىزعا اينالعان كوشپەندىلەر – ساقتاردىڭ, عۇندار مەن كوك تۇركىلەردىڭ ۇرپاعىمەن جۇمىستىڭ سيپاتى وزگەشە بولۋ كەرەك. ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك دايارلىق, كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتىلىن, ءداستۇرىن ءبىلىپ, داڭقتى بابالارى – تەرەڭ اقىل, بيىك نامىس, ەرجۇرەكتىكتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن ۇلى حاندار مەن باتىرلار رۋحىندا تاربيەلەۋ كەرەك. «تۇركى جۇرتى ءۇشىن تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرما­دىم», دەپ ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويعان كۇلتەگىن باباسىن, تونىكوك پەن بىلگە قاعان سەكىلدى كورەگەن بيلەۋشى, ۇلى قولباسشىلاردىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كەرەي مەن جانىبەك, قاسىم, حاقنازار, ەسىم, تاۋكە, ابىلقايىر مەن ابىلاي, حالقىنا دەگەن ادالدىعى, ەرلىگى مەن باتىرلىعى ماڭگىلىككە ساقتالىپ قال­عان ءجالاڭتوس, قاراساي, اعىنتاي, قوجا­بەرگەن, ەسەت, بوگەنباي, قابانباي, حانگەلدى, ساڭى­رىق, وتەگەن, قويگەلدى, رايىمبەك, ناۋرىز­باي, ولجاباي, بايان, جاناتاي, جاۋعاش  جانە  باسقا دا ھاس باتىرلاردىڭ ىسىنە, ومىرىنە تەرەڭ بويلاماعان جاستاردان نە كۇتۋگە بولادى. سوندىقتان ولاردىڭ سانا-سەزىمىندە توڭكەرىس جاساۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاس ساربازدارمەن كۇنبە-كۇن جۇمىس ىستەيتىن وفيتسەرلەر قاراماعىنداعىلاردىڭ سالت-داستۇرلەرىن بىلۋلەرى, قۇرمەتتەۋلەرى كەرەك. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ ديسسەرتا­تسيالىق كەڭەستىڭ الدىنا قايتا ورالعان ول وسىنىڭ ءبارىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي دالەلدەپ شىقتى.  الماتى جوعارى جالپى اسكەرلىك كوماندالىق ۋچيليششەسىن ءتامام­دا­عان, ودان كەيىن ماسكەۋ قالاسىنداعى م.ۆ.فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەميانى بىتىرگەن بىلىكتى وفيتسەر وسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق, ءوزىنىڭ قولعا العان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزبەي تىنبايتىن مىنەزىنە باسىپ عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن ودان ءارى جال­عاستىرا بەردى, ارادا 14 جىل وتكەننەن كەيىن ماسكەۋ عالىمدارىنىڭ الدىندا تاعى ءبىر ەڭبەگىن ويداعىداي قورعاپ, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى اتاندى. وسى ماتەريالعا وتىرىپ, اباي تاسبولاتوۆ ءومىرىنىڭ يىرىمدەرىنە تەرەڭدەگەن سايىن سەگىز قىرلى دەگەن سوزدەر ويعا ورالا بەرگەن.شىنىندا دا, ول كىسى قىزىعارلىق نەبىر اسىل قاسيەتتەردى بويىنا جيعان عاجايىپ تۇلعا. دەمالىس ساعاتتارىندا دوم­بىراسى قولىنان تۇسپەيدى. تاريحقا جۇيرىك ەكەنى جاي دا ءتۇ­سىنىكتى عوي, ال ادەبيەتكە, انگە قۇشتارلىعىن وياتقان قان­داي تىلسىم كۇش!؟ اجەسىنىڭ ءالديى مە, الدە اباي, ماعجان جىرلارىنىڭ قۇ­دىرەتى مە... «سەگىز سەرىنىڭ, اقان سەرىنىڭ, ءبىرجان سالدىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن جاقسى كورەمىن. قوجابەرگەن بابامىزدان, شال اقىننان قالعان سوزدەر قانداي كەرەمەت! سولاردىڭ ءبارىن ەستە ساقتاي الماي­سىڭ, قويىن كىتاپشاما جازىپ جۇرەمىن...» اباي بولەكباي ۇلىنىڭ جانىنان ءبىر ەلى تاستا­مايتىن قويىن كىتاپشاسى بارىن ونىمەن ارالاساتىنداردىڭ ءبارى بىلەدى. ءىشى تولعان- وي, سىر. كۇندەلىك دەسە دە بولعانداي. بىردە كەيىپكەرىمىز ىزدەگەن ساتتە وسى كىتاپشاسىن تاپپاي قالىپ قاتتى قىسىلىپتى. «بۇل كىتاپشا ماعان وتە قىمبات. ءوزىن قاشان باستا­­عانىمدى دا ۇمىتىپ قالدىم. كادىمگى مەنىڭ اقىلشىم سياقتى». جاراتقان جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن پەندەلەرىن الالاماي ءاۋ باستا قاي-قايسىسىنا بولسىن, سان-الۋان جاقسى قاسيەتتەردى ءۇيىپ-توگىپ بەرەدى ەكەن. الايدا, سونىڭ ءبارىن ساقتاپ, مولايتۋ, ءوز باسىنىڭ, ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇ­يىرماعان. تىنىمسىز ىزدەنىپ تالپىن­عان­دار عانا بيىكتەردى باعىندىرادى, بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرىن ۇشتاپ, سان-قىرلى ازامات بولىپ قالىپتاسا­دى, باقى­تىن تابادى. اباي تاسبولاتوۆ تا ناق وسىنداي ازامات. جاقىندا جول ءتۇسىپ, كوبەشكە (ا.تاسبولاتوۆتىڭ تۋعان اۋىلى) بارعان ەدىم, كادىمگىدەي كوتەرىلىپ, كوركەيىپ قالىپتى. وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن قاڭىراپ بوس قالعان ۇيلەردىڭ ءبارى جوندەلگەن, يەلەرى بار, جۇمىس ىستەپ تۇر, اۋلالارى گۇلگە تولى. سولاردىڭ اراسىندا مەنىڭ كوزىمە وتتاي باسىلعانى جاڭا مەشىت ءۇيى ەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەگەن مۇقا­شەۆ: «گەنەرال جەرلەسىمىز اباي تاسبولا­توۆتىڭ باستاماسىمەن سالىندى» دەدى. مەكتەپ تابالدىرىعىنان اتتادىق. مەكتەپ ءومىرى تۋرالى اڭگىمەلەگەن جاس ديرەكتور اباي بولەكباي ۇلىنىڭ ايتۋىمەن وقۋ ورنىنىڭ تاريحى تۋرالى كىتاپ دايىنداپ جاتقاندارىن تىلگە تيەك ەتتى. ءيا, ول قايدا جۇرسە دە التىن بەسىگى – اۋىلىن ۇمىتپايدى. «شىركىن, اۋىلعا نە جەتسىن! اۋاسى قانداي, ادامدارى قان­داي!..». وسى ءبىر سۇيىسپەنشىلىك جۇرەكتى تەربەيدى, كەيدە جىر بولىپ توگىلەدى, كەيدە كۇي بولىپ كۇمبىرلەيدى. ساعىنىشتان تۋ­عان سونداي ءبىر كۇيدى بىرگە وتىرىپ تىڭدادىق. «اجەمە ارنادىم» دەيدى. ويدى شىرماپ, بويدى شىمىرلاتاتىن دۇنيە ەكەن. كەيىپكەرىمنىڭ جارقىراي كورىنگەن وسى ءبىر قاسيەتى  ونىڭ تۇلعاسىن بۇرىن­عىدان دا اسقاقتاتا تۇسكەندەي. جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.