قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اقش-قا ساپارى اياقتالدى
مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىرلىكتىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروبلەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسوزىنەن).
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66-سەسسياسىنىڭ توراعاسى ءناسىر ءابد ءال-ءازيز ءان-ءناسىر, برازيليا پرەزيدەنتى د.رۋسسەفف, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى ي.نود سوزدەرىنەن كەيىن مارتەبەلى مىنبەرگە كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بولەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا, اسىرەسە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزانىڭ جەكە وزىنە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرگەن شاقىرۋلارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسوزىندە.
بۇل مەنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىندەگى باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىرلىكتىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروبلەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى. قازاقستان باسشىسى وسىنداي كوكەيكەستى وي-تۇجىرىمىمەن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اركەز الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋى ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋداردى.
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان باسشىسى, ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز وزگەرىسسىز قالادى, ياعني يادروسىز الەمگە قاراي قادام تاريحي ماقسات بولىپ تابىلادى. ال تاياۋ بولاشاقتا يادرولىق دەرجاۆالاردى يادروسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى يادرولىق قارۋىمەن قوقان-لوققى جاساماۋعا مىندەتتەيتىن كونۆەنتسيا قابىلداۋ قاجەت. وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يادروسىز الەمگە باعىت ۇستانۋدا ونىڭ ناقتى جولدارىن ىزدەستىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالاردى دە-فاكتو يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ بار ەكەندىگى شىندىعىمەن سايكەس كەلتىرۋدى قاعيداتتى ماڭىزدى سانايمىن. باقىتىمىزعا وراي, ازىرشە الەم يادرولىق تەرروريزم پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلە قويعان جوق. بىراق, ءبىز ءىس جۇزىندە وسى قاتەردەن تولىق ساقتانا الماي وتىرمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت يادرولىق قاتەردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىنىڭ اسا ۇلكەن تاۋەكەلى يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ «قارا» بازارىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال ەكەنىن اتادى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەردە ماسەلە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قاتىستى عانا ەمەس, ماسەلە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ونى ناقتى ساقتاۋىندا بولىپ وتىر. الەمدەگى سوڭعى وقيعالار ءبىزدىڭ ءىس جۇزىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدالانۋدىڭ ساپالىق جاڭا كەزەڭىنە جاقىن كەلگەنىمىزدى ايعاقتايدى. وسىمەن بايلانىستى قازاقستان بەيبىت اتومدى قاۋىپسىز يگەرۋدىڭ ءۇش امبەباپ قاعيداتىن ۇسىنادى.
ءبىرىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ سالاسىنداعى جالپى پلانەتارلىق باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇكىل الەمدە يادرولىق نىساندار قاۋىپسىزدىگىنىڭ قازىرگىدەن دە تيىمدىرەك جۇيەسىن قۇرۋ ۇتىمدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىرتەكتى, بارىنشا قاتاڭ جانە حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلعان ستاندارتتارىن جاساۋ وتە-موتە ماڭىزدى. وسى قاعيداتتاردى قاتاڭ ساقتامايتىن الەمدەگى بىردە-ءبىر اەس-ءتى پايدالانۋعا جىبەرۋگە بولمايدى. اەس-تەردىڭ باسقارۋ جانە قورعانىس جۇيەلەرىنە ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن جانە تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ جۇيەلى تۇردە سترەسس-تەستتەر وتكىزىپ تۇرۋدى مىندەتتەۋ وڭدى ءىس بولماق.
ەكىنشى ماسەلە رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتومدىق توتەنشە جاعدايلارعا دەر كەزىندە قايىرىلا الاتىن ناقتى, جالپىعا ورتاق قاعيداتتار مەن تەتىكتەر قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. الەمدەگى اسا ءىرى تەحنوگەندىك اپاتتارعا كوبىنەسە تابيعي كاتاكليزمدەر سەبەپ بولا باستادى. سوندىقتان جەر شارىنداعى تابيعي جانە انتروپوگەندى ۇدەرىستەرگە جاھاندىق مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزگەن ءجون. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى لاندشافتتى, لوگيستيكانى, دەموگرافيالىق كارتانى ەسەپكە الا وتىرىپ, الەمنىڭ ءار ايماعى ءۇشىن داعدارىسقا قايىرىلۋدىڭ ستسەناريىن جاساۋ كەرەك.
