سوڭعى بەس جىلدىڭ ونە بويىندا «جىبەك جولىنداعى سۇحباتتار» سەمينارى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعىنان قۇلاعى تۇرىك جۇرت حاباردار بولسا كەرەك. جالپى, جوبا مۇرىندىعىن ۇستاۋشى, سەمينار مودەراتورى مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ العاشقىسى اقسۋ-جاباعىلىدا ءوتىپ, وعان رەسەيدەن ەۆگەني سيدوروۆ, نيكولاي اناستاسەۆ, قازاقستاننان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سياقتى قايراتكەر تۇلعالار, تاجىكستان مەن قىرعىزستاننان ويلى دا بەدەلدى ازاماتتار قاتىسقان. سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى دارحان مىڭباي سونداعى مازمۇندى اڭگىمەنىڭ ورىستەۋىنە جاعداي جاساعان. ودان سوڭ مۇحتار اۋەزوۆ قورى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن تىزە قوسا وتىرىپ, كەيىنگى سۇحباتتاردى تاراز بەن قاپشاعايدا وتكىزگەن. ال, بيىلعى تالقى وزەگىنە «ورتالىق-ازيالىق تاريحي-مادەني وزىندىك دارالانۋ» تاقىرىبى تاڭدالىپ الىنعان ەكەن. مىنە, وسى تاقىرىپقا ارنالعان سۇحباتتاردىڭ ءبىرىنشى كەزەگى جاقىندا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شىعارماشىل ءھام گۋمانيتارلىق زيالىلارىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ىستىقكول جاعالاۋىندا ءوتتى. اتالمىش سەميناردىڭ ماقساتى قازىرگى گەوساياسي احۋال-تالابىنا ساي ورتالىق ازيا ءوڭىرى ەلدەرى مەن حالىقتارى اراسىنداعى جەمىستى رۋحاني بايلانىستاردى جاڭعىرتىپ, نىعايتۋعا سەپتەسۋ بولعاندىعىن دا سۇيىنىشپەن ايتار ەدىك. وسىناۋ كوكەيكەستى اڭگىمەنىڭ ەكىنشى كەزەگى تاعى دا ىستىقكول جاعالاۋىندا, كەلەر جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
مۇرات اۋەزوۆپەن ساپارلاس بولىپ جول ءجۇرۋ جاننىڭ راحاتى ەكەنىن بىلسەمشى. الماتىدان شىققاننان-اق ىستىقكولگە جەتكەنشە اعىل-تەگىل اڭگىمەنىڭ مايداقوڭىر سامالىمەن جەلپىگەن دە وتىرعان. ىرعالا جوڭكىگەن اۆتوبۋستاعى وتىز ادامدى ۇيىتىپ, باۋراپ الدى. ءۇش مىڭ جىلدىق بابا تاريحتان باستاپ بايىپتايدى. جۇمساق ءالديلەگەن بارقىت ءۇنىنىڭ اۋەزى قانداي, اۋەنى قانداي!
قازىرگى ەلارالىق ماسەلەلەردە ەكونوميكا مەن ساياسات العا شىعادى. «ولاي بولماسىن», دەۋگە ءاددىڭىز دە جوق. بىراق ادامزاتتا مادەنيەت دەگەن ۇلى ۇعىم بار. مادەنيەت بولىنبەيدى. مىسالى, مەملەكەتتەر ءوز شەكارالارىن بەلگىلەپ, بەكىتەدى. ەكونوميكاڭىزدىڭ قۇلاعىنان ۇستاعان يەسى بار. ساياساتتىڭ مۇددەلى تارابى شە؟.. ال ەندى مادەنيەتكە شەكارا قويۋعا, ورتاسىنان ءبولىپ, تاسقورعان ورناتۋعا بولمايدى. قويا المايسىز, ورناتا المايسىز. مىنە, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ, تۋىسقان ەلدەردىڭ مادەني بايلانىستارى مەن بىرلىك-بەرەكەسىن جاڭعىرتۋدى كوزدەگەن مۇرات اۋەزوۆ باستاماشى مودەراتورى بولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ جىبەك جولىنداعى سۇحباتتارىمىزدىڭ مانزەل-ءمانىسى وسىنداي ەكەن.
