بيىل كۋرچاتوۆ قالاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگى مەن سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىنا وراي "بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىن قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرۋ بويىنشا كەشەندى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك جۇمىستار جۇرگىزۋ" اتتى ءۇش تومدىق مونوگرافيالار جيناعى جارىق كوردى. ماڭىزدى مونوگرافيا جىل باسىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جانە 29 تامىز – حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنىندە استانادا عىلىمي ورتا مەن كوپشىلىككە تانىستىرىلعان بولاتىن. اتالعان جيناقتى كۋرچاتوۆتىقتار ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا "25 جۇلدىزدى كۇن" شاراسى اياسىندا وتكەن جيىندا قىزۋ تالقىلادى.
"ۇلتتىق قاسىرەتتەن – ۇلتتىق ماقتانىشقا" اتتى ۇرانسوزبەن جارىققا شىققان ءۇش تومدىق الەمدە تۇڭعىش رەت سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى تاريحي شەشىم قابىلداعان جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ماقالاسىنان باستالادى جانە ۆ.شكولنيك, ە.باتىربەكوۆ, س.بەرەزين, س.لۋكاشەنكو, م.سقاقوۆ سىندى وتاندىق يادرولىق عىلىمنىڭ بىلگىر ماماندارىنىڭ ەڭبەكتەرى ەنگەن. ءبىرىنشى تومدا پوليگون اۋماعىنداعى جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋ-جاراقتى سىناقتان وتكىزۋ ينفراقۇرىلىمى مەن سىناق سالدارىن جويۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ العاشقى ناتيجەلەرى تۋرالى ايتىلسا, ەكىنشى توم بۇرىنعى سىناق الاڭى مەن يادرولىق جارىلىس كەزىندە قالىپتاسقان پوليگونعا تيەسىلى اۋماقتاعى راديوەكولوگيالىق احۋال ماسەلەلەرىنە ارنالعان. ال ءۇشىنشى توم بۇرىنعى سەمەي سىناق الاڭىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ ەكسپەريمەنتالدىق عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان اتوم قۋاتى سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنە ارنالدى.
جالپى, مونوگرافيا ەلىمىز بەن الەمگە سەمەي سىناق الاڭى اۋماعىنىڭ سان قىرلى كۇردەلى ماسەلەلەرى مەن ونى عىلىمي-تاجىريبەلىك تۇرعىدان شەشۋ جولدارىنىڭ وزەكتىلىگىن, سونداي-اق ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ عىلىمي الەۋەتىن كورسەتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. 1991 جىلى تامىزدا قازكسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. سول كەزدە پوليگون الاڭى 18 300 شارشى مەتردى قۇرايتىن. بۇل يزرايل مەن سلوۆەنيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنا تەڭ اۋماق. 40 جىل بويى سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعىندا يادرولىق قارۋدىڭ بارلىق ءتۇرى سىناقتان ءوتتى. بارلىعى 456 يادرولىق سىناق, ونىڭ ىشىندە 30 – جەرۇستى, 86 – اۋە جانە 340 جەراستى يادرولىق سىناق جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە سىناق الاڭى جابىلعان سوڭ جاس مەملەكەتىمىز شەشۋى ءتيىس كۇردەلى ماسەلەلەر پايدا بولدى. سول سەبەپتى بۇرىنعى پوليگون اۋماعىن قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرۋ بويىنشا كەشەندى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ينجەنەرلىك جۇمىستار جۇرگىزۋ ماقساتىندا 1992 جىلى قر ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى قۇرىلدى. كۋرچاتوۆتىق عالىمدار ەلباسىنىڭ اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جونىندەگى باستامالارىن جوعارى باعالايدى.
– قازاقستان سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جانە ونى تاراتپاۋ تۋرالى باستامانىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. بۇل رەتتە 25 جىل بويى دۇنيە جۇزىنە يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن تاباندى كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاقستاننىڭ بەيبىتشىل حالقى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قىزمەتى ۇلكەن, دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.
ال اتالعان كاسىپورىننىڭ باس ديرەكتورىنىڭ راديوەكولوگيا جونىندەگى ورىنباسارى س.لۋكاشەنكونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مەن الەم قاۋىمداستىعىنا تىكەلەي قاتەر توندىرگەن پوليگوننىڭ بۇگىندە بىرتىندەپ قاۋىپسىزدىگى ارتىپ كەلەدى. ەندى پوليگون اۋماعىن تولىق كولەمدە وڭالتۋ جۇمىستارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ, جەردى ەكونوميكانىڭ يگىلىگىنە بەرۋ مىندەتى تۇر.
– ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىندا قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتا ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى دامىتۋدا جانە يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى. ەلىمىز ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەسىن قۇرۋمەن بىرگە كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتە وتىرىپ, حالىقارالىق مارتەبەسى مەن ساياسي سالماعىن ارتتىرا تۇسكەنىن بايقايمىز. بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ءبىر پاراسى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق باستامالارى قازاقستانداعى عانا ەمەس, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ۇدەرىستەر مەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ وزەگىنە اينالدى, دەدى كۋرچاتوۆ قالاسىنىڭ اكىمى نۇربول نۇرعاليەۆ.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان تاعى ءبىر سالماقتى ۇلەسى رەتىندە 2009 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا كۇشىنە ەنگەن ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى كەلىسىمشارتىن قابىلداۋعا قاتىسۋىن ايتۋعا بولادى. اتالعان قۇجات نەگىزىندە يادرولىق جويقىن قارۋدى تاراتپاۋ, يادرولىق ەنەرگەتيكانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ جانە راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن لاستانعان اۋماقتاردى ەكولوگيالىق تۇرعىدان وڭالتۋ بويىنشا ماڭىزدى قادامدار قابىلداندى. ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزبەن بىرگە كۇردەلى ۋاقىت پەن سىناقتى ابىرويمەن وتكەرە بىلدىك. ەلباسىنىڭ باتىل جەتەكشىلىگىمەن حالقىمىز ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قارادى. بۇگىندە قازاقستاندى الەم جۇرتشىلىعى بەيبىتسۇيگىش ءارى گۇلدەنگەن مەملەكەت رەتىندە تانيدى, دەدى قالا اكىمى.
دۋمان اناش,
"ەگەمەن قازاقستان"
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى.