قازاقستان باسشىسى قاۋىپسىز بەيبىت اتومدى يگەرۋدىڭ ءۇشىنشى امبەباپ قاعيداتى رەتىندە يادرولىق نىساندارداعى ءتىپتى قانداي دا ءبىر بولماشى كىناراتتار ءجونىندە الەمدىك قوعامداستىقتى ۋاقىت وزدىرماي جانە تولىق كولەمىندە حاباردار ەتىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن اتادى. جاھاندىق راديوفوبيا جاعدايىندا شىنايى اقپاراتتار نەگىزىندە جۇرتشىلىقتىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا سەنىمىن نىعايتۋدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار. يادرولىق ەنەرگەتيكادا ەجەلگى قۇقىقتىق قاعيداتتاردى – «شىندىقتى, تەك قانا شىندىقتى جانە بارلىق شىندىقتى» ايتۋ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ وتىرۋ قاجەت.
ءسوزىنىڭ توقەتەرىنە قاراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقانىن جاريا ەتتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋ كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق يادرولىق نىساندار ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىندا جانە كەپىلدىگىندە, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءوزىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىمىزدى دامىتۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىز يادرولىق-وتىندىق تسيكلدىڭ – ۋران وندىرۋدەن يادرولىق وتىن دايىنداۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى تسيكلدىڭ – ۆەرتيكالدى-ينتەگراتسيالانعان كومپانياسىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز. قازاقستان ماگاتە تۋىنىڭ استىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ ارقىلى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا ۇلەسىن ۇلعايتا تۇسۋگە دايىن. وسىلاي دەپ مالىمدەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ اتالعان بانكتى ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن تاعى دا جەتكىزە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باستاماسى قولداۋ كورەتىنىنە سەنىم ارتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىنىڭ سوڭىندا باس حاتشىنىڭ وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ يدەياسىنا ريزاشىلىعىن ايتىپ, وسىندا جاريا ەتىلگەن ۇسىنىستار يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق جۇيەسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنتىمىز جارىسسوزگە شىعاتىنى حابارلانعاندا جينالعاندار قازاقستان باسشىسىنا بولەكشە قۇرمەت كورسەتتى دەدىك. ولاي بولۋى زاڭدى دا. ادامزات تاريحىندا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان باسشى قازىرشە بىرەۋ عانا. ول – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوندىقتان دا جاقىندا جولداعان حاتىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما: «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ءساتتەن باستاپ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. 2012 جىلعى ناۋرىزدا سەۋلدە (وڭتۇستىك كورەيا) وتەتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىنشى ءسامميتتىڭ ماڭىزى زور. سەۋل ءسامميتى اياسىندا ۆاشينگتون مەن استانانىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە بىرلەسىپ سالماقتى ۇلەس قوساتىنى, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جولىندا الداعى قادامداردى انىقتايتىن مۇمكىندىكتەردى قاراستىراتىنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سەۋلدەگى كەزدەسۋىم كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار مەن حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاندىق-امەريكالىق ىنتىماقتاستىق تاقىرىبى تالقىلاناتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن», دەپ جازدى.
سوندىقتان دا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن: «قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سىناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇتاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعانىنا زور قولداۋ بىلدىرەمىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ءىسىمىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جولىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى رەتىندە يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ قاق جۇرەگىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرامىن».
«مەن كەشە سەمەيدە بولدىم. ول ءوڭىرگە جاساعان ساپارىم مەن ءۇشىن باعا جەتپەس تاجىريبە. سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتار بارىسىندا زارداپ شەككەن ميلليونداعان ادامداردىڭ قاسىرەتى مەن ونداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ قيىندىقتارىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيدى. ءتىپتى ونى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اسا اۋىر. ەگەر ءسىزدىڭ كورەگەندىگىڭىز بەن باسشىلىعىڭىز بولماسا, كىم ءبىلسىن, قازىر دە ميلليونداعان ادام سول قاسىرەتتى باستان وتكەرىپ جاتقان بولار ما ەدى؟ مەن سىزگە سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جاپقان جانە قازاقستان اۋماعىندا بارلىق يادرولىق ينفراقۇرىلىمداردى جويعان ۇلتتىڭ باسشىسى رەتىندە شەكسىز ريزالىعىمدى ايتقىم كەلەدى... يادرولىق سىناقتاردى توقتاتىپ, يادرولىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەتتىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋشى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لايىق ادام جوق», دەدى.