جىبەك جولى ەڭ اۋەلى تاريح قوي. تاريحتىڭ تەرەڭ قويناۋىنا بويلاۋ ءۇشىن جول-جونەكەي جامبىل اۋدانى, ماتىبۇلاق اۋىلى جانىنداعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي-قورىق تاڭبالىعا اتباسىن بۇردىق. مۇندا تاس بەتىنە بەدەرلەنىپ تاڭبالانعان 3 مىڭنان اسا سۋرەتتەردىڭ ەڭ ەجەلگىسى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XIV-ءXIIى-ءشى عاسىرلارعا جاتادى. دەمەك, بۇل شاتقالدان 3300-3400 جىلدىق تاريح سىر شەرتەدى. ادامنىڭ تابانى. شوقپار ۇستاعان ادام. ساداقپەن اڭ اۋلاعان ادام. اڭدار. كۇنباستى ادام. ادەت-عۇرىپ راسىمدەرى. قازىردە تاڭبالى شاتقالى جالپىادامزاتتىق مادەنيەت وركەنيەتىنىڭ ەڭ ەلەۋلى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعىنا ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. مۇنداعى سۋرەتتەردىڭ ميفولوگيالىق مازمۇنى, فيلوسوفيالىق پايىمى, اسەمدىگى مەن ەركىندىگى كەرەمەت. عاسىرلار بويى وسىنى جاساعان ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق بابالارى نەتكەن دارىن يەلەرى بولعان دەسەڭىزشى! وسىناۋ عاسىرلار تۇكپىرىنەن ءۇن قاتقان عاجايىپ جادىگەرلەردى تەرەڭ بىلىكتى مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆتىڭ زامانالار جەلىسىن ۇزبەگەن ۋاقىت شىڭىراۋى دەپ اتاعانى وتە ورىندى-اق. ءيا, تاڭبالىداعى تاس بەدەرلەرى كۇللى ادامزاتقا تيەسىلى, بارشا حالىقتارىمىزعا ورتاق اسىل مۇرا. ولاي بولسا, بەينەلەپ ايتقاندا, جىبەك جولىنىڭ ىستىقكول كەرۋەن سارايىندا وتەر حالىقتار سۇحباتىنا بارا جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى – ەۆرەيلەر, كورەيلەر, ۇيعىر, تۇركىمەن, ورىس, سونىمەن بىرگە, ارينە, قازاقتاردىڭ وسى قاسيەتتى جەردە كيەگە جاناسقانداي, جۇرەكتەرىن بىردەي لۇپىلدەتىپ, بىرگە تولعانىپ, تەبىرەنىپ تۇرعاندىعى قانداي جاراسىمدى ەدى دەپ ويلاعانبىز ىشتەي. ءيا, ءبىزدىڭ بابا تاريحىمىزدا بىرىكتىرۋشى, بىرلەستىرۋشى, باۋىرلاستىرۋشى قاسيەت بار. وسىنداي باۋىرلاستىقتى, تاعدىرلاستىق پەن تامىرلاستىقتى العا تارتا وتىرىپ, وسى جولى جىبەك جولىنىڭ كەزەكتى سۇحباتى قازاق-قىرعىز تاقىرىبىن تاڭداۋى وتە ورىندى بولعانداي. تاعى دا مۇرات مۇحتار ۇلىنا جۇگىنسەك, ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز قىرعىزدار الماعايىپ ەكى توڭكەرىستى باستان كەشىردى, الدا پرەزيدەنت سايلاۋى كەلە جاتىر. وتپەلى كەزەڭ قيىندىعىنا سىر بەرمەي شىداعان قايسار قىرعىزستاندىقتار, ءسويتىپ, تاعى دا جولايىرىقتا تۇر. ولار ۇلى تاڭداۋدىڭ الدىندا تۇر, بولاشاققا جول ىزدەۋ ۇستىندە. بۇل دەگەنىڭىز, وتە قيىن ىزدەنىستەر. وسىنداي تولعاقتى شاقتا نە بولساڭ و بول دەپ باۋىر حالىقتى وقشاۋلاپ, جالعىز قالدىرۋ ۇلكەن ادىلەتسىزدىك بولار ەدى, وبال بولار ەدى. ءاسىلى, قازاقستان وتپەلى كەزەڭنىڭ ءون بويىندا قىرعىز حالقى ورايىندا ءوزىنىڭ تۋىسقاندىق پارىزىنان جاڭىلعان ەمەس. ءسوز رەتىنە قاراي ايتساق, بۇعان وتكەن جىلعى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ الدىندا ەقىۇ-عا توراعالىق اياسىندا قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ ارنايى ۋاكىلى جانىبەك كارىبجانوۆپەن بىشكەككە بىرگە بارعان ساپاردا دا كوز جەتكىزگەن بولاتىنبىز.
