ء(ۇمىتتى اقيقاتقا اينالدىرا وتىرىپ)
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوناۋ 1991 جىلدىڭ شىرعالاڭدى جەلتوقسانىندا ەندى 20 جىلدان كەيىن ەل ءبۇگىنگىدەي وراسان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەتىندىگىنە سەنىم بىلدىرەتىندەر قاتارى تىم سيرەك ەدى. «ساراپشىلار» قازاقستان ەگەمەندىك العان ەل رەتىندە ءالسىرەيدى جانە كەڭەستەر وداعىنان مۇراعا قالعان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالار اۋىرتپالىعىنىڭ سالدارىنان قۇلاپ قالادى دەپ بولجام جاسادى.
وسى ايتىلعانداردى ساناپ شىعۋدىڭ ءوزى-اق كەز كەلگەن ادامدى شاراسىزدىق تىعىرىعىنا تىرەيتىن ەدى. 1991 جىلى قازاقستان اۋماعىندا الەمدەگى ەڭ ءىرى انتروپوگەندىك ەكولوگيالىق اپات: سەمەي يادرولىق پوليگونى جانە ارال تەڭىزىنىڭ قاسىرەتى ورىن العان بولاتىن.
كەڭەستىك يادرولىق سىناقتار سالدارىنان 1,5 ميلليون قازاقستاندىق زارداپ شەكتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى رادياتسيا سالدارىنان سىرقاتقا شالدىعىپ, كوز جۇمدى. 40 جىلعا سوزىلعان يادرولىق سىناق كەزەڭىندە 500-گە جۋىق يادرولىق جارىلىس جاسالىندى. وسىنىڭ كەسىرىنەن وراسان زور ايماق لاستاندى جانە جۇزدەگەن جىلدارعا دەيىن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەتسىز قۇلا دۇزگە اينالدى. 1960 جىلدان باستاپ ارال تەڭىزى, الەمدەگى كولەمى جاعىنان ەڭ ءىرى ءتورتىنشى كول سۋالىپ قالۋ قاۋپىنىڭ شەگىندە تۇر. بۇل ورتالىق ازياداعى ەكى ۇلى وزەن – ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋىن رەتتەۋ جونىندەگى كسرو-نىڭ ساۋاتسىز ساياساتىنىڭ سالدارى ەدى. ماقتا الاڭدارىن سۋارۋ جونىندەگى بۇل تەرەڭ ويلاستىرىلماي جاسالعان شارا اقىرىندا قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيان شەكتىرىپ, تەڭىز ارقىلى كۇن كورىپ وتىرعان جۇزدەگەن مىڭ ادامداردىڭ ومىرىنە قاسىرەت اكەلدى.
قازاقتىڭ ۇلان-عايىر ۇلى دالاسىن پاتشالار مەن ستالين جۇزدەگەن مىڭ «سەنىمسىزدەردى» جەر اۋداراتىن نەمەسە ا.سولجەنيتسىننىڭ «گۋلاگ ارحيپيلاگىندا» ماڭگىلىككە سۋرەتتەلگەن «ەڭبەك لاگەرلەرىندەگى» جۇمىسقا جىبەرەتىن نەمەسە ەل ىشىندەگى «تەنتەكتەردى» تۇزەۋگە جىبەرەتىن ايماققا اينالدىردى. بۇل رەتتە ادامداردى مال تاسيتىن ۆاگوندارعا تيەپ الىپ, ۇلان-عايىر دالاداعى ەلسىز ايماقتارعا اپارۋ ءجيى قولداناتىن شاراعا اينالدى.
نەمىستەر, پولياكتار, كورەيلەر, چەشەندەر جانە باسقا كوپتەگەن ەتنوستار ەرىكسىز وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنان قول ءۇزىپ, الىس ايماقتا ەشبىر ءۇمىتسىز جاعدايدا قالعانداي ەدى. كەيىنىرەك 1950 جىلدارى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ جەلەۋىمەن قازاقستاننىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك بولىكتەرىنە جۇزدەگەن مىڭ ورىستار, بەلارۋستار جانە ۋكرايندار قونىستاندىرىلدى.
مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ سالدارىنان 1991 جىلى قازاقستان 130-دان استام ەتنوس ءۇشىن ەكىنشى وتانىنا اينالدى. ال ءوز اتامەكەنىندەگى قازاقتار سان جاعىنان ازشىلىققا ۇرىندى. كوپشىلىكتىڭ ەسەبىنشە, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى ەلدىڭ قۇلدىراۋعا ۇشىراۋىنا جەتكىلىكتى جاعداي ەدى.