قازاقستان الەم ساياساتىن ايقىندايتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەلەدى. قازاقستاندى الەم يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ كوشباسشىسى سانايدى. قازاقستان ۇلگىسىن ۇيرەنەر ۇلگىگە بالايدى. مۇنى كەشە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن ەلىمىزدىڭ اتىنا ايتىلعان جىلى پىكىرلەر تاعى دا قۋاتتاي ءتۇستى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق باق وكىلدەرىنە ارناپ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
ەلەنا ۆاپنيچنايا, بۇۇ راديوسى اقپاراتتىق قىزمەتىنىڭ جەتەكشى شولۋشىسى ەلباسىنا:
– قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, بيىلعى جىلى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرقاتارى, قازاقستاندى قوسا ەسەپتەگەندە, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ جانە بۇۇ-عا مۇشە بولعاندارىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىنى وزىڭىزگە بەلگىلى. وسى 20 جىل ىشىندە بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق قالاي قالىپتاستى؟ بۇۇ قازاقستاننىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستى, ال قازاقستان بۇۇ-نىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستى؟ دەگەن سۇراق قويدى.
– ەگەر قازاقستان تۋرالى, مەنىڭ ەلىم تۋرالى, بۇدان 20 جىل بۇرىنعى وقيعا تۋرالى ايتار بولسام, قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋى مەنىڭ حالقىمنىڭ بۇكىل تاريحىنداعى العاشقى تاريحي وقيعا بولدى. سوندىقتان بۇل وقيعا ايرىقشا ءمان-ماعىناعا يە. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل داتانى لايىقتى اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇشەسى رەتىندە وسى ۇيىمنىڭ جارعىسىن بۇلجىتپاي ورىندادى, بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا بولدى جانە بارلىق بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە, سونداي-اق وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىنا قاتىستى. قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ باستاماسىن كوتەردى. ناق وسى بۇۇ-نىڭ مىنبەرىنەن مەن ءبىرىنشى بولىپ بۇگىندە 29 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋدى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋدى, تمد, ەۋرازەق قۇرۋدى ۇسىندىم. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاندىق باستاما بولاتىن. ول بەيبىتشىلىككە جانە ءبىزدىڭ ايماقتاعى جانە جالپى الەمدەگى تۇراقتىلىققا تابىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىق جاسادىق جانە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى باستاما كوتەردىك. وسىنىڭ بارلىعىن جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىككە ۇلەس دەپ بىلەمىن, ۇيىم دا وسىنداي سەبەپپەن قۇرىلعان, – دەپ جاۋاپ قايتاردى پرەزيدەنت.
– بۇۇ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە قازاقستانعا قانداي كومەك كورسەتتى؟
– بىرىنشىدەن, قازاقستان الەمدەگى ءىرى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقان جانە ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تاماشا باستاماشىعا اينالدى. مەن وسى ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە جانە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ىسىنە باعا جەتكىزگىسىز ۇلەس قوستى دەپ سانايمىن. سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە مەن بۇۇ باس حاتشىسىمەن بەس رەت كەزدەستىم. ول سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بولدى جانە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولدادى. وتكەن جىلى قىرعىز ەلىندە قايعىلى وقيعالار ورىن الدى. بۇۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ءبىز ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدىك. ەسىرتكىمەن كۇرەس, لاڭكەستىكپەن كۇرەس سياقتى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز تىعىز ىنتىماقتاستىقتامىز جانە بۇۇ-نىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ قاجەتتىگىن سەزىنەمىز.
– يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەڭەسى تۋرالى سۇراق. قازاقستان وسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل كەزدەسۋدەن ءسىز نە كۇتەسىز؟ بۇل كەڭەس قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازاقستان يادروسىز الەمگە قاتىستى بارلىق جاھاندىق ءىس-شارالارعا قاتىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى سونداي فورۋمنىڭ ءبىرى ۆاشينگتوندا ءوتتى. قازاقستان قاتىسۋشىلار قاتارىنان تابىلادى. ءبىزدى ءسوزى ىسكە اسىپ جاتاتىن مەملەكەت رەتىندە شاقىرادى. سەبەبى, ءبىز يادروسىز الەم ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقانىمىزدى ءىس جۇزىندە كورسەتتىك. بۇل ءۇشىن, بارىنەن بۇرىن, يادرولىق مەملەكەتتىڭ ىقتيارى بولۋ كەرەك. يادرولىق مەملەكەت يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ۇلگى كورسەتۋى ءتيىس, سوندا بارلىعى وسىمەن شۇعىلدانادى جانە بۇعان سەنەتىن بولادى.