ىستىقكولدىڭ قاراسى كورىنگەندە جول بويى جەلىسىن ۇزبەگەن قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى تۋرالى تولقىن اتقان, تولقىپ اققان اڭگىمەنى ءبىر قورىتىپ تۇجىرعانداي «قىرعىزستان-استانا» ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى شافكات يسمايلوۆ: «قازاق دەگەنىمىز – دالالىق قىرعىزدار, قىرعىز دەگەنىمىز – تاۋلىق قازاقتار» دەپ ايتقان ادەمى ءتامسىل بارشامىزدىڭ كوكەيىمىزگە قونا كەتكەن. قالاي دەسەك تە, تاۋىپ ايتىلعان وسى سوزدەر ىستىقكول سەمينارىندا جالعاسقان وي-پىكىرلەردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانداي ەدى.
شىنىمەن دە, شىن ىقىلاستان شىققان ىستىق لەبىزدەر, جۇرەكجاردى سوزدەر قايتا جاڭعىرتۋعا تۇرارلىق. اسىرەسە, قىرعىز توپىراعىندا قاي اڭگىمە بولسا دا «ماناسپەن» باستالىپ, ايتماتوۆپەن ادىپتەلەدى ەمەس پە. مىڭ جىلدان استام ۋاقىت جىرلانىپ كەلە جاتقان الەمدەگى ءنومىر ءبىرىنشى ماڭگىلىك ەپوستىق جىردا قازاق ەرتەگىسىنىڭ كەيىپكەرى ەر توستىك پەن ونىڭ تۇلپارى شالقۇيرىقتىڭ, ماناستىڭ جاقىن دوسى قاتارىندا قازاق باتىرى ەر كوكشەنىڭ ءجۇرۋى تۋىستىق تامىرىنىڭ قانشالىق تەرەڭدىگىن اڭعارتار بولار. ال ەندى سول «ماناس» جىرىن العاش جازىپ الىپ, ەۋروپالىق ءھام جالپىادامزاتتىق وركەنيەتتىڭ التىن تورىنە ەنگىزگەن قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ەكەندىگىن قىرعىز باۋىرلار ۇنەمى قاستەرلەپ, ەستە تۇتاتىندىعىن وسى جولى دا تانىتپاي قالعان جوق. قىرعىزستاننىڭ قوعام قايراتكەرى وسموناكۋن يبرايموۆتىڭ ايتۋىنا جۇگىنسەك, كۇللى قىرعىز حالقىنىڭ قاسيەتى مەن تاريحىن بويىنا جيعان «ماناستى» دالا «يلياداسى» دەپ شوقاننان ارتىق باعالاي العان دا ەشكىم جوق ەكەن. قازاقتىڭ اۋەزوۆىنىڭ قىرعىزعا دەگەن كوڭىلى مۇلدەم بولەك, مۇحاڭنىڭ: «ىستىقكولگە سونشالىقتى ىنتىزارمىن. قايتا تۋسام تاعى دا ىستىقكولدى تاڭدار ەدىم» دەپ تەبىرەنۋى دە تەگىن ەمەس-اۋ. اۋەزوۆتىڭ قىزىل ساياساتتىڭ قىزىلكوزدەنىپ قىزعان شاعىندا قايمىقپاي «ماناستى» قورعاپ شىعۋى ەرلىكپەن بارابار-تىن. «اباي جولىندا» زەرە, ۇلجان انالاردان كەيىنگى ءمىنسىز ۇنامدى كەيىپكەر دە قىرعىز ىزعۇتتى ەكەن-اۋ. «قيلى زامانىندا» قىرعىز دا, وزبەك تە بار. ءيا, مۇنىڭ سىرتىندا احمەت بايتۇرسىنوۆتان