سىر ساحناسىنىڭ ساڭلاعى

امەريكانىڭ اتاقتى جازۋشىسى فەنيمور كۋپەردىڭ XIX عاسىردا ومىرگە كەلگەن تاڭعاجايىپ رومانىنىڭ اسەرىمەن پايدا بولعان «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى» دەگەن ۇعىمدى قىزىلوردا وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ بايىرعى ارتىستەرىنىڭ ءبىرى ۇلباتاي بايادىلوۆاعا قاراتا ايتۋعا ابدەن بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, ول – وسى تەاتردى سىر توپىراعىندا قولمەن قۇرىسقانداردىڭ ءبىرى. ءبىز بىلەتىن ۇلباتاي اپايدىڭ وزىنە سۇيسىنتە قاراتاتىن ءبىر قا­سيە­تى, ومىرلىك ۇستانىمىنا مىعىم جان جاسىنان تەاتردى كيەلى قۇت­حا­نا ساناۋى. ونەردەگى باتىل­دىعى مەن ىسكەرلىگى, ساحنادا جا­ساعان سان-قيلى بەينەلەرى مەن كوكتەن جاۋعان نوسەردەي توكپە شەشەندىگى ونىڭ پسي­حو­لوگيالىق مەكتەپتەن شىڭدا­لىپ شىققانىنىڭ بەلگىسى. سوناۋ «60 جىلعىلار» اتا­لا­تىن بۋىننىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن اكتريسا 1958 جىلى الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى جانىنداعى ەكى جىل­دىق ستۋدياعا ءتۇستى. بۇلاردىڭ كۋر­سىندا قازاق ونەرىنە وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان ءانۋار مولدابەكوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ, امانجول سالمەنوۆ, تاستان وتە­باەۆ, تولەش تۇڭعىشباەۆ, شامەل ءجۇنىسوۆ, ساليحا قوجاقوۆا, ايىمتورى تايعارينا وقىدى. بۇرىنعىنىڭ كىسىلەرى ءارتىس ما­ماندىعىنا ءبىر ءتۇرلى سەنىمسىزدىكپەن قاراۋشى ەدى. ال ونىڭ اتا-اناسى بۇل جاعىنا كەلگەندە كوزى اشىق كىسىلەر بولىپ شىقتى. اكەسى ءبايادىل ءان-كۇي دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جان بولىپتى. ونى­مەن ءبىر كىندىكتەن تاراعان اعاسى ايتىس ونەرىنىڭ كەرۋەنىن تۇزگەن وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقىن رەتىندە تانىلىپتى. وسىلاي ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىزعا دارىن اكە قانىمەن, انا­نىڭ اق سۇتىمەن سىڭسە كەرەك. جاستايىنان ءان ايتۋعا قۇمار بو­لىپ ءوستى. قىزىنىڭ قالاۋىن قوش كورگەن ولار جولىنا كەسە-كول­دە­نەڭ تۇرمادى. اتا-انانىڭ اق تىلەۋى پەرىش­تە­نىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, العاشقى جانە اق­تىق سىننان سۇرىنبەي ءوت­كەن ول ءمام­بەتوۆ سىندى سۋرەت­كەردىڭ سى­نى­بىنا قابىلدانادى. ونىڭ با­عى­نا قاراي, بولاشاق تەاتر كوريفەيى سول جىلى ءماس­كەۋدەن گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەلىپ, اكتەر شەبەرلىگىنەن ءدارىس بەرەتىن. ول ءورىم­دەي جاس اكتەرلەردى ساحنا مانەرىن مەڭگەرۋگە بەيىمدەدى. سونىمەن بىرگە ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, راحيا