ادامزات تاريحىنداعى ەڭ الاپات قىرعىن - ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 70 جىلدان اسسا دا سۇم سوعىستىڭ قۇپيالارى ءالى تولىق اشىلعان جوق. سول سوعىستا جوعالىپ كەتكەن اسكەري قۇرامالار مەن حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەر ءالى دە بولسا بارشىلىق. حابارسىز كەتكەن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى ىزدەستىرۋمەن شىمكەنت قالاسىنداعى №41 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ عىلىمي قوعامىنىڭ مۇشەلەرى 2005 جىلدان بەرى جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. وسىنداي جوعالىپ كەتكەن اسكەري قۇرامانىڭ ءبىرى - 1941 جىلدىڭ كۇزى مەن 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جاساقتالىپ, وڭتۇستىك مايدانىنىڭ حاركوۆ باعىتىنا جىبەرىلىپ, حابارسىز كەتكەن 102-اتقىشتار ديۆيزياسى. وسى جىلدار ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارى رەسەي, پولشا, ۋكراينا ەلدەرىنە كوپتەگەن حاتتار جازدى. ونىڭ ىشىندە ۋكراينالىقتارمەن جاساعان بايلانىس ءونىمدى بولدى. 102-ديۆيزيانىڭ ۋكراين جەرىندە سوعىسىپ, جوعالىپ كەتكەنىن ءبىزدىڭ حاتىمىز ارقىلى ەستىپ-بىلگەن حاركوۆ قالاسىنداعى «بىرلىك» اتتى قازاقستاندىقتاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىگى تاڭدانىستارىن جاسىرا الماپتى. بىرلەستىك جەتەكشىسى ماككا ساعىنعاليقىزى قاراجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, حاركوۆ تۇبىندەگى فاشيستەر جاعىنان قاتىسىپ, قازا بولعان ونشاقتى چەح جاۋىنگەرىنىڭ قابىرلەرىنە چەحيا ەلىنىڭ وكىلدەرى ءجيى كەلىپ گۇل شوقتارىن قويىپ تۇرادى ەكەن! ال بۇتىندەي ءبىر ديۆيزياسى قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ تىم-تىرىس ۇنسىزدىگى وتانسۇيگىش قازاق قىزى ماككانىڭ جانىنا قاتتى باتاتىن كورىنەدى. ۋاقىت سوزباي ىزدەۋ جۇمىستارىنا كىرىسكەن ولار, 102-ديۆيزيا تۋرالى وتە قۇندى دەرەكتەر تاپتى. قولدارىنا حابار تيگەننەن كەيىنگى 2-3 ايدىڭ ىشىندە, ديۆيزيا قاتىسقان شايقاستار عانا ەمەس, ءتىپتى قارۋ-جاراقتارىمەن باسقا دا كەرەك-جاراقتارىنىڭ سانىنا دەيىن انىقتاپ ۇلگەردى. ول تۋرالى «ليتەر» گازەتىنىڭ 2012 جىلعى 20 قىركۇيەك كۇنگى سانىندا «ۋكراينادا تاعى دا ءبىر جوعالعان ديۆيزيا تابىلدى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالاندى. ماككا ساعىنعاليقىزى ۋكراين جەرىندە قازا تاپقان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردى ىزدەستىرۋدە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن 2013 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ «التىن مەدالىن» الدى. بىزگە جازعان حاتىندا ول حاركوۆتى ازات ەتۋدىڭ 70 جىلدىعىنا قاتىستى شارالارعا قازاقستاننىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتپاعانىنا قىنجىلادى. قازىر ۋكراين جەرىنەن تىنىشتىق كەتىپ تۇرعان كەز. كەيبىر وڭىرلەرىدە كادىمگىدەي سوعىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتىر. وسى جىلدار ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارى 102-ديۆيزيانىڭ سوعىستان امان قايتقان بىرنەشە جاۋىنگەرى تۋرالى دەرەك تاپتى. ولاردىڭ ۇرپاقتارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تولەبي, تۇلكىباس, تۇركستان اۋداندارىندا تۇرادى ەكەن. ءبىر قىزىعى, امان قايتقان جاۋىنگەرلەردىڭ بارلىعى پولشاداعى لامبينوۆيتسە قالاسى ماڭىندا ورنالاسقان "Stalag-318 VIIIF" كونتسلاگەردە بولىپتى. سوندىقتان ىزدەۋدى پولشا جەرىنەن جالعاستىرۋدى ءجون كوردىك. وبلىس اكىمدىگى