ءتالىم العان اۋەزوۆتىڭ الاش ارىستارىنا ءتان تۇركىشىلدىگى جاتقانى دا انىق. سول «قيلى زاماندا»: «قىرعىز ءبىر ءىستى باستاسا جەرىنە جەتپەي توقتامايدى» دەگەن ءسوز بارىن مۇرات مۇحتار ۇلى ەسكە سالىپ ءوتتى. باۋىرلاس حالىقتىڭ وسى بىربەتكەي دە باتىر, نامىسشىل دا قايسار مىنەزى ءتۇبى قايىرلى بولارىنا لايىم سەنىممەن قارايمىز.
م.اۋەزوۆتىڭ قىرعىز ادەبيەتىنىڭ الىپتارى االى توقومباەۆ, تۇگەلباي سىدىقبەكوۆتەرمەن رياسىز دوستىعى, ءبىر كەزدەرى جاس تالاپ, حاس تالانت شىڭعىس ايتماتوۆتى وداقتىڭ ۇلى بايگەسىنە قوسىپ ۇكىلەۋى دە قوس حالىق باۋىرلاستىعىنىڭ تاعىلىمدى جارقىن بەتتەرىنە اينالعالى قاشان. ودان سوڭ شىقاڭنىڭ ۇلى ۇستازىنىڭ قىرىق جىلدان استام جابىق جاتقان «قيلى زامانىن» «نوۆىي ميردە» كۇتپەگەن جەردەن جاڭا تىنىسىن اشىپ, ءوز العىسوزىمەن ادەبي ەكىنشى ءومىرىنىڭ الامانىنا قايتا قوسقانى, شەتكە شىققاندا الىپ جۇرەر قاستەرلى قوس قىمباتىم – «ماناس» پەن «اباي جولى» دەپ جالپاق جاھانعا جار سالۋى قازاق جادىنان قالاي ۇمىتىلار؟ تاعى دا زاڭعار قالامگەردىڭ جالپى قازاق ادەبيەتىمەن, زەينوللا قابدولوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆتارمەن شىعارماشىلىق, ءھام ادامي دوستىعى ەسكە تۇسەدى. وسىندا قىرعىزدىڭ زيالى ازاماتتارى ايتماتوۆ جۇرەگىنىڭ جارتىسىمەن ءومىر بويى قازاقستاندا بولدى دەسە, ال اۋەزوۆتى بۇكىل قىرعىز حالقى جان-جۇرەگىمەن سۇيەتىنىن ايتسا, ول دا قالتقىسىز شىندىق. ءبىر كەزدەگى جامبىل مەن كەنەننىڭ ىشەك-قارىنى ارالاسقان تۋىستىعى قانداي ەدى قىرعىزدارمەن. قىرعىزدىڭ كينو ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى بولوت شامشيەۆ, تولەمىش وكەەۆ, سۇيمەنقۇل چوقموروۆتاردىڭ قازاق مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن قالاي ايتپاي تۇرا الماقپىز؟ ايتا بەرسە, مىسال كوپ. بىراق قازىردە سونىڭ بارلىعى جويىلىپ بارا جاتقانى, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ ءۇزىلىپ بارا جاتقانى ۇلكەن وكىنىش. مۇنىڭ ءوزى, مۇرات اۋەزوۆ ايتسا ايتقانداي, ەسى بار ازاماتتاردى ويلانۋعا ماجبۇرلەيدى. وسى ارادا شىلبىرىن سۇيرەتكەن, ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن تاسادا تۇرعان گەوساياسي جاعدايدى دا ەسكەرمەسكە استە بولمايدى.
مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, سەمينار بارىسىندا بىرىنشىدەن, ورتالىق ازيا ءوڭىرىندەگى گەوساياسي جاعدايدى توپشىلاپ ءتۇسىنۋگە تالپىنىس جاسالدى. ەكىنشىدەن, ءوڭىردەگى جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جايى قالاي؟ قايشىلىقتارى نەدە؟ قانداي تۇيتكىلدەرى بار؟ ءبىر-بىرىنە دەگەن وكپە-ناز, رەنىشتەرى قانداي؟ سونىڭ اۋەلى باسىن اشىپ, سوسىن جايماشۋاقتاۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ۇشىنشىدەن, ورتاق مۇرا, مادەني مۇراعاتتار. ءار ەلدە تاريحتىڭ ۇلتتىق نۇسقالارى جاسالۋدا. اركىم ءوز تاريحىن وزىنە قاراي يكەمدەپ جازۋدا. ءسويتىپ, تاريحتاردىڭ وقۋلىقتار بەتىندەگى سوعىسى باستالىپ كەتتى دەسە دە بولعانداي. ونىڭ ار جاعىندا قولعا قارۋ الىپ, قان توگىپ, سوعىسۋ عانا قالماق. ولاي بولسا, ورتالىق ازيانىڭ ءبىرتۇتاس تاريحىن نەمەسە ونىڭ مادەنيەتىنىڭ تاريحىن بارىنشا ءادىل دە اقيقات تۇردە جاڭعىرتىپ جازىپ شىعۋعا بولماس پا ەكەن؟ قوس تاراپتان دا سويلەۋشىلەر وسى جايلارعا باسا كوڭىل ءبولدى.
قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اكادەميك بەكتەمىر مۋرزۋبرايموۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ ينسپەكتورى, عىلىم دوكتورى ناتاليا كالاشنيكوۆا, قىرعىزستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى شۋحرات سابيروۆ ورتالىق ازيا بىرلىگىنىڭ قاجەتتىگىنە ايرىقشا دەن قويدى. وسىدان ءۇش اي شاماسى بۇرىن قازاقستان حالقى مەن قىرعىزستان حالقى اسسامبلەيالارى ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعان ەكەن. ءسويتىپ, قازىردە اسسامبلەيالار اراسىنداعى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل ءورىسى كەڭەيىپ كەلەدى. البەتتە, تۋىسقان ەكى حالىق اراسىنداعى الەۋمەتتىك, مادەني, عىلىم مەن ءبىلىم سالالارىنداعى ءوزارا بايلانىستاردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەشكىم كۇمان كەلتىرمەك ەمەس. وسى رەتتە ورتالىق ازياداعى ازاماتتىق جانە ۇلتارالىق توزىمدىلىك, سابىرلىلىق, تۇراقتىلىق, ىنتىماق پەن دوستىق جونىندە وسى جازدا بىشكەك پەن الماتىدا باستالعان كەلەلى اڭگىمە ودان ءارى جالعاسىن تابۋى كەرەك. قىرعىزدار ەرتەدە «ىيىق كول», ياعني اۋليە كول, قاسيەتتى, كيەلى كول دەپ اتاعان, قۇزار تاۋلار قورشاعان جاعاسىندا تابيعاتتىڭ ءتورت مەزگىلى قاتار ءومىر كەشەتىن ىستىقكول وسىنداي ۇنقاتىسۋلاردىڭ الاڭى, جىبەك جولىنداعى سۇحباتتاردىڭ زاماناۋي كەرۋەن سارايى بولا الادى دەپ تۇجىرىمدالدى.
قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە تۋىس حالىقتار اراسىندا دا كوپ تۇيتكىلدەر تۋىنداپ جاتقانىن جاسىرىپ جابۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ورتالىق ازيا حالىقتارىنا ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا اقىلداسىپ, كەلىسىپ, اعايىندىقتى جوعالتپاي, ورتاق مامىلەمەن, بەرەكە-بىرلىكپەن, ىنتىماقپەن بىرلەسە ءومىر كەشۋ ناق وسى كەزدە كەرەك. ەندەشە, «تۇركىستان», «تۇران» دەپ اتالعان ورتاق اتاۋىمىزدى ءبىر اۋىق جادىمىزعا ورالتىپ وتىرۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اسىرەسە, قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ورتاق ەرەكشەلىكتەرى, ۇقساستىقتارى جەتىپ ارتىلاتىن كورىنەدى. ونداي ۇقساستىق بارشامىزدان تابىلادى. ولاي بولسا, ورتالىقازيالىق ورتاق رۋح پەن تۇتاستىققا جول اشۋ, بازبىرەۋلەر ويلايتىنداي, تىم قيىن دا بولماس. وسى ورايدا شۋحرات سابيروۆتىڭ قازاقستان حالقى ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ دوكتريناسى وزىنە قاتتى ۇناعانىن ايتۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى, قازاق ەلىنەن باسقا ۇلت وكىلدەرى دە ءوز باقىتىن تابادى. قىرعىز ەلىندە دە سولاي.
ەندى ءبىر ءسات مودەراتور مۇرات اۋەزوۆ كونفەرەنتسياداعى پىكىرتالاستىڭ شارىقتاۋ شاعى كەلگەنىن مالىمدەپ, ەكى جاقتان سايىسكەر شەشەندەردى ورتاعا شاقىردى. سوزسايىسقا قىرعىز تارابىنان حالىقارالىق كەمال اتاتۇرىك قورىنىڭ پرەزيدەنتى وسموناكۋن يبرايموۆ, ىستىقكول قورىنىڭ پرەزيدەنتى تۇرسەنبەك چىنگىشەۆ, بىشكەك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يشەنباي ابدرازاقوۆ, قازاق تارابىنان بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار نۇرلان ەرىمبەتوۆ پەن ايدوس سارىم جانە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءالىمجان حامراەۆتار بيىك ورە مەن بەلسەندىلىك, ايتىستا ادىلدىك پەن اقيقاتشىلدىق تانىتىپ, كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققان وي-پايىم مەن زەردەلى پىكىرلەرىن ۇشتاستىرا, اسا ءبىر ساليقالىلىقپەن ساباقتاعانىن ايتا كەتكەن ابزال.
قىرعىز جاعىنىڭ تاپ وسى جولعى سايىسقا قاتىسقان ازاماتتارى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگىمەن ءتانتى ەتكەندەي. سويلەگەن ادامداردىڭ ۇشەۋى دە بيىك قىزمەتتەردە بولعان. بىرەۋى پرەمەر-مينيستر, ەكىنشىسى مەملەكەتتىك حاتشى, تاعى ءبىرى جاپونيادا ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان. ءبىزدىڭ جىگىتتەر دە وسال ەمەس. ەشكىم دە قىڭىر تارتىپ بۇرا سويلەمەي, ءجونسىز ايتىسقا جول بەرمەي, قايتا ۇلكەن ماسەلەدە ەكى جاق تا ىرىلىك پەن بىرلىكتى پاش ەتتى, ءبىر-ءبىرىنىڭ پىكىرىن قوستاپ, تولىقتىرىپ, سونشالىق جاراسىمدىلىقپەن ۇيلەستىرە ءوربىتىپ وتىردى. جينالعاندار تىلەكتەس, نيەتتەس بولىپ شىعىپ, جالپى ويلارى ءبىر ارنادا توعىستى. وسى ارادا ورتالىقازيالىق وزىندىك دارالانۋ دەگەندە قاتە ءتۇسىنىپ قالعاننان ساقتاسىن. قازاق قازاقتىعىن, قىرعىز قىرعىزدىعىن, ءاربىر ۇلت ەلدىگىن, مەملەكەتتىگىن, دەربەس تاۋەلسىزدىگىن ساقتاي بەرمەك. تەك ءبىز ارقايسىمىز قازاق, قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇركىمەن بولىپ قانا قويماي, سوعان قوسا ورتالىق ازيا حالىقتارىمىز, ورتالىق ازيا ازاماتتارىمىز دەگەن ورتاق ماقتانىش سەزىمىنە دە بولەنە بىلسەك, سول بيىك كەۋدەلى قاسيەتتى تۇرانشىلدىقتىڭ, تۇركىشىلدىكتىڭ جالعاسىنداي جەلبىرەگەن تۋىمىز ەتىپ كوتەرە بىلسەك, ەڭ عانيبەتى دە سول بولار ەدى. ءبۇتىن ورتالىقازيالىق بىرەگەي تۇتاستىق, جىبەك جولىنىڭ ءداستۇرلەرىنە ادالدىق ءبىزدىڭ مەرەي-مارتەبەمىزدى, كۇش-قۋاتىمىزدى, بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ارتتىرا تۇسپەك.