الەمدەگى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتىڭ استاناسىنان وسىنداي ابىرويمەن اتتاناتىن بولدىق. ابىرويدان ايىرماسىن, اعايىن.
ايتقانداي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن جەردىڭ جانىندا اتاقتى ءمۇسىنشى ۆۋچەتيچتىڭ «سەمسەردەن سوقا سوعايىق» دەگەن ءمۇسىنى تۇر. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز – ادامزاتتىڭ ءتاۋرات زامانىنان كوكىرەگىندە ايالاپ كەلە جاتقان سول اسىل ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدى باستاعان ادام. سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىرلىكتىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروبلەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
(يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسوزىنەن).
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – نيۋ-يوركتەن.
الدىمەن ۋادە ەتىلگەن جايدان باستايىق. «نازارباەۆ وسى كۇندەرى بۇكىل الەمنىڭ اۋزىندا ءجۇرگەن پالەستينا پروبلەماسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. بۇل جايىنداعى ەلباسىمىز ءسوزى جونىندە دە, وسىنداعى پىكىرتالاستى دا ارنايى, بولەك جازعان ءجون سياقتى كورىنەدى. قازىرشە بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ قارساڭىندا پالەستينا باسشىلىعى ەل تاۋەلسىزدىگىن تانۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەنىن عانا ايتۋمەن شەكتەلە تۇرايىق», دەپ جازعانبىز گازەتتىڭ وتكەن نومىرىندەگى ماقالادا. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىن قولدايتىنىن باسىن اشا ايتۋمەن قاتار, ءوڭىردەگى بارلىق مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس قاقتىعىستىڭ ادىلدىكپەن, سونىڭ ىشىندە تىكەلەي پالەستينا-يزرايل كەلىسسوزدەرى ارقىلى رەتتەلۋىن جاقتايتىنىن اتاپ كورسەتتى. ءبىز وسى جاققا شىعاردا ينتەرنەتتەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلەلەر جونىندە ءبىراز ماتەريالدار قاراعان ەدىك. سونداعى پىكىر جازۋشىلاردىڭ ءسوزى 66-سەسسيا وسى پروبلەمانى تالقىلاۋ ءۇشىن ارنايى شاقىرىلىپ جاتقانداي دا اسەر قالدىرعان. پالەستينا اۆتونومياسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رياد ءال-ماليكي پالەستينا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تاۋەلسىز پالەستينا مەملەكەتىن 1967 جىلعى شەكاراسىندا تانۋ عانا ەمەس, بۇۇ-عا تولىققاندى مۇشەلىك بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسايتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. الايدا, قازىرشە, مۇنداي ءمالىمدەمە ءمينيستردىڭ دەڭگەيىندە ايتىلىپ وتىر. ماحمۇد ابباستىڭ رەسمي مالىمدەمەسى جاريا ەتىلگەن جاعدايدا عانا (گازەت قولىڭىزعا تيگەنشە سولاي بولۋى دا مۇمكىن, ويتكەنى مۇنداعى جۋرناليستەر, ءبىزدىڭ سويلەسە الاتىنىمىز رەسەيلىك ارىپتەستەر عوي نەگىزىنەن, پالەستينا باسشىسى بۇۇ باس حاتشىسىنا ءوتىنىشتى جۇمادا تاپسىرۋى مۇمكىن دەگەندى ايتىپ جاتىر) بۇل ماسەلە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە رەسمي تۇردە قارالا الادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اقش وسى ماسەلەدە ۆەتو قۇقىن پايدالانادى, سەبەبى باراك وباما بۇۇ ءمىنبەرىنەن سويلەگەن سوزىندە بۇل ماسەلە الدىمەن تىكەلەي ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردە قارالۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى. قىسقاسى, بۇل ماقالادا دا پالەستينا پروبلەماسى تۋرالى تەرەڭدەتىپ جازۋعا مۇمكىندىك جوقتىعىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. قالاي بولعاندا دا, الدىڭعى كۇنى ەلباسىمىز ايتقانداي, تاريح تارازىسىنا قيىن ماسەلە سالىنىپ وتىرعانى راس. سەسسيا كۇندەرىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ شاقىرۋى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن كەلگەن شەتەلدىك دەلەگاتسيالار باسشىلارىنىڭ قۇرمەتىنە بەرىلگەن قابىلداۋعا قاتىستى. سونداي-اق بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ اۆستريا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ح.