قارجىلاندىرعان, «سەرپىلىس» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى, بەلگىلى جۋرناليست بەيسەنگۇل نارىمبەتوۆا, ەلىمىزگە بەلگىلى مۋلتيپليكاتور-مامان, ەۆرازيا تەلەۆيدەنيەسى مەن راديوسى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ماقسۇت جارىمبەتوۆ ۇشەۋمىزدەن قۇرالعان ساپار-توپ 13 قاراشا كۇنى شىمكەنتتەن ماسكەۋ ارقىلى ۆارشاۆاعا ۇشتىق. ماقساتىمىز – 1942 جىلى كوكتەمدە شىمكەنتتە جاساقتالىپ, سول جىلدىڭ تامىز ايىندا ۋكراينا جەرىندە جوعالىپ كەتكەن, قۇرامىندا 11 373 جاۋىنگەرى بار 102-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى تۋرالى دەرەك جيناپ, دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ. بارعان كۇنى قوناق ۇيگە ورنالاسىپ, جايعاسىپ العان سوڭ, ەرتەڭىنە پولشاداعى قازاقستان ەلشىلىگىنە باردىق. ەلشى التاي ابيبۋلاەۆ باۋىرىمىز ءوزى قابىلداپ, ساپار ماقساتىمەن تانىسقان سوڭ, ءتيىستى ازاماتتارعا تاپسىرمالار بەردى. ۆارشاۆادا دوكتورانتۋرادا وقىپ جاتقان جەرلەسىمىز جاندوس قارىمباەۆ دەگەن ازاماتتى اۋدارماشى رەتىندە قوسىپ بەردى. ەرتەڭىنە ءبىز ءوزىمىز ىزدەگەن لامبينوۆيتسە قالاسى قارايتىن ۆوەۆوداسىنىڭ ورتالىعى وپولە قالاسىنا اتتاندىق. ۆارشاۆادان پويىزعا وتىرىپ, 350 كم جەردەگى وپولە دەگەن قالاعا جەتتىك. لامبينوۆيتسە وسى ارادان 40 كم جەردە ەكەن. ال "Stalag-318 VIIIF" كونتسلاگەرى لامبينوۆيتسەدەن 15 كم جەردە ورنالاسقان.
پولشا مەن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بايلانىسىن جانداندىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن "پولشا-شىعىس ىنتىماقتاستىعى" قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى ەۆگەني برۋدكەۆيچ ەلشى التاي ابيبۋللاەۆ مىرزانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا وپولە قالاسىنىڭ تەمىر جول ۆوكزالىنان قارسى الدى. ەرتەڭىنە وپولە قالاسىنان 40 كم قاشىقتا ورنالاسقان لامبينوۆيتسە قالاشىعىنا بارىپ-قايتۋعا تەگىن كولىكپەن قامتاماسىز ەتتى. وسىنداي مادەني بايلانىستار ارقىلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋ جولدارى تۋرالى ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.
"پولشا-شىعىس ىنتىماقتاستىعى" ۇيىمىنىڭ سەپ بولۋىمەن پولياك بيزنەسمەندەرى وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرىمەن بەرىك بايلانىس ورناتىپتى. پولشاداعى ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى سانالاتىن وپولە قالاسى ودەر وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ەكەن.
لامبينوۆيتسە قالاشىعىنداعى مۋزەيدىڭ قىزمەتكەرى پان سەباستيان ءوز ىسىنە بەرىلگەن ادام ەكەن. مۋزەي مەن كونتسلاگەر اۋماعىن ارالاتىپ, تاريحىن اسا ىجداعاتتىلىقپەن ءتۇسىندىردى.
لامبينوۆيتسە مۋزەيىندە كونتسلاگەردە قۇربان بولعان كەڭەستىك اسكەري تۇتقىنداردى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن جاسالعان ءمۇسىندى كوردىك. قالاي بولسا, سولاي جاتقان 2 ادام بەينەسى... بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ مۋزەي قىزمەتكەرى پان سەباستيان بىلاي ءتۇسىندىردى. «كسرو باسشىسى ستالين "اسكەر تۇتقىندار تۋرالى" حالىقارالىق كونۆەنتسياعا قول قويماۋىنىڭ زاردابىن قاراپايىم كەڭەس وفيتسەرلەرى مەن سولداتتارى تارتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ءستاليننىڭ ءوز ۇلى ياكوۆ دجۋگاشۆيلي-ستالين دە بار ەدى. كونۆەنتسياعا قول قويعان ەلدەردىڭ تۇتقىندارى "قىزىل كرەست" سەكىلدى ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قامقورىندا بولدى.
