ارينە, ەلباسى ەڭبەگىندە شوقتىعى بيىك ءارى جان-جاقتى كوتەرىلگەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – انا ءتىلىمىزدىڭ احۋالى ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنتىمىز بۇل جولى دا اتالعان ماسەلە توڭىرەگىندە كەلەلى وي, كەمەر ءسوز ايتقان. شىنىندا, كەڭەس زامانىندا قاراكوز قانداستارىمىز ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 39 پايىزىن عانا قۇرادى. سونىمەن قاتار, بۇل جۇيە ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزگە, ءتول تاريحىمىزعا تالاي شابۋىل جاسادى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا ەمەس پە, ءبىزدىڭ ءجۇز تومدىق اۋىز ادەبيەتىمىز بەن فولكلورىمىزدىڭ جيىنتىق كىتاپ بولىپ شىققانى. سول سياقتى قازاق قوعامىنداعى زيالىلاردىڭ تاعدىر-تالايىنا زەر سالىپ قاراساڭ, ۇلتىمىز ۇلىقتاعان اباي مەن ىبىراي, شوقان سەكىلدى بەس-التى تۇلعانى عانا شىعارىپ, قالعانىنىڭ كوزىن قۇرتتى. ال وسىلارعا دەيىنگى زاماننىڭ بيلەرى مەن ولاردىڭ ءادىل شەشىمدەرى, شەشەن سوزدەرى, ەپوس-جىرلارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى حالىققا جات ۇعىمدى سىڭىرەتىن دۇنيەلەر دەپ تەرىستەلدى. وسىنداي قۇندىلىعى مەن قورى بار ءبىزدىڭ قازاق دۇنيەدەگى ۇشان-تەڭىز رۋحاني بايلىققا يە ساناۋلى ۇلتتاردىڭ ءبىرى ەدى. مۇنى ەل يگىلىگىنە قولدانۋدىڭ ورنىنا, كەڭەس زامانى كەرىسىنشە جۇمىس ىستەدى. مەكتەپ, بالاباقشا مەن جوو-دا حالىقتىق قازىنانى پايدالانۋدى بىلاي قويىپ, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋ ءىسى وتە ۇلكەن قىسپاققا الىندى. مۇنىڭ ارتىندا ماسكەۋدىڭ سۇرقيا ساياساتى جاتىپ, ءارى-بەرىدەن سوڭ, «وسى قازاقتىڭ ءوز الدىنا مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا نەگىز بار ما, جوق پا؟
ويتكەنى, تاۋەلسىز ەل بولۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ەلۋ پايىزىنان ارتىعى قازاقتار بولۋى كەرەك» دەگەن سارىندا سەريالى ماقالالار وقتىن-وقتىن جاريالانىپ جاتتى... مىنە, عاسىرلار بويى سىڭگەن وسىنداي ارەكەتتىڭ سالدارى مەن زاردابىنان ەندىگى رەتتە قۇتىلا قويۋ وڭاي شارۋا ما ەكەن؟ «ارامىزدا اسىعاتىندار كوپ» دەپ, ەلباسىمىز ءوز كىتابىندا وتە ورىندى ايتادى. دەسەك تە, تاۋەلسىزدىكتىڭ از ۋاقىتىنىڭ ىشىندە اجەپتاۋىر جەتىستىكتەر بولدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ەڭ نەگىزگى بايلىعىمىز دا, باقىتىمىز دا قولىمىزدا ەمەس پە؟ ول – اتا زاڭىمىزدا «قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىڭ ءتىلى» دەپ ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن.
ال ەندىگى ماسەلە كىمدە؟ ءاربىر كەۋدەسىندە جانى بار, ءوزىن نامىستى ازاماتپىن دەپ ەسەپتەيتىن ادام قازاقشا سويلەپ, ۇل-قىزدارىن دا قازاقشا سويلەۋگە اۋىزداندىرسا قۇبا-قۇپ. وسىنداي ويدى ەلباسىمىز ءار وتباسىندا ء«الدي-ءالدي» قازاقشا ايتىلۋى ءتيىس دەپ بۇل كىتابىندا دا قايتالايدى. بۇدان ارتىق نە دەۋ كەرەك؟ الدە, ءوز ءتىلىن ءبىلۋى ءۇشىن حالىقتى زورلاۋ كەرەك پە؟ بۇل ءبىزدىڭ ەلدەگى دەموكراتياعا قايشى. دەمەك, انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى ءار ازاماتىمىزدىڭ ار-نامىسىمەن جاندانۋى كەرەك. ويتكەنى, ءتىلدىڭ تابيعي تۇردە ءوسىپ-وركەندەۋ جولى وسى. مىسالى, ورىستىڭ تىلىنە ادەبيەت 300 جىل اۋدارىلدى. الەمنىڭ عىلىم-ءبىلىمىن يگەرۋ ءۇشىن ءۇش عاسىر قاجەت ەتكەندە, ءبىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق جەتىستىگىمىز قالاي بولادى ەكەن؟ ول ازداي, قازىر ەسىك-تەرەزەڭدى جاۋىپ, وزىڭمەن-ءوزىڭ وڭاشا وتاۋ قۇرىپ وتىراتىن زامان ەمەس قوي. قانداي قوعام بولسا دا ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جوعالتپايتىن ءدىن مەن ءدىل ماسەلەسى دە « ۇلى دالا ۇلاعاتتارىنان» تىس قالماعان. بۇل ماسەلەدە پرەزيدەنتىمىزدىڭ ايتقان پىكىرلەرىن مەملەكەتتىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى, كوزقاراسى دەپ ۇعىنعان ءجون. ماسەلەن, كەڭەس ۇكىمەتى ءدىندى جويىپ جىبەرەمىز دەپ قارالاپ, جامانداعاننان باسقا دايەك ايتقان جوق. ال ەندى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ماسەلەگە قاتىستى نە دەيدى. ول ء«دىن – مادەنيەتتىڭ ءبىر ساتىسى بولسا, ءبىزدىڭ كىسىلىگىمىز, ادامگەرشىلىگىمىز, ادامدىعىمىزدىڭ ءبارى-ءبارى ار-ۇياتىمىزبەن تىعىز بايلانىسى بار» دەدى عوي.