فيشەرمەن, تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردوعانمەن, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى ح.ۆان رومپەيمەن كەزدەسكەنىن گازەتتىڭ الدىڭعى نومىرىندە جازعانبىز. ال ەلباسى كەلەسى كەزەكتە گرۋزيا پرەزيدەنتى م.سااكاشۆيليمەن, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن, اقش پرەزيدەنتى باراك وبامامەن, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەرونمەن, فينليانديا پرەزيدەنتى تاريا حالونەنمەن, ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچپەن, پولشا پرەزيدەنتى برونيسلاۆ كوموروۆسكيمەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لي ميون باكپەن, لاتۆيا پرەزيدەنتى اندريس بەرزينشپەن, سلوۆەنيا پرەزيدەنتى دانيل تيۋركپەن دە كەزدەسىپ, كەزدەسۋلەر كەزىندە كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ول كەزدەسۋلەر جونىندە مەملەكەت باسشىسى بۇۇ عيماراتىنىڭ جانىندا, گۋدزون جاعالاۋىندا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا قىسقاشا اڭگىمەلەپ ءوتتى. رەسەي تەلەجۋرناليسىنىڭ سۇراعىنا وراي پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا تولىمدى تابىستارمەن بارا جاتقاندىعىن ناقتى كورسەتكىشتەر تىلىمەن ايتىپ بەردى. «حابارداعى» ارىپتەسىمىز نۇرلان وقا ۇلى ەلىمىزدىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ىسىنە قوسار ۇلەسى تۋرالى سۇرادى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيلى ماجىلىستە كەشە تاڭەرتەڭ سويلەگەن ءسوزى جايىندا اڭگىمەلەي وتىرىپ بايان ەتۋگە دە بولادى. مۇنداعى جۇمىستىڭ قانشاما قاۋىرتتىعىن كەشە وسى ءماجىلىستىڭ تاڭعى سەگىزدە باستالعانىن ايتساق تا اڭعارتا الاتىن سياقتىمىز.بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66-سەسسياسىنىڭ توراعاسى ءناسىر ءابد ءال-ءازيز ءان-ءناسىر, برازيليا پرەزيدەنتى د.رۋسسەفف, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى ي.نود سوزدەرىنەن كەيىن مارتەبەلى مىنبەرگە كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بولەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە شارانى ۇيىمداستىرۋشىلارعا, اسىرەسە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن مىرزانىڭ جەكە وزىنە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرگەن شاقىرۋلارى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەلەرى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن ءسوزىندە.
بۇل مەنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىندەگى باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءۇش ءبىرلىكتىڭ تۇتاس ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرامىن. ءبىرىنشىسى – پروبلەمالاردىڭ اسكەري-ساياسي اسپەكتى. ول ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان قورعاۋمەن بايلانىستى. ەكىنشىسى – ىقتيمال يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل بولسا, ءۇشىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى. قازاقستان باسشىسى وسىنداي كوكەيكەستى وي-تۇجىرىمىمەن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ اركەز الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋى ءتيىس ەكەنىنە نازار اۋداردى.