كەڭەستىك تۇتقىندارمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ جاعدايى كوش ىلگەرى ەدى. ءىشىپ-جەمى قۇنارلى, جاتار ورنى تازا. تاس ۋاتۋ سەكىلدى اسا اۋىر جۇمىستارعا دا جەگىلمەدى. تۇتقىندار اراسىندا ءتۇرلى مادەني-سپورتتىق شارالار وتكىزىلىپ تۇردى. قايتىس بولسا, دىنىنە قاراي جورالعىسى جاسالىپ, تابىتپەن جەرلەندى.
ولار ءوز ەلدەرىمەن حات الىسىپ, پوسىلكا الۋعا قۇقىلى بولدى. حالىقارالىق «قىزىل كرەست» ۇيىمى دا ولاردان كومەگىن ايامادى.
ال قانداي جاعدايدا تۇسكەنىنە قاراماستان, «ساتقىن» دەپ ءوز ۇكىمەتى باس تارتقان كەڭەستىك اسكەري تۇتقىندارعا ناتسيستەر مال سەكىلدى قارادى. (ولاردىڭ ەلدە قالعان تۋىستارى دا ازىق-ت ۇلىك كارتوچكاسىنان اجىراتىلىپ, قۋعىنعا ۇشىرادى).
جۇيكەسى شىداماعان كەيبىر تۇتقىندار قاراۋىلدىڭ وعىنان ءولۋ ءۇشىن ولاردى ادەيى ارانداتىپ, كوپە-كورنەۋ قاشۋ ارەكەتىن جاسايتىن. ناتسيستەر دە وندايلاردان پاترون ايامايتىن. كۇن سايىن شىبىنداي قىرىلىپ جاتقان تۇتقىنداردى ۇيمە-جۇيمە ەتىپ, ءبىر شۇقىرعا تاستاپ ۇستىنە توپىراق تاستاي سالاتىن».
نۋ ورماننىڭ ىشىندەگى الاڭقايدا ورنالاسقان كونتسلاگەردىڭ تىزىلگەن باراكتارىنىڭ قيراعان قابىرعالارى ءالى تۇر. ءبىر باراكتى باستاپقى قالپىنا كەلتىرىپ قويىپتى. لاگەر اۋماعىنىڭ ءبىر شەتىندە ورنالاسقان قاراۋىلدىڭ مۇناراسىن دا قالپىنا كەلتىرىپتى.
لامبينوۆيتسەدە ەكى كونتسلاگەر بولدى. "اسكەري تۇتقىندار تۋرالى» حالىقارالىق كونۆەنتسياعا قول قويعان ەلدەردىڭ اسكەري تۇتقىندارىنا ارنالعان ءبىرىنشى لاگەردەن وتكەن 100 مىڭ ادامنان سوعىس جىلدارى بار بولعانى 1 مىڭ ادام قايتىس بولدى. ال كەڭەستىك اسكەري تۇتقىندارعا ارنالعان ەكىنشى لاگەردە سوعىس جىلدارىندا 200 مىڭ ادام ءوتىپتى. 40 مىڭى اۋىر ازاپتان سوندا قايتىس بولعان. كونتسلاگەر جانىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جاتىر. بىرنەشە گەكتار جەردى الىپ جاتقان زيراتقا پولياكتاردىڭ جاقسى قارايتىنى كورىنىپ تۇر. تۋعان جەردەن الىپ كەلگەن توپىراعىمىزدى سەۋىپ, وسىندا جاتقان اتالارىمىزدىڭ رۋحتارىنا ارناپ دۇعا باعىشتادىق.
102-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى وتىرعان لامبينوۆيتسەدەگى "Stalag-318 VIIIF" كونتسلاگەرىنە 1944 جىلعى ۆارشاۆا كوتەرىلىسىنىڭ قاتىسۋشىلارىن دا قاماعان ەكەن. سونىڭ ءبىرى 1929 جىلى تۋعان رومبالد مالينوۆسكيدىڭ ۆارشاۆاداعى ۇيىندە بولىپ, شاڭىراعىنان ءدام تاتتىق. ەرلى-زايىپتى مالينوۆسكيلەر وتە اشىق, قوناقجاي جاندار ەكەن.
