جاستارعا جايباسارلىق جاراسپايدى (ماحمەتعالي سارىبەكوۆپەن سۇحبات)

ەل ەرتەڭىنىڭ تىرەگى بۇگىنگى جاستارىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ومىرگە كەلىپ, ءبىلىم مەن تاربيە الدى, ازامات بولىپ شىڭدالدى. شىنايى تاۋەلسىزدىك قازاقستاندىق جاستارعا نە بەردى؟ تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن جاستارىمىز قالاي پايدالانۋدا؟ وسى باعىتتا م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماحمەتعالي سارىبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – ماحمەتعالي نۇرعالي ۇلى, ءسىز 2009-2012 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ, رەسپۋب­ليكا­مىزداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنا جاۋاپتى بولدىڭىز. وسىعان بايلانىستى جاستار ساياساتىنا قانداي باعا بەرە الاسىز؟ – الەمدىك تاجىريبەنى الساق, بۇگىن جاستار ساياساتىن ۇيىم­داستىرۋ نەگىزگى 3 مودەل بويىنشا دامىپ كەلەدى: ليبەرالدىق, كونتينەنتالدىق, ازيالىق. لي­بەرالدىق مودەلدە جاستار سايا­ساتى جەكە سالا رەتىندە قارال­مايدى. جاستار ساياساتى نەگىزىنەن ازاماتتىق قوعام ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل ساياسات جەكەمەنشىك كومپانيالار جانە جەكە ادامدارمەن قارجى­لاندىرىلادى. كونتينەنتالدىق مودەل بو­يىنشا جاستار ساياساتى جەكە سالا رەتىندە قاراستىرىلادى. ونى ارنايى مەملەكەتتىك ورگان ۇيىمداستىرادى. قارجىلاندىرۋ مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلەدى. ساياسي پارتيالار جاستار ساياساتىنا ارالاسپايدى. ازيالىق مودەلدە جاستارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەتەكشى باعىتى رەتىن­دە الىنادى. بۇل جۇمىسپەن جەكە مەملەكەتتىك ورگان اينالىسا­دى. قازاقستاندىق مودەل كون­تي­نەنتالدىق جانە ازيالىق جۇيە­لەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن پاي­دالانعان. رەسپۋبليكامىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1999 جىلى جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىل­دانىپ, ول 2012 جىلعا دەيىن پايدالانىمدا بولدى. بۇل قۇجات ءوز مىندەتتەرىن ورىندادى جانە زامان تالاپتارىنىڭ وزگە­رۋىنە بايلانىستى قازىرگى كۇن ۋاقىت سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الماي قالدى. نەگىزىنەن 1999 جىلعى تۇجىرىمداما وقۋشى جانە ستۋدەنت جاستارعا ارنال­عان بولاتىن. ال ولار جالپى جاس­تاردىڭ تەك قانا جارتىسىن (50%) قۇرايدى. سونىمەن قاتار, ەكىنشى جارتىسى (قالعان 50%) بۇرىنعى تۇجىرىمدامادا ەسكە­رىلگەن جوق: بۇل – جۇمىسشى جاستار, اۋىل جاستارى, ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرعان جاستار, مارگي­نالدىق جاستار جانە باسقالار. سول سەبەپتەن 2012 جىلى «2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياسا­تىنىڭ تۇجىرىمداماسى «قازاق­ستان 2020: كەلەشەككە جول» دەپ اتالاتىن جاڭا تۇجىرىمداما قابىلداندى. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى وزگەشەلىگى ول جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارىن قامتيدى. وسى تۇجىرىمدامانىڭ نەگى­زىندە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2015 جىلى «مەملەكەتتىك جاس­تار ساياساتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا زاڭى قابىلداندى. – 2012 جىلى قابىل­دانعان جاستار ساياساتى تۇجىرىم­دا­ما­­­سىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى قانداي؟ – بىرىنشىدەن, سوڭعى جىلدارى جاستارعا ارنالعان مىنانداي جوبالار دامىپ كەلەدى: «جاستار تاجىريبەسى», «جاسىل ەل», «ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا!», «جاستار كادر­لىق رەزەرۆى», «مەملەكەتتىك قىزمەت مەكتەبى», «جاستار – وتانعا». بۇگىن جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارىن قامتىپ, ولاردى بىرىكتىرەتىن جاڭا جوبالار قاجەت. ەكىنشىدەن, كەيىنگى جىلدارى مىنانداي الەۋمەتتىك جاڭارۋ باعدارلامالارى ىسكە اسۋدا: «جۇ­مىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020», «ايماقتاردىڭ دامۋ باعدارلامالارى». تۇجى­رىم­داما جاڭا مەملەكەتتىك جاس­تار ساياساتىن وسى الەۋمەتتىك باع­دار­لامالارمەن دۇرىس ۇشتاس­تىرۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, بۇگىن جاستاردىڭ ءار كاتەگوريا­سىنا (قالالىق جانە اۋىلدىق جاس­تارعا, جاستاردىڭ ەتنيكالىق توپ­تارىنا, فورمالدى ەمەس كوش­باس­شىلارىنا) ناقتى ادرەستىك تاسىلدەر پايدالانۋ قاجەت. – جاستار ساياساتىندا قانداي ماسەلەلەردى قازىرگى كەزەڭدە وتە وزەكتى دەپ سانايسىز؟ – بۇنداي ماسەلەلەر از ەمەس. مىسالى, ەلباسى كەزىندە جاس­تارعا ارنالعان «الەۋمەتتىك ليف­تىلەردى» قۇرۋدى تاپسىردى. ونىڭ مىسالى رەتىندە قابىلەتتى جاس­تاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋدى جانە جاستاردىڭ ۆولون­تەرلىق ورتالىقتارىن قۇرۋدى كورسەتتى. ەندىگى كەزدە ءار ايماقتا «الەۋمەتتىك ليفتىلەردى» قالاي قۇرامىز جانە ونىڭ ناقتى مەحا­نيزمى قانداي بولادى دەگەن ماسە­لەنى شەشۋ قاجەت. بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. ەكىنشىدەن, قازاقستاندىق قو­عام­داعى جاستار ساياساتىنا د­ەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ كە­رەك. جاستار ساياساتىن ءبىر كۇن­­دىك اكتسيالارعا, شۋلى پيار-كومپانيالارعا اينال­دىرۋعا بولمايدى. قازىرگى كەزدە كۇن­دەلىكتى, جۇيەلى جانە كەشەندى نەگىزدە ناقتى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىز جاس­تار ساياساتىندا كەزدەيسوق, فراگ­مەنتارلىق ءىس-شارالارعا جول بەرمەيمىز. سونىمەن قاتار, سان جاعىنان نەعۇرلىم كوپ جانە جاس­تاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارى قامتىلاتىن بولادى. – ءسىزدىڭ بارلىق ۋاقىتىڭىز جاستاردىڭ اراسىندا وتۋدە. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ جاس­تارمەن جۇمىس اتقارۋداعى نە­گىزگى ماقساتى نەدە؟ – مەن جاستارمەن كەزدەسكەندە ءبىر ماسەلەنى ءجيى ايتامىن. قازاق حالقىنىڭ «ادام ءومىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا» دەگەن تەڭەۋى بار. ال, ستۋدەنتتىك ءومىر بار بولعانى 4-اق جىل, وتە قىسقا ءسات. وسى جىلداردى ءبىزدىڭ جاستارىمىز وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىس. «بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ بولادى» دەگەن جاستاردىڭ اراسىندا «جايباسارلىق» كوزقاراس بولماۋ كەرەك. بارلىق نارسەنى (وقۋ, عىلىممەن اينالىسۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قوعامدىق جۇمى­سىنا بەلسەنە قاتىسۋ, ت.ب.) بىردەي جاقسى جاساۋعا بولمايدى. بىراق ءبىر ءنار­سەنى باسقالاردان جاقسى جاسايمىن دەگەن جاستاردا ۇمتىلىس بولۋى كەرەك. قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا دارىندى جانە تالانتتى, قابىلەتتى جانە قارىمدى جاستار كوپ. سول الەۋەتتى سىرتقا شىعارۋ ءۇشىن, حالىققا پاش ەتۋ ءۇشىن جاستارعا قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ قاجەت. بۇل – ۋنيۆەرسيتەت رەكتورىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جىلدان-جىلعا ستۋدەنتتىك كون­تينگەنتتىڭ ساپاسى جاقسارۋدا. وعان دالەل, «بولاشاق» باعدار­لاماسى بويىنشا اقش, ۇلى­بريتانيا, فرانتسيانىڭ ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە وقيتىن جاستاردىڭ سانى كوبەيدى, ءار جىلى وبلىس اكىمىنىڭ شىعارماشىل جاستارعا ارنالعان گرانتىن جەڭىپ الۋشىلار, جاس عالىمداردىڭ مەملەكەتتىك ستيپەنديالارىن يە­لەنۋ­شىلەر قاتارى ارتۋدا. سونىمەن بىرگە, جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 10-15 ستۋدەنتى سىرتقى اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى نەگىزىندە اقش, باتىس ەۋروپا, ورتالىق ازيانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىر اكادەميالىق كەزەڭ مەرزىمىندە (4 اي) ءدارىس تىڭدايدى. بۇنداي مۇمكىندىككە ءبىزدىڭ جاستارىمىز تىكەلەي ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر. بىردە-ءبىر ەلدە جاستار شەتەلگە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى جىبەرىلمەيدى. وسىنداي جاعداي تەك قانا قازاق­ستاندا جاسالعان. بۇگىنگى جاستار ونى دۇرىس پايدالانۋى قاجەت. – جالپى ايتقاندا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا تاۋەلسىزدىك قۇندى­لىقتارىنىڭ جاستارعا تيگىزگەن يگى ىقپالى قانداي؟ – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا جاستا­رىمىز كوپتەگەن قۇندى­لىقتارعا يە بولدى. مىسالى, ءبىز باسقا ساياسي جۇيەدە تاربيەلەندىك. كوپ ماسەلەلەر ورتالىققا ء(ماس­­كەۋگە) قاراپ شەشىلەتىن. كە­ڭەس وداعى كەزىندەگى قازاق جاس­تا­رىنىڭ بويىندا باسقا ۇلت­تارعا جالتاقتاۋ پسيحولوگياسى, «نە بولسا دا, حالىقپەن بىرگە كورەمىز» دەگەن مەنتاليتەت قالىپ­تاستى. قۇدايعا شۇكىر, ەلبا­سىمىزدىڭ جاستارعا دەگەن شىنايى قامقورلىق ساياساتىنىڭ نەگىزىندە بۇگىنگى جاستارىمىز ونداي كوزقاراستان ارىلدى. بۇگىنگى جاس­تارىمىز العىر, كەلەشەككە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. ەلباسىنا سەنەدى, ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولدايدى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعىن جاستارىمىزعا تاۋەل­سىزدىك بەرىپ وتىر. – اعا بۋىن وكىلى رەتىندە جاس­تارعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟ – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ارايلى اق تاڭىنىڭ بارقىتتى پەر­دەسىن تەك بەلسەندى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاس­تار عانا اشا الادى. سوندىقتان دا بولاشاعى زور اي­بىندى قا­زاقستاننىڭ سەنىم ارتار ازاماتتارى اسقاق رۋحتى العىر دا ايبىندى جاستار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەلىمىزدىڭ جاستارىنا قاي ۋاقىتتا دا ۇلكەن سەنىممەن قاراعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا: «مەن سىزدەر, بۇگىنگى جاستار, ەرەك­شە ۇرپاق ەكەندەرىڭىزدى قاي­تا­لاۋدان جالىقپايمىن. ءسىز­دەر تاۋەلسىز قازاقستاندا ومىرگە كەلدىڭىزدەر جانە سوندا ەرجەتىپ كەلەسىزدەر. سىزدەردىڭ جاستىق شاقتارىڭىزدىڭ ۋاقىتى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كوتەرىلۋ جانە گۇلدەنۋ ۋاقىتى. سىزدەر وسى جەتىستىكتەر رۋحىن جانە تا­بىس­قا دەگەن ۇمتىلۋشىلىقتى بوي­لارىڭىزعا سىڭىردىڭىزدەر», دەپ اتاپ كور­سەتتى. راسىندا, ۇلتتىڭ كەمەل كەلە­شەگىنە, بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ارتىلار ەڭ ۇلكەن مىندەت – ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك جانە شىنايى پات­ريوتتىق. قازاقستاننىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىن, ءتاۋ­ەل­­­سىزدىگىمىزدىڭ تامىرىن تەرەڭ­دە­تىپ, قازاق ەلىنىڭ اتىن كۇللى الەم­گە پاش ەتەتىن دە وسى – جاستار! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان» تاراز