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان باسشىسى, ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز وزگەرىسسىز قالادى, ياعني يادروسىز الەمگە قاراي قادام تاريحي ماقسات بولىپ تابىلادى. ال تاياۋ بولاشاقتا يادرولىق دەرجاۆالاردى يادروسىز مەملەكەتتەرگە قاتىستى يادرولىق قارۋىمەن قوقان-لوققى جاساماۋعا مىندەتتەيتىن كونۆەنتسيا قابىلداۋ قاجەت. وسىلاي دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى يادروسىز الەمگە باعىت ۇستانۋدا ونىڭ ناقتى جولدارىن ىزدەستىرۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالاردى دە-فاكتو يادرولىق مەملەكەتتەردىڭ بار ەكەندىگى شىندىعىمەن سايكەس كەلتىرۋدى قاعيداتتى ماڭىزدى سانايمىن. باقىتىمىزعا وراي, ازىرشە الەم يادرولىق تەرروريزم پروبلەماسىمەن بەتپە-بەت كەلە قويعان جوق. بىراق, ءبىز ءىس جۇزىندە وسى قاتەردەن تولىق ساقتانا الماي وتىرمىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت يادرولىق قاتەردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىنىڭ اسا ۇلكەن تاۋەكەلى يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ «قارا» بازارىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرمەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال ەكەنىن اتادى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەردە ماسەلە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قاتىستى عانا ەمەس, ماسەلە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ونى ناقتى ساقتاۋىندا بولىپ وتىر. الەمدەگى سوڭعى وقيعالار ءبىزدىڭ ءىس جۇزىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدالانۋدىڭ ساپالىق جاڭا كەزەڭىنە جاقىن كەلگەنىمىزدى ايعاقتايدى. وسىمەن بايلانىستى قازاقستان بەيبىت اتومدى قاۋىپسىز يگەرۋدىڭ ءۇش امبەباپ قاعيداتىن ۇسىنادى.
ءبىرىنشىسى – اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ سالاسىنداعى جالپى پلانەتارلىق باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇكىل الەمدە يادرولىق نىساندار قاۋىپسىزدىگىنىڭ قازىرگىدەن دە تيىمدىرەك جۇيەسىن قۇرۋ ۇتىمدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى نىساندارى قاۋىپسىزدىگىنىڭ بىرتەكتى, بارىنشا قاتاڭ جانە حالىقارالىق تۇرعىدان تانىلعان ستاندارتتارىن جاساۋ وتە-موتە ماڭىزدى. وسى قاعيداتتاردى قاتاڭ ساقتامايتىن الەمدەگى بىردە-ءبىر اەس-ءتى پايدالانۋعا جىبەرۋگە بولمايدى. اەس-تەردىڭ باسقارۋ جانە قورعانىس جۇيەلەرىنە ماگاتە-ءنىڭ باقىلاۋىمەن جانە تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ جۇيەلى تۇردە سترەسس-تەستتەر وتكىزىپ تۇرۋدى مىندەتتەۋ وڭدى ءىس بولماق.
ەكىنشى ماسەلە رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتومدىق توتەنشە جاعدايلارعا دەر كەزىندە قايىرىلا الاتىن ناقتى, جالپىعا ورتاق قاعيداتتار مەن تەتىكتەر قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. الەمدەگى اسا ءىرى تەحنوگەندىك اپاتتارعا كوبىنەسە تابيعي كاتاكليزمدەر سەبەپ بولا باستادى. سوندىقتان جەر شارىنداعى تابيعي جانە انتروپوگەندى ۇدەرىستەرگە جاھاندىق مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزگەن ءجون. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى لاندشافتتى, لوگيستيكانى, دەموگرافيالىق كارتانى ەسەپكە الا وتىرىپ, الەمنىڭ ءار ايماعى ءۇشىن داعدارىسقا قايىرىلۋدىڭ ستسەناريىن جاساۋ كەرەك.
قازاقستان باسشىسى قاۋىپسىز بەيبىت اتومدى يگەرۋدىڭ ءۇشىنشى امبەباپ قاعيداتى رەتىندە يادرولىق نىساندارداعى ءتىپتى قانداي دا ءبىر بولماشى كىناراتتار ءجونىندە الەمدىك قوعامداستىقتى ۋاقىت وزدىرماي جانە تولىق كولەمىندە حاباردار ەتىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن اتادى. جاھاندىق راديوفوبيا جاعدايىندا شىنايى اقپاراتتار نەگىزىندە جۇرتشىلىقتىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا سەنىمىن نىعايتۋدىڭ قاعيداتتى ماڭىزى بار. يادرولىق ەنەرگەتيكادا ەجەلگى قۇقىقتىق قاعيداتتاردى – «شىندىقتى, تەك قانا شىندىقتى جانە بارلىق شىندىقتى» ايتۋ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ وتىرۋ قاجەت.