رومبالد اتاي كونتسلاگەردەگى كەڭەستىك تۇتقىنداردىڭ شىبىنداي قىرىلىپ جاتقانىن كوزىمەن كورىپتى. ناتسيستەر شىعىس پرۋسسيانى تاستاپ قاشقان سوڭ مالينوۆسكي گەنەرال اندەرستىڭ ارمياسىنا كىرگەن. سوعىس بىتكەن سوڭ سوتسياليستىك پولشاعا ورالۋعا سەسكەنىپ, ءبىراز جىل يتاليادا تۇرىپتى. كەيىنىرەك انگلياعا قونىس اۋدارادى. سول جەردە ۆارشاۆاداعى اكە-شەشەسى ءتىرى ەكەنىن ەستىپ پولشاعا ورالعان. كوممۋنيستەردەن ابدەن قۋعىن كورىپتى. پولياك قارسىلاسۋ قوزعالىسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى تادەۋش كوستيۋشكوعا كوزقاراسىن سۇراپ ەدىم.
- كەڭەس گەنەرالى عوي! - دەپ قولىن ءبىر سىلتەدى.
- ەدۆارد گەرەك مەن ودان كەيىنگى گەنەرال يارۋزەلسكي تۇسىندا ومىرلەرىڭىز قالاي بولدى؟
- بوستاندىق بولمادى.
ارى قاراي ءتىپتى قىزىق بولدى. شالىنا سويلەپ جاتقان كريستينا مالينوۆسكايا اجەيدىڭ اۋزىنان "چۋلاككۋرگان" دەگەن ءسوز شىعىپ قالدى. سويتسەم, كريستينا اجەي 1939 جىلى ايگىلى «ريببەنتروپ-مولوتوۆ شارتىنان كەيىن پولشا بولىسكە تۇسكەندە شەشەسى, اتا-اجەسىمەن بىرگە لۆوۆتان دەپورتاتسياعا ۇشىراپ, ماري اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنا قونىس اۋدارىلادى. ارتىنان ولاردى تۇرىكمەن جەرىندەگى شاردجوۋعا ايدايدى. كۇننىڭ ىستىعىنا شىداماي شەتىنەن ءولىپ جاتقان پولياكتارعا تۇرىكمەندەر دە تىنىشتىق بەرمەپتى. كەيىن ءبىزدىڭ سوزاق اۋدانىنداعى «1 مامىر» كولحوزىنا ايداپ اكەلەدى. شولاققورعان مەكتەبىندە ساباق بەرىپ جۇرگەن كريستينانىڭ شەشەسى 1944 جىلى كەڭەس ازاماتتىعىن الۋدان باس تارتقانى ءۇشىن سوتتالىپ, كەنتاۋ ماڭىنداعى حانتاعى كەنىشىندە قايتىس بولادى. اتى-ءجونى سوفيا كراۋزە (1905 -1944). كريستينا اجەيگە حانتاعىداعى پولياك زيراتىنان اناسىنىڭ قابىرىن تاۋىپ سۋرەتىن سالىپ جىبەرۋگە تىرىساتىنىمدى ايتىپ, ۋادە بەردىم.