بۇعان قوسىمشا قازاقستانعا كسرو-دان مۇراعا قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنال قالدى. قازاقستانداعى يادرولىق ارسەنال قۋاتى بريتاندىق, فرانتسۋزدىق جانە قىتايلىق يادرولىق ارسەنالداردىڭ كولەمىن قوسىپ ەسەپتەگەننەن دە قۋاتتى ەدى. اقيقاتىن ايتساق, ەل شىن مانىندە بىرقاتار شەتەلدىك ۇكىمەتتەر تاراپىنان قازاقستان «ەگەر الەمدەگى العاشقى يادرولىق قارۋى بار مۇسىلمان مەملەكەتى بولاتىن بولسا, اقشالاي كومەك جانە ساياسي قولداۋ كورسەتىلەدى دەپ ەمەكسىتكەن جان-جاقتى قىزىقتىرۋشى ارەكەتتەرگە تاپ بولدى. تەڭىز جاعالاۋىنان قاشىقتىقتاعى, بار بولعانى 16 ميلليون عانا حالقى بار قازاقستان ءبىر جاعىندا رەسەي, ءبىر جاعىندا قىتاي سياقتى الەمدىك دەرجاۆالار قونىستانعان تۇراقسىز ايماقتا قالعان ەدى. ال مەملەكەتتىڭ شەكاراسى حالىقارالىق قۇقىقتار بويىنشا ءالى بەكىتىلمەگەن بولاتىن. سول ءبىر كەزەڭدە قازاقستان جانە ونىڭ دەموكراتيالىق تۇرعىدا سايلانعان تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بەتپە-بەت كەلگەن جاعداي ناق وسىنداي ەدى.
وسىلاي بولا تۇرسا دا ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق بولجامپازدىعىنىڭ, كوشباسشىلىق تالانتىنىڭ ارقاسىندا جاعدايدى جەدەل تۇزەپ, قالىپتاسقان احۋالدى بىرتىندەپ قولايلى مۇمكىندىكتەرگە الماستىردى. سىرتقى ساياساتتاعى شەبەرلىكپەن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر ەلدىڭ ىشكى ساياسي جاعدايىنداعى مىندەتتەردى ويداعىداي شەشۋگە ىقپال ەتتى.
ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندە العاش قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى قۋاتى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, قاسىرەتىمەن اتى شىققان سەمەي پوليگونىن جابۋى ەدى. بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى بۇل شەشىمنىڭ جاھاندىق دارەجەدەگى وراسان زور ماڭىزىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويىلعان كۇن – 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.
مۇنداي تاريحي شەشىم قازاقستاننىڭ الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس جاساي الاتىن بەيبىتشىلىكسۇيگىش, اشىق تا زايىرلى مەملەكەت مارتەبەسىن بەكىتتى. كەيىننەن بۇل جاعداي مەملەكەتكە رەكوردتىق تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى قۇيىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وراسان زور جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە ىقپال جاسادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات دەپ اتالاتىن كورەگەندىك ساياساتىن قولدانا وتىرىپ, باتىستاعى دا, شىعىستاعى دا حالىقارالىق ارىپتەستەرىمەن بەرىك جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن سالدى. قازاقستان رەسەيمەن, قىتايمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىن رەتتەپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, 1993 جىلدان بەرى 150 ميلليارد اقش دوللارىنان استام تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا قول جەتكىزدى. بۇل بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ەكونوميكاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى. ساۋەگەي «ساراپشىلار» بولجاعان كوپتەگەن كۇيرەۋ كەزەڭدەرىن اينالىپ وتكەن قازاقستان ەكونوميكاسى الەمدەگى ەڭ جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكاعا اينالدى. 2007-2009 جىلدارى بۇل ەل الەمدىك قارجىلىق داعدارىستىڭ سالدارلارىن ويداعىداي جەڭە ءبىلدى جانە رەتسەسسياعا ۇشىراعان جوق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 20 جىلىندا قازاقستاندا ادام باسىنا شاققانداعى ءىجو مولشەرى 1994 جىلعى 700 دوللاردان 2010 جىلى 9 000-نان استام دوللارعا ءوستى. بۇل الدىن-الا بولجالىنعان مەرزىمنەن 5 جىل بۇرىن جانە الەمدەگى كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى كورسەتكىشتەردەن دە جىلدام جۇزەگە استى. ارينە, بۇعان ءبىر جاعىنان ەلدەگى مۇناي, گاز, تابيعي ۋراننىڭ وراسان زور قورى دا ىقپال ەتتى. الايدا, مۇنداي جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, باتىل ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جانە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ بارىنشا ءمۇمكىندىك بەرگەندىگى اقيقات.