ءسوزىنىڭ توقەتەرىنە قاراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن – 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقانىن جاريا ەتتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋ كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق يادرولىق نىساندار ماگاتە-ءنىڭ تولىق باقىلاۋىندا جانە كەپىلدىگىندە, دەدى مەملەكەت باسشىسى. ءوزىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىمىزدى دامىتۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىز يادرولىق-وتىندىق تسيكلدىڭ – ۋران وندىرۋدەن يادرولىق وتىن دايىنداۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى تسيكلدىڭ – ۆەرتيكالدى-ينتەگراتسيالانعان كومپانياسىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز. قازاقستان ماگاتە تۋىنىڭ استىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ ارقىلى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا ۇلەسىن ۇلعايتا تۇسۋگە دايىن. وسىلاي دەپ مالىمدەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ اتالعان بانكتى ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن تاعى دا جەتكىزە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ باستاماسى قولداۋ كورەتىنىنە سەنىم ارتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوزىنىڭ سوڭىندا باس حاتشىنىڭ وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ يدەياسىنا ريزاشىلىعىن ايتىپ, وسىندا جاريا ەتىلگەن ۇسىنىستار يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاھاندىق جۇيەسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنتىمىز جارىسسوزگە شىعاتىنى حابارلانعاندا جينالعاندار قازاقستان باسشىسىنا بولەكشە قۇرمەت كورسەتتى دەدىك. ولاي بولۋى زاڭدى دا. ادامزات تاريحىندا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان باسشى قازىرشە بىرەۋ عانا. ول – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوندىقتان دا جاقىندا جولداعان حاتىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما: «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ءساتتەن باستاپ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. 2012 جىلعى ناۋرىزدا سەۋلدە (وڭتۇستىك كورەيا) وتەتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىنشى ءسامميتتىڭ ماڭىزى زور. سەۋل ءسامميتى اياسىندا ۆاشينگتون مەن استانانىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە بىرلەسىپ سالماقتى ۇلەس قوساتىنى, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ جولىندا الداعى قادامداردى انىقتايتىن مۇمكىندىكتەردى قاراستىراتىنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن سەۋلدەگى كەزدەسۋىم كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار مەن حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاندىق-امەريكالىق ىنتىماقتاستىق تاقىرىبى تالقىلاناتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن», دەپ جازدى.
سوندىقتان دا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن: «قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سىناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇتاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعانىنا زور قولداۋ بىلدىرەمىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ءىسىمىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جولىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى رەتىندە يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ قاق جۇرەگىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرامىن».
«مەن كەشە سەمەيدە بولدىم. ول ءوڭىرگە جاساعان ساپارىم مەن ءۇشىن باعا جەتپەس تاجىريبە. سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتار بارىسىندا زارداپ شەككەن ميلليونداعان ادامداردىڭ قاسىرەتى مەن ونداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ قيىندىقتارىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيدى. ءتىپتى ونى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اسا اۋىر. ەگەر ءسىزدىڭ كورەگەندىگىڭىز بەن باسشىلىعىڭىز بولماسا, كىم ءبىلسىن, قازىر دە ميلليونداعان ادام سول قاسىرەتتى باستان وتكەرىپ جاتقان بولار ما ەدى؟ مەن سىزگە سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جاپقان جانە قازاقستان اۋماعىندا بارلىق يادرولىق ينفراقۇرىلىمداردى جويعان ۇلتتىڭ باسشىسى رەتىندە شەكسىز ريزالىعىمدى ايتقىم كەلەدى... يادرولىق سىناقتاردى توقتاتىپ, يادرولىق قارۋلاردان ادا بولۋ قاجەتتىگىن الەمگە جار سالىپ ايتۋشى رولىنە جەر بەتىندە سىزدەن لايىق ادام جوق», دەدى.
قازاقستان الەم ساياساتىن ايقىندايتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ كەلەدى. قازاقستاندى الەم يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ كوشباسشىسى سانايدى. قازاقستان ۇلگىسىن ۇيرەنەر ۇلگىگە بالايدى. مۇنى كەشە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن ەلىمىزدىڭ اتىنا ايتىلعان جىلى پىكىرلەر تاعى دا قۋاتتاي ءتۇستى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق باق وكىلدەرىنە ارناپ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
ەلەنا ۆاپنيچنايا, بۇۇ راديوسى اقپاراتتىق قىزمەتىنىڭ جەتەكشى شولۋشىسى ەلباسىنا:
– قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, بيىلعى جىلى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بىرقاتارى, قازاقستاندى قوسا ەسەپتەگەندە, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ جانە بۇۇ-عا مۇشە بولعاندارىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىنى وزىڭىزگە بەلگىلى. وسى 20 جىل ىشىندە بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق قالاي قالىپتاستى؟ بۇۇ قازاقستاننىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستى, ال قازاقستان بۇۇ-نىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوستى؟ دەگەن سۇراق قويدى.