ءتىپتى, ءوز زامانىنىڭ اققان جۇلدىزىنداي بولىپ, جارق ەتىپ وتكەن شوقان ءۋاليحانوۆ تا, ءدىن يسلامعا دەيىن دە تاڭىرگە تابىنىپ, ونىڭ وزىندىك مادەنيەتى بولعاندىعىن ايتىپ كەتتى ەمەس پە؟ وعان بۇگىنگى تۇرمىسىمىزبەن استاسىپ كەتكەن كوپتەگەن ءداستۇر-جورالعىلارىمىز ايقىن دالەل بولا الادى. ال ەندى الگى تەرروريست اتانىپ, ەل ىشىنە لاڭ سالىپ جۇرگەندەر تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ولار ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ وتىرعاندىعىن ناقتىلايدى. راسىمەن دە, تەرروريزمنىڭ يسلام دىنىنە ەشقانداي قاتىسى جوق. حاكىم اباي ءبۇي دەيدى: «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى, سەن دە ءسۇي ول Aللانى جاننان ءتاتتi. ادامزاتتىڭ ءبارiن ءسۇي, باۋىرىم دەپ, جانە حاق جولى وسى دەپ ادiلەتتi» – دەگەن جىرىمەن ءدىن ۇستانۋ جايىنداعى ەڭ نەگىزگى ءۇش ماحابباتتى ايتادى. قازىرگى ءدىننىڭ جايى مەن كۇيىن ۇعىپ-ءتۇسىنۋ ءۇشىن ابايدان اسىرىپ, پىكىر ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس. راسىمەن دە, « ۇلى دالا ۇلاعاتىندا» ايتىلاتىنىنداي, ء«بىز – جوقتان بار, يماننان ار جاساعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلە ءجۇرىپ», قايسار رۋح, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ ارقاسىندا اقىرى تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزدىك». ال ەندى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز قانداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ, قانشاما ازاپتى كۇندەردىڭ كۋاسى بولسا دا قاريالارىن قۇرمەت تۇتقان. قازاقتىڭ اقساقالدارى – حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى. پرەزيدەنتىمىز ءوز كىتابىندا مىناداي ءبىر ەپيزودتى كەلتىرىپ, بالعىن بالالىق شاعىن ەسكە تۇسىرەدى. «بالا كەزىمىزدە مەكتەپكە بارا جاتقاندا, كەڭ كوشەنىڭ بويىندا كەڭەسىپ, وتكەن-كەتكەننىڭ سالەمىن ساتىمەن الىپ, باتاسىن بەرىپ, باقىتىڭدى ۇستەپ وتىراتىن قاريالاردى كوپ كورەتىنبىز. ولاردىڭ الدىن كەسىپ وتپەي, توقتاپ, نازارىن اۋدارىپ, اۋزىمىزدى تولتىرىپ «اسسالاۋماعالايكۇم» دەپ امانداسىپ, سونان سوڭ كوپتەن كۇتكەن كەرەك ءىستى تىندىرعانداي بولىپ, شاتتانا جۇگىرىپ بارا جاتاتىنبىز. اكەمنىڭ كوزىن كورگەن, انامنىڭ قولىنان ءدام تاتقان سول قاريالار تۋرالى بۇگىن ۇزاق جىلداردىڭ قىرقاسىنان ويلانا ەسكە الساق, سول كەزدەر ءبىزدىڭ ازاماتتىق قالىپتاسۋىمىزدىڭ سانالى ساباعىنداي بولعان ەكەن».
مىنە, ەلباسىمىز وسىنداي مىسالىمەن بۇگىنگى بالالار مەن باتاگوي قاريالار اراسىنداعى ءوز زامانىنىڭ ىستىق ىقىلاس, پەيىلگە تولى قارىم-قاتىناسىن كوز الدىڭا كەلتىرىپ, وسى ءۇردىستى ۇلىقتاي تۇسەدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتىمىزداعى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ساقتالۋى ءۇشىن قاجەت دۇنيەلەردىڭ ءبىرى. ەندەشە, مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاي وتىرىپ, الدىڭعى تولقىن مەن كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىن ءىلتيپاتتى بايلانىسقا ۇندەيتىن ۇلى دالانىڭ ەركىن ويلى ۇلاندارى ءۇشىن ۇلتتىق ۇلاعاتتىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وسى ءبىر ۇلاعاتتى وي بولسا كەرەك-ءتى.
جابايحان ءابدىلدين,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