كريستينا مالينوۆسكايا (تومەنگى قاتاردا ورتادا) قازاقستاندا ايداۋدا بولعان
ءۇشىنشى كۇنى ۆارشاۆا ءۇشىن شايقاستا قازا تاپقان كەڭەس ارمياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ مەموريالدىق زيراتىندا بولدىق. وسىندا رەسەي ەلشىلىگى 1-حاتشىسىمەن كەزدەستىك. ول اقش, فرانتسيا سەكىلدى ەلدەرگە ءوتىپ, قايتپاي قالعان اسكەري تۇتقىندار سانى 500 مىڭعا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى كوپتەگەن قۇجاتتار ءبىر كەزدەگى انتيگيتلەرلىك كواليتسيا مۇشەسى اقش-تا ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ ىشىندە لامبينوۆيتسەدەگى III رەيحتىڭ ەڭ ءىرى كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەرىنىڭ ءبىرى "Stalag-318 VIIIF" لاگەرىنىڭ قۇجاتتارى دا بار. «بۇگىنگى كۇنى رەسەي مەن اقش اراسىندا وسى قۇجاتتاردى رەسەيگە قايتارۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. قۇجاتتار قولىمىزعا تيگەن جاعدايدا پوستكەڭەستىك ەلدەرمەن مىندەتتى تۇردە بولىسەتىن بولامىز. ول قۇجاتتار "مەموريال" سايتىنا دا جاريالاناتىن بولادى» دەدى رەسەيلىك ديپلومات. ۆارشاۆاداعى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن ۇلكەن زيراتتى تەگىس ارالاپ شىعىپ, ءبىر عانا قازاقتىڭ زيراتىن تاپتىم. قوسپانوۆ سالىق (1916-45) ەسىمدى سلدات ەكەن, رۋحىنا باعىشتاپ دۇعا ەتىپ, تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سەپتىم. ايتپاقشى, وپولە قالاسىندا دا كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتى بار ەكەن. بىراق قازاق دەيتىندەي جاۋىنگەردىڭ اتى-ءجونىن كەزدەستىرمەدىم. الەمدە شىمكەنتپەن باۋىرلاس جەتى قالا بار. وقو اكىمدىگى مەن شىمكەنت قالاسى باسشىلارى ىڭعاي تانىتىپ جاتسا, ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى وپولەمەن دە تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل جەردە تسەمەنت, مينەرالدى تىڭايتقىش جانە حيميالىق تالشىقتار وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان ەكەن. ەگىس القاپتارىنا قاراپ پولياك اگراريلەرىنەن ۇيرەنەتىن نارسە كوپ ەكەن دەپ ويلادىم. ەۋرووداق ەلدەرى تۇتىناتىن المانىڭ نەگىزگى بولىگىن پولشا وندىرەدى ەكەن. كەيبىر قوناق ۇيلەرىندە نومىرلەردە الما تۇرادى. دۇكەندەردە, كوشەلەردە بىزدەگىدەي جايمالاردا ساتىلىپ جاتىر, باعاسى ارزان. بىراق شىنىن ايتسام, ءبىزدىڭ الماداي جۇپار ءيىسى دە, ءدامى دە جوق. ەگەر ەۋروپا نارىعىنا شىعۋ باعىتىندا دۇرىس جۇمىس جاساي الساق, ءبىزدىڭ الما پولياك الماسىن ەۋرووداق نارىعىنان ىعىستىرىپ تاستارى ءسوزسىز. پولياكتاردان وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا تاجىريبە الماسۋعا بولادى. بۇل ەلدە بالالارعا ەرەكشە قامقورلىق جاسالعانى سەزىلەدى. وتباسىنداعى ءار بالا ءۇشىن اي سايىن تولەنەتىن 132 ەۆرو جاردەماقىدان بولەك, جىل سايىنعى مىندەتتى تابىس دەكلاراتسياسىن تاپسىرعاندا بالاعا جىل بويى جۇمسالعان اقشانىڭ تۇبىرتەكتەرىن تاپسىرىپ, اقشاسىن قايتا الادى ەكەن. باتىسپەن ينتەگراتسيالانۋ ءۇشىن, الدىمەن ءوزىمىز سەكىلدى كوممۋنيستەردىڭ تەپكىسىن ابدەن كورگەن شىعىس ەۋروپادان, ونىڭ ىشىندە پولياك حالقىنان ءبىراز نارسە ۇيرەنۋ كەرەك. پولياكتاردىڭ جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋ تاجىريبەسىمەن تەرەڭىرەك تانىسۋ دا ءبىز ءۇشىن ارتىق بولمايدى. رەسەي, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەر پولشا اۋماعىندا ورنالاسقان باۋىرلاستار زيراتتارىن قامقورلىققا العان ەكەن. سول بايلانىس بىرتە-بىرتە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ دامۋىنا سەبەپكەر بولىپتى. ءسوز سوڭىندا بۇل ەلدەگى جۇمىسىمىزدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساعان قازاقستاننىڭ پولشاداعى ەلشىسى التاي ابيبۋللاەۆقا جانە ەلشىلىك قىزمەتكەرى باقىتجان بولەگەنوۆكە العىسىمىزدى بىلدىرگىم كەلەدى. ءومىر شىنىبەك ۇلى, شىمكەنتتەگى №41مەكتەپ-ليتسەيدىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