– ەگەر قازاقستان تۋرالى, مەنىڭ ەلىم تۋرالى, بۇدان 20 جىل بۇرىنعى وقيعا تۋرالى ايتار بولسام, قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋى مەنىڭ حالقىمنىڭ بۇكىل تاريحىنداعى العاشقى تاريحي وقيعا بولدى. سوندىقتان بۇل وقيعا ايرىقشا ءمان-ماعىناعا يە. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل داتانى لايىقتى اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇشەسى رەتىندە وسى ۇيىمنىڭ جارعىسىن بۇلجىتپاي ورىندادى, بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتا بولدى جانە بارلىق بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە, سونداي-اق وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىنا قاتىستى. قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ باستاماسىن كوتەردى. ناق وسى بۇۇ-نىڭ مىنبەرىنەن مەن ءبىرىنشى بولىپ بۇگىندە 29 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋدى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋدى, تمد, ەۋرازەق قۇرۋدى ۇسىندىم. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاندىق باستاما بولاتىن. ول بەيبىتشىلىككە جانە ءبىزدىڭ ايماقتاعى جانە جالپى الەمدەگى تۇراقتىلىققا تابىستى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ءبىز ەقىۇ-عا توراعالىق جاسادىق جانە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى باستاما كوتەردىك. وسىنىڭ بارلىعىن جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىككە ۇلەس دەپ بىلەمىن, ۇيىم دا وسىنداي سەبەپپەن قۇرىلعان, – دەپ جاۋاپ قايتاردى پرەزيدەنت.
– بۇۇ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە قازاقستانعا قانداي كومەك كورسەتتى؟
– بىرىنشىدەن, قازاقستان الەمدەگى ءىرى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقان جانە ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تاماشا باستاماشىعا اينالدى. مەن وسى ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە جانە جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىك ىسىنە باعا جەتكىزگىسىز ۇلەس قوستى دەپ سانايمىن. سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە مەن بۇۇ باس حاتشىسىمەن بەس رەت كەزدەستىم. ول سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بولدى جانە 29 تامىزدى يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولدادى. وتكەن جىلى قىرعىز ەلىندە قايعىلى وقيعالار ورىن الدى. بۇۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ءبىز ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدىك. ەسىرتكىمەن كۇرەس, لاڭكەستىكپەن كۇرەس سياقتى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز تىعىز ىنتىماقتاستىقتامىز جانە بۇۇ-نىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ قاجەتتىگىن سەزىنەمىز.
– يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەڭەسى تۋرالى سۇراق. قازاقستان وسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل كەزدەسۋدەن ءسىز نە كۇتەسىز؟ بۇل كەڭەس قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازاقستان يادروسىز الەمگە قاتىستى بارلىق جاھاندىق ءىس-شارالارعا قاتىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى سونداي فورۋمنىڭ ءبىرى ۆاشينگتوندا ءوتتى. قازاقستان قاتىسۋشىلار قاتارىنان تابىلادى. ءبىزدى ءسوزى ىسكە اسىپ جاتاتىن مەملەكەت رەتىندە شاقىرادى. سەبەبى, ءبىز يادروسىز الەم ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقانىمىزدى ءىس جۇزىندە كورسەتتىك. بۇل ءۇشىن, بارىنەن بۇرىن, يادرولىق مەملەكەتتىڭ ىقتيارى بولۋ كەرەك. يادرولىق مەملەكەت يادرولىق قارۋسىزدانۋدا ۇلگى كورسەتۋى ءتيىس, سوندا بارلىعى وسىمەن شۇعىلدانادى جانە بۇعان سەنەتىن بولادى.
الەمدەگى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتىڭ استاناسىنان وسىنداي ابىرويمەن اتتاناتىن بولدىق. ابىرويدان ايىرماسىن, اعايىن.
ايتقانداي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن جەردىڭ جانىندا اتاقتى ءمۇسىنشى ۆۋچەتيچتىڭ «سەمسەردەن سوقا سوعايىق» دەگەن ءمۇسىنى تۇر. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز – ادامزاتتىڭ ءتاۋرات زامانىنان كوكىرەگىندە ايالاپ كەلە جاتقان سول اسىل ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدى باستاعان ادام. سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
