جاسامپازدىق جارشىسى

قازاقستان مەملەكەتى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن مارتەبەمەن قارسى العالى وتىر. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءاربىر جىلى, ايى مەن كۇنى تاريحقا ءىزىن قالدىرعانى انىق. ارينە, مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ مەن نىعايۋدىڭ جولى ونىڭ نەگىزگى زاڭى – كونستيتۋتسيادان باستاۋ الاتىنى اقيقات. ويتكەنى, زاڭى جوق مەملەكەت ەشقاشان ءومىر سۇرگەن ەمەس. كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعار­عى زاڭدىق كۇشى بار, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قۇرىلىمى مەن ءمار­تە­بەسىن, ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسىن ايقىندايتىن نەگىزگى زاڭى. كونستيتۋتسيا دەموكراتيانىڭ ەڭ ماڭىزدى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى, ول جالپى­حا­لىقتىق قولداۋعا يە بولدى. كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قالاي دايىندالعانى تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعىسى» اتتى كىتابىندا: «جوبانى تال­قى­لاۋ ءۇشىن 11 ساراپشى دايىندادىم. كەي­دە ءبىز 12-14 ساعات باس كوتەرمەي جۇمىس جاسادىق. ىسكە زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, ەشبىر بەدەلگە باس ۇرماۋ باستى تالابىمىز بولدى. جوباعا سىن كوزىمەن قاراۋدى, قايتا-قايتا تالقىلاۋدى تالاپ ەتتىم. مەن جۇمىس بارىسىندا قوعامنىڭ ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن جانە ونىڭ سان قيلى وزگەرىستەرگە كوتەرىلەتىنىن, كەز كەلگەن مەملەكەتتە شەشىمىن تابار قۇجاتتار ەرتە مە, كەش پە, ءبارىبىر ۋاقىت تالابىنان قالىپ قوياتىندىعىن ويلا­دىم... الەمدىك تاجىريبەدە كونستي­تۋ­تسيانى قۇقىق ماماندارىنىڭ از عانا توبى جازىپ شىعا الاتىنىن كورسەتتى», – دەپ ەسكە الادى. كونستيتۋتسيا جوباسىن تال­قىلاۋعا 3 ميلليوننان اسا ادام قاتىسىپ, 33 مىڭ ۇجىمدىق جينالىستار وتكىزىلىپ, 3 مىڭنان استام ۇسىنىستار جاسالعان. بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان كەيىن كونس­تيتۋتسيانىڭ 55-بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, 1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكا ازا­ماتتارىنىڭ 90,5 پايىزى قاتىسىپ, ولاردىڭ 89 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانى جاقتاپ داۋىس بەردى. ەندى, مىنە, جاقىندا اۆتورى قازاقستان حالقى بولىپ تابى­لاتىن اتا زاڭىمىزدىڭ قابىلدانعانىنا 16 جىل تولدى. اتا زاڭىمىزعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلۋ ارقاسىندا 42-باپتا: «بiر ادام قاتارىنان ەكi رەتتەن ارتىق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانا المايدى. 42-باپتىڭ 5-تارماعى مىناداي مازمۇنداعى ەكىنشى بولىكپەن تولىقتى­رىل­سىن: بۇل شەكتەۋ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە قولدا­نىل­مايدى», – دەلىنگەن. بۇل, ارينە, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەن­تىنە بەرىلگەن زور سەنىم مەن ىقىلاس ەدى. مۇنداي وزگەرىستەر ءوزىمنىڭ قىزمەتىمە تىكەلەي قاتىسى بار «جەرگىلىكتى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ», ياعني ءVىىى بولىمگە دە ەنگىزىلدى. اتاپ ايتساق: ءماسليحات دەپۋ­تاتتارىنىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى 5 جىلعا ۇزارتىلدى, ءماسليحات وكىلەتتىلىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ قۇقىعى پارلامەنت سەناتىنان رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە بەرىلدى (86-باپ); وبلىستار مەن رەسپۋبلي­كا­لىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرى ءتيىستى ءماس­ليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىن­دا­لا­تىن بولادى, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بوي­ىنشا اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلۋى مۇمكىن بولدى ( 87- باپ). وسىلاردىڭ نەگىزىندە «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتا زاڭىمىزدىڭ قالاي جانە نە ءۇشىن قابىلدانعانى تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان حالقى كونستيتۋتسياعا داۋ­ىس بەرۋ ارقىلى سول وبەكتيۆتى تۇرعىدا ورنىققان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەكەمدەپ بەردى. بۇل تاڭداۋ كەزدەيسوق ەمەس. ول الدىڭعى تاريحىمىز بەن بۇگىنگى بول­مىسىمىزدان قانداي دا ءبىر الەۋ­مەت­تىك, ەكونوميكالىق داعدارىستارعا نەمەسە بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى الاۋىزدىققا بايلانىستى اۋىتقۋشىلىق­قا جول بەرمەيتىن قۋاتى توپتاسقان بيلىك جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى», – دەپ جازدى. اللاعا شۇكىر, اتا زاڭ قابىلدانعان ۋاقىتتان بەرى مامىراجاي تىنىشتىق, بەرەكەلى, بەيبىت ءومىر ورناپ كەلەدى. الەم ەكو­نو­ميكاسىن قامتىعان اۋىر داعدا­رىس­تان دا ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى اتا زاڭنىڭ ادىلدىگى, ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىلىگى مەن دانالىعى ارقاسىندا ءوتىپ كەلەدى. «قا­زاقستان بيلىك قۇرىلىمدارىن رەۆوليۋ­تسيا­لىق جولمەن كۇيرەتە سالۋعا بوي ۇرعان جوق. رەفورمانىڭ سيپاتىنا جانە دامۋ بارىسىنا وراي بىرتە-بىرتە وزگەرتىلىپ, جاڭا ساپاعا كوتەرىلدى. اسىرەسە, مەملەكەتىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋىمىزدىڭ ەۆوليۋ­تسيا­لىق سيپاتى باسىم بولعانىن ەڭ ۇلكەن تا­بىسىمىز دەپ بىلەمىن», – دەپ ەلباسىمىز «عاسىرلار توعىسى» ەڭبەگىندە ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. بۇل پىكىر ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىمەن دالەلدەندى, رەۆوليۋتسيانىڭ ايىر قالپاقتى اعايىندارعا نەمەسە ەرەۋىلشىل ۋكراين حالقىنا قاراعاندا ءوز ءومىرىمىزدىڭ تىنىشتىعىنىڭ كەپىلى – نەگىزگى زاڭ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قورعانى مەن قالقانى, ارقا سۇيەر تىرەگى بولىپ تۇرعانى اقيقات. قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ءومىردىڭ ۇستانىمى رەتىندە دەموكراتيانىڭ باستى تالابى – مەملەكەتتىك بيلىك پەن ونىڭ ورگاندارى وزدەرىن قالىپتاستىرىپ ءھام پەيىلدەرىنە بەرىلىپ وتىرعان حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرۋگە ءتيىس. ياعني, مەملەكەت حالىقتىڭ ەركىن ءبىلدىرىپ, حالىققا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. قازىرگى زاماندا الەمدە ءوزىن دەموكرا­تيالىق ەل دەپ سانايتىن مەم­لەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ۇستاناتىن تۇجىرىمى دا وسى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 3-با­بىندا: «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ تايعا تاڭبا باس­قان­داي كورسەتىلگەن. قازاقستان حالقىنا ءوز اتا زاڭى بويىنشا تەڭ قۇقىق, ءوز تىلدەرىندە سويلەۋگە, ءوز دىندەرىن ۇستاۋعا, ءتول مادەنيەتتەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭحاتشىسى, «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.