1997 جىلعى جەلتوقساندا ەل استاناسىن الماتى قالاسىنان استاناعا كوشىرۋ جاس مەملەكەت ءۇشىن شىن مانىندەگى بەتبۇرىس كەزەڭ بولدى. بار بولعانى 280 مىڭ عانا حالقى بار, جەتە دامىماعان پروۆينتسيالىق اقمولا قالاسىنا ەل استاناسىن كوشىرگەن كەزدە قازاقستان ءالى دە ۇلكەن ەكونوميكالىق قيىندىقتار قۇرساۋىندا تۇرعان بولاتىن. وتكەن 14 جىل مەرزىم ىشىندە ەل استاناسى ۇلتتىڭ جەدەل دامىپ كەلە جاتقان قۋاتتى ورتالىعىنا, قازىردىڭ ءوزىندە 750 مىڭ حالقى بار ساۋلەتتى دە سالتاناتتى قالاعا اينالدى. ءححى عاسىردا سالىنعان الەمدەگى ساناۋلى مەگاپوليستەردىڭ ءبىرى بولا تۇرىپ, استانا سونىمەن بىرگە بۇگىنگى زامانداعى ەڭ جاس استانالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. استانا ۇلتتىق جەتىستىكتەر سيمۆولىنا اينالدى. بۇل قالا شىن مانىندە قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇرىن ارمانداۋ دا مۇمكىن ەمەس كورىنەتىن جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ سەنىمدىلىك تۇعىرىنا اينالدى.
قوعامدا قالىپتاسقان ەتنيكالىق جانە ءدىني ءار تاراپتىلىق جاعدايىندا ەگەر قازاقستان بەيبىتشىلىك, تۇسىنىستىك جانە تاتۋلىق احۋالىن ساقتاي الماعان بولسا, رەفورمالاردى جۇرگىزۋ, مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىق پەن دامۋدى قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قازاقستان قاقتىعىستار مەن جاۋلىققا قارسى تۇراتىن ىنتىماقتاستىق پەن دوستىق رۋحىن ساقتاي ءبىلدى. ەلدەگى قالىپتاسقان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق مودەلىن قازىردىڭ وزىندە شەتەلدەردىڭ ساراپشىلارى جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇستىندە. قازاقستان سونىمەن بىرگە ءوزارا تۇسىنىستىك يدەياسىن حالىقارالىق ساحنادا دا دامىتىپ كەلەدى. قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس جانە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ سەزى سياقتى بەدەلدى دە ناتيجەلى ۇيىمداردى قۇرا وتىرىپ, حالىقارالىق دارەجەدە زور تابىستارعا جەتۋدە.
قازاقستان بەرىك تە تۇراقتى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك دەموكراتيالىق جۇيە قۇردى جانە ونىڭ شەڭبەرىندە باق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قوعامدىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋدا ەلەۋلى ءرول وينايدى. 2011 جىلى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ جارتىسىنان استامى قۋاتتاعان ۇسىنىستى قولداماي تاستادى. ونىڭ ورنىنا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ادالدىعىن دالەلدەي وتىرىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ ءوتكىزۋ جونىندە باستاما كوتەردى جانە وسى سايلاۋدا زور باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى.
ۇلتتىق شەڭبەردەگى دامۋ جەتىستىكتەرى حالىقارالىق ساحنادا دا ءوزىنىڭ ءتيىستى جالعاسىن تاپتى. 2010 جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا ويداعىداي جانە ءتيىمدى ءتوراعالىق ەتتى. جەلتوقساندا ەل استاناسى 11 جىل ۇزىلىستەن كەيىن العاش رەت ەقىۇ ءسامميتىن قابىلدادى. سامميت قورىتىندىسىندا مەرەيتويلىق استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى جانە ەۋروپادان, امەريكادان جانە ەۋرازيادان كەلگەن 56 قاتىسۋشى-مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ۇيىم شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن دالەلدەدى.
2011 جىلى قازاقستان ءوزىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى توراعالىعىنىڭ شەڭبەرىندە ونىڭ التى مۇشەسى اراسىنداعى كوپقىرلى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋ ماقساتىنداعى جۇمىسىن جۇرگىزدى. 2011 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قازاقستان جاقىندا عانا اتىن وزگەرتكەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى (يىۇ) ءبىر جىلدىق توراعالىق مىندەتىنە كىرىستى. الەمنىڭ 57 مەملەكەتى كىرەتىن وسى ۇيىمدا بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ قاعيداتتارىن جەمىستى جۇزەگە اسىرا باستادى. تامىز ايىندا قازاقستان يىۇ-نىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اشتىقتان زارداپ شەككەن سوماليگە كومەك قولىن سوزدى جانە 350 ميلليون دوللار مولشەرىندە قارجى جيناۋعا مۇرىندىق بولدى.
تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇرعان قازاقستان ەلدىڭ ىشىندەگى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى, سونداي-اق حالىقارالىق ارەناداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى لايىقتى ماقتان تۇتادى. سونىمەن بىرگە, ەل قازىرگى كۇندە بەلگىلەنگەن بولاشاقتاعى ۇلى ماقساتتاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن ءالى دە وراسان زور جۇمىس اتقارۋ كەرەك ەكەندىگىن بارىنشا سەزىنەدى. بۇل اسۋلاردىڭ الىناتىندىعىن سىزدەرگە دالەلدەيتىن دە قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى بولادى.
The Wall Street Journal باسىلىمى
(اقش).