سولاي ەتسەك ءبىز از دەپ سانالمايمىز, وسىدان ءبىر عاسىر شاماسى بۇرىن احاڭ ابىز ايتقانداي, الھامديلليا, تۇركى تەكتەستەردى, ورتالىقازيالىقتاردى ءبارىن قوسقاندا 60 ميلليونداي بولامىز. وسى 60 ميلليون باۋىرلاستىڭ قۋاتى – ىنتىماق پەن بىرلىكتە. پىكىرتالاس سايىسكەرلەرى ماسەلەنى, مىنە, وسى تۇرعىدان قاراستىردى.
پىكىرسايىستى باستاعان نۇرلان ەرىمبەتوۆ: «قانعا سىڭگەن دوستىعىمىزدى, تاريحي ورتاق ءدىلىمىزدى ءوز مۇددەسىنە باسقالار پايدالانىپ كەتىپ جاتىر. شىن مانىندە امەريكاعا دا, ەۋروپاعا دا ءبىز كەرەك ەمەسپىز. ءبىزدى وزىمىزدەن باسقا ەشكىم قۇتقارمايدى», دەپ قىزۋقاندىلىقپەن الاڭداي سويلەسە, وسموناكۋن يبرايموۆ: «بىزگە ءوزارا ينتەگراتسيا تۋرالى بار داۋىسپەن ايتاتىن ۋاقىت جەتتى. ۇلى مادەنيەت جاساعان سامارقاند, بۇحارا, تاشكەنت, الماتى, استانا سياقتى ۇلى قالالارى بار ورتالىق ازيا ەندىگى جەردە ءبىر-بىرىمەن ۇتىمدى, رياسىز دا اشىق قاتىناس جاسامايىنشا دامي المايدى. وسىنى, شىن مانىندە ءبىر حالىق ەكەنىمىزدى تۇسىنەيىك تە, ءسوز ەمەس, ءىس جۇزىندە ينتەگراتسيالانعان وداق بولۋىمىز ءۇشىن سوزدەن ىسكە كوشەيىك» دەپ تۇجىردى. ايدوس سارىم ەشكىم ەنشىلەسپەيتىن باستى يگىلىگىمىز تاۋەلسىزدىگىمىز ەكەنىن ايتا كەلە, سونىمەن بىرگە ورتاق تامىر, ورتاق تاريحىمىزدان, ۇقساس دارالىعىمىزدان, دىلدەگى ورتاق قاسيەتتەرىمىزدەن قول ۇزبەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. جاھاندانۋدى ۇزەڭگى مەن ەر-تۇرماندى ويلاپ تاۋىپ, ارعىماقپەن التى ايشىلىق جولدى العان ءبىزدىڭ بابالار باستاعان. ەندى كەلىپ ءجۇسىپ بالاساعۇندى وزبەك, ۇيعىر, قازاق, قىرعىز جەكە-جەكە ءبولىپ الماي, عۇلامانى يۋنەسكو-دا ورتاق تۇركىلىك دەپ قورعاعانىمىز دۇرىس ەمەس پە. وسىنداي ارمان بار جەردە ءىس-قيمىل دا پايدا بولادى. ەندەشە, ەشقايسىمىزدىڭ دا بىرىگۋدەن باسقا امال-ءاددىمىز جوق. ال, ول ءۇشىن ساياسي وي-پايىم مەن پاراسات كەرەك دەگەن ايدوس ءىنىمىزدىڭ وسى ارادا يۋري بۋنوكوۆتىڭ: «كسرو تۇرىندەگى رەسەي يمپەرياسىن قايتا قۇرۋ كەرەك بولار» دەگەنىنە ماقتامەن باۋىزداعانداي تويتارىس بەرگەنىنە قىرعىزشالاپ ايتقاندا مەن دە «ابدەن رازى بولدىم». ەگەمەن قىرعىزستاننىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى بولعان تۋرسەنبەك چىنگىشەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرى بىرىكپەيىنشە, بىرلىكتى بولمايىنشا امەريكا مەن باتىستىڭ قوي تەرىسىن جامىلعان قورقاۋ ەكسپانسياسىنان قۇتىلمايتىنىن, كولونيا بولىپ قالا بەرەتىنىن قاداپ ايتتى. ءبىزدىڭ ءالىمجان حامراەۆ ءوز ءسوزىن تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇرعىدان بىرىگۋىنە ارنادى. «مەنىڭ بويىمدا ۇلتتىق شەكارا جوق. ولونحو, قورقىت اتا, ماناس, وعىزناما, الپامىس جىرلارى بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ مەكتەپتەرىندە وقىتىلۋى كەرەك» دەي كەلە, ول قازاقستاندا «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعى شىعۋىن ۇلگى رەتىندە ۇسىندى. «ماناستىڭ» 1000 جىلدىعىن نەگە قىرعىزدار عانا اتاپ ءوتۋى كەرەك؟ دەگەن سۇراقتى دا توتەسىنەن قويدى. تۇركى حالىقتارىنىڭ تىم قۇرىسا ءحۇى عاسىرعا دەيىنگى مادەني تاريحىن ورتاقتاستىرۋ جونىندەگى ءالىمجاننىڭ پىكىرى ويلانارلىق. ال, يشەنباي ابدرازاقوۆ: «تاريحتان ساباق الماساق, ول ءبىزدى جازالايدى. ءبىز مادەني سينتەزدەردىڭ مۇراگەرلەرىمىز. سول مۇرانى جوعالتپايىق. كىتاپ الماسۋ, ادەبي-مادەني بايلانىستار جويىلعانىنا نەگە ءتوزىپ وتىرمىز؟» دەپ نازالاندى. سولاي دەي كەلە, ول جىبەك جولىنىڭ كەلەسى سۇحباتىنا كورشىلەردى دە شاقىرۋ يدەياسى وزىنە ۇناپ تۇرعانىن جاسىرمادى.
ىستىقكولدەگى ىستىق ىقىلاستى ءۇن قاتىسۋ, ءوزارا تۇسىنىستىك شولپاناتاداعى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-كىتاپحاناسىندا ودان ءارى جالعاستى. ماۋسىم ايىندا مۇندا پرەزيدەنت روزا وتۋنباەۆا اتباسىن بۇرعان ەكەن. ەلۋ جىلدا قىرعىز ەلى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى رەت ۇلى جازۋشى جايىنا باس سۇعۋىن جاقسى ىرىمعا بالادىق. سەبەبى, يشەنباي اعا ايتقانداي, اۋەزوۆ سياقتى ۇلىلار ءبىر حالىقتىڭ عانا ماڭدايىنا سىيمايدى, ولار بۇكىل ادامزاتتىڭ ماقتانىشى. ولار حالىقتاردى بىرىكتىرەدى. ءبىز وسىنداعى اۋلاعا ۇلى مۇحاڭ ءوزىنىڭ توعىز بالاسىنا بالاپ ءوز قولىمەن ەككەن, جارقىراي بويلاپ وسكەن سىمباتتى, توعىز قايىڭعا قاراپ, ويعا شومدىق.
قورعانبەك امانجول, الماتى-ىستىقكول-الماتى.