قويشىباەۆا, ءسابيرا ماي­قانوۆا, حاديشا بوكەەۆا, شولپان جانداربەكوۆا, بيكەن ريموۆا سەكىلدى ونەر مايتال­مان­دارىنىڭ ءمولدىر بۇلا­عى­نان سۋ­سىنداتتى. ەكى جىل ەكى كۇندەي بولىپ ءوتتى دە كەتتى. ەندى ەڭبەككە ارالاساتىن كەز كەلگەندە, سىنشى باعىبەك قۇنداقباەۆ 19 جاستاعى جاس اكتريساعا سەمەيدەگى اباي تەاترىنا جولداما بەرەدى. ءسويتىپ, ول 1960 جىلى ءدام تارتىپ, ەڭبەك جولىن ەرتىس جاعا­سىنداعى قالادا باستايدى. ستۋديا قابىرعاسىنان جاڭا شىققان قىز نەبىر ايتۋلى ساڭلاقتاردىڭ ورتا­سىنا تۇسەدى. كوپ ۇزاماي, مۇنداعى بەلدى اكتريسالاردىڭ قاتارىنان تابىلادى. وسى جەردە ءوزىنىڭ ءومىر­دەگى, ونەردەگى سەرىگى اكتەر ءىزباس­قان شاكىروۆتى جولىقتىرىپ, وتاۋ قۇرادى. اكتريسانىڭ شىعارماشىلىق ساپارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ءمول­دىر ماحاببات» دراماسىندا باتەس ءرولىن ويناۋدان باستالدى. مۇنان كەيىن ءارتىستىڭ ومىرىندە ويىپ ورىن الاتىن كەيىپكەرى شىڭعىس ايت­ما­توۆتىڭ پوۆەسى نەگىزىندە جاسالعان پەساداعى «ءجاميلا» ءرولى بولدى. بۇل ءرول 1963 جىلى سەمەي وب­لىستىق اباي اتىنداعى دراما تەا­ترىنان سىر شاھارىنداعى ونەر ورداسىنا جاڭا قونىس اۋىستىرىپ كەلگەن جاس ءارتىس ءۇشىن توسىن سىي ەدى. وسى كۇنى ءوزىنىڭ قىزىلوردا تەاترىنداعى العاشقى شىعار­ما­شىلىق جولى تۋرالى ايتىلا قال­عاندا, ۇلباتاي ءبايادىلوۆا ءجامي­لانى اتتاپ وتە المايدى. شى­نىن­دا دا بۇل كەرەمەت ۇيلەسىمىن تاپ­قان قويىلىم بولدى. ساحناداعى العاشقى كورىنىستە ءجاميلا, دانيار, سەيىت ۇشەۋى استىق تيەلگەن ات اربانى شومەلەلەردىڭ جانىنا دوعارىپ قويىپ, ءوزارا ازىلدەسىپ وتىرادى. سول كورىنىستە پسيحو­لو­گيا­لىق تولعانىس ساتتەرىن ءۇش اعىن, ءۇش دارىن وكىل­دەرى كور­سە­تەدى. ساحنادا ءجاميلا بولىپ ۇلباتاي ءبايادىلوۆا, دانيار بولىپ تۇرىسجان ايناقۇلوۆ, سەيىت بولىپ وراز ءماسىمحانوۆ ويىن­دارى ءوزارا ورىلەدى. ولاردىڭ وسى كەزدەگى ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى مەن سوزدەرىنىڭ ۇندەستىگى كورەرمە­نىنە دە اسەر ەتپەي قويماۋشى ەدى. كىسىگە اقىسىن جىبەرمەيتىن وجەت ءجا­ميلا ايتىسقانمەن اي­تىسىپ, تارتىسقانمەن تارتى­سىپ, ەركەك كىندىكتىلەرگە ءوزىن قورلاتپايتىن. سول قايسار ءجا­ميلاعا قىزىق­پاي­تىن جان جوق. سەبەبى, وندا ايەلگە ءتان ناز دەسەڭ ناز, قىلىق دەسەڭ قىلىق, كورىك دەسەڭ كورىك بار. ءبىر كۇنى ايتقانىم زايا كەتپەيدى دەگەن­دەردىڭ ءبىرى وسمان ءجونسىز ىرجالاڭداپ, تيىسە بەرگەن كەزدە ويى بۇزىق وسپاداردى ول دەرەۋ قايىرىپ تاستايدى. كەلەسى ءبىر ساحنادا از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن تۇيىق مىنەزدى جىگىت دانيار سوعىس جايىن ايت­قان­دا, ۇلباتاي – ءجاميلانىڭ ەكى كوزى بوتالاپ جىلاپ قويا بەرەتىن ءساتى بار. سونداعى ءجاميلا ۇلبا­تاي ءبايادىلوۆانىڭ تراكتوۆكاسىندا سەرتىنە ادال, سەنىمگە مىقتى, قايسار جان. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, تەاتر ساح­ناسىنا كەلگەن جارتى عاسىر ىشىندە اكتريسا ەكى جۇزگە تارتا ءرول ورىنداپتى. اتاپ ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان – شولپان» كومەدياسىنداعى – شولپان, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنداعى» – كۇنىكەي, «اقان سەرى – اقتوقتىسىنداعى» – ءمارزيا, ق.­مۇ­حا­مەد­جا­نوۆ­تىڭ «قۇداعي كەلىپتىسىندەگى» – مارفۋعا, س.ءجۇ­نىسوۆتىڭ «اجال مەن اجا­رىنداعى» – اجار, ب.برەح­تىڭ «كاۆ­كازدىڭ بور شەڭ­بەرىندەگى» – مارو جانە اسپاز ايەل, ب.ءمايليننىڭ «شۇعا­سىن­داعى» – كۇل­زيپا, م.كا­رىمنىڭ «اي تۇتىلعان ءتۇ­نىندەگى» – ءزۇبارجات, ت.احتانوۆتىڭ «اكە مەن با­لاسىنداعى» – ساۋلە ءسار­سەنوۆنا, س.جامالدىڭ «قارا گۇلدەرىندەگى» – امول, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدەسىندەگى» – ەۆا برويەر, س.ءشاي­مەر­دەنوۆتىڭ «ءانىم سەن ەدى­ڭىندەگى» – قارعاش, م.عاپ­پاروۆتىڭ «تۇزدى شولىندەگى» ءرا­بيا وبرازدارى ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنان وزىنشە سىر شەرتەدى. – سوڭعى جىلدارى وبلىستا تەاتردىڭ جاي-كۇيىنە جاقسى كوڭىل بولىنە باستاعانىن ايتقىم كەلەدى, – دەيدى كەۋدەسىنە «قۇرمەت» وردەنىن تاققان اكتريسا. – جىلىنا بىرنەشە پرەمەرانىڭ تۇساۋىن كەسەتىن كەزەڭگە جەتتىك. بۇل تىڭ سەرپىلىس ايماقتى ونەر مەن مادەنيەت­تىڭ ناعىز جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باسقارىپ تۇرعان كەزدە باستاۋ الدى. پاراساتتى پايىم­نىڭ يەسى بۇل باعىتتاعى قامقور­لىقتى ەڭ الدىمەن ونەردىڭ كيەلى قۇتحاناسى – تەاتر عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىرىپ بەرۋمەن قولعا الدى. ونىڭ سوڭىنان جاڭا قويىلىمدارعا جول اشىلدى. سول ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسى ءبىزدى قۋاندىرادى. كورەرمەنىنىڭ كوز الدىندا ءوسىپ, ولاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن ساحناگەردىڭ ەڭبەكقور­لىعى جاستاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا ۇلگى بولماق. ەسەيگەن شاعىندا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ءومىر بويى جيعان قورىن ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان جاستارعا ۇيرەتۋدى ءوزىنىڭ بورىشى ساناي­دى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوش­پەس ونەرگە, سونىڭ ىشىندە تەا­ترعا ارناپ كەلە جاتقان ۇل­باتاي ءبايادىلوۆانىڭ جاس­تار­عا بەرەرى ءالى دە كوپ. جاڭاگۇل سەردالى, تەاترتانۋشى. قىزىلوردا.