- قايرەكە, قولىڭىزداعى كونە دومبىراڭىزدىڭ اتاعىن ەستىپ اڭسارىمىز اۋعالى ءبىراز بولدى. سۋ جاڭا «تويوتا كامري 40» اۆتوكولىگىنە باسپا-باس سۇراعان ادامدار بولدى دەيدى. وسى راس پا؟ - ءبىر ايتۋلى اقىن اعامىزدىڭ وسىنداي ۇسىنىس جاساعانى راس. - بەرمەدىڭىز بە؟
- ەندى, قولىمدا وتىر عوي. كەيىن تاعى ءبىر ءيسى قازاققا بەلگىلى ءانشى اعام, «بۇل دومبىراعا ءۇي بەرەم دەسە ويلانىپ كورەر مە ەدىڭ؟» دەدى. دومبىرا تانيتىن كۇيشىنىڭ ءبارى ەرەكشە ىقىلاس تانىتادى. كونتسەرتتەردە كۇي تارتقانىمدا تىڭدارماندار ىشىنەن, «دومبىراڭنىڭ ءۇنى باسقا دومبىرالاردان وزگەشە ەكەن» دەپ جاتادى. - قۇپيا بولماسا ول كىسىلەردىڭ اتىن اتاۋعا بولا ما؟ - ەشقانداي قۇپيالىعى جوق, بىراق ەل-جۇرتتىڭ الدىنداعى بەدەلدى كىسىلەردىڭ سۇراعانىن بەرمەي بەتىن قايتاردىم دەپ اتىن اتاپ وتىرۋ ىڭعايسىز عوي.
- ال, سوندا بۇل دومبىرا ءسىزدىڭ قولىڭىزعا قالاي ءتۇستى؟ كىمدىكى؟ قاي جىلى جاسالعان؟
- وسىدان ءۇش جىلداي ۋاقىت بۇرىن قولىما ءتۇستى. ءبىر كۇنى اۋىلدا تۇراتىن اعام حابارلاسىپ, وسىنداي دومبىرا تاۋىپ الدىم دەدى. دەرەۋ العىزدىم. كەلگەندە قاراسام, موينى, بەتتاقتايى سىنىپتى. ارقاسىندا «1937» دەگەن جانە توتە جازۋمەن جازىلعان جازۋ بار ەكەن. كەيىن جىگىتتەر, «ايتبايدان...» دەگەن جازۋدى وقىدى, تاعى ءبىر جازۋلار وشكىندەۋ ەكەن, دۇرىس وقىلمادى. قىزىق, مەنىڭ فاميليام ايتباي عوي, بىراق بۇل دومبىرانىڭ فاميلياما ەش قاتىسى جوق. قالاي ەكەن, بۇل دومبىرانىڭ سويلەيتىنىنە ەش كۇمانىم بولعان جوق. قازاقى ادام تۇرىنەن كورىنىپ تۇرادى عوي, سول سياقتى دومبىرا وزىنە تارتتى دا تۇردى. ءسويتىپ اعاما, «ەندى بۇل دومبىرا تۋرالى ويلاۋشى بولما» دەپ, ورنىنا ءجۇز سەكسەن مىڭ تەڭگەگە جاساتقان دومبىرام بار ەدى, سونى سالىپ جىبەردىم. بۇل دومبىرانى سول پەتروپاۆل جاقتا بىرەۋ قوقىسقا لاقتىرىپ تاستاعان دەيدى. ونى بىرەۋ كورىپ الا سالعان. ول تاعى ءبىر كىسىگە بەرگەن, ودان بىرەۋ ءبىر جارتى اراق بەرىپ العان دەگەن سەكىلدى شىم-شىتىرىق شاتىسقان تاريحى بار ايتەۋ. قىسقاسى, سوڭىندا مەنىڭ تۋعان اعام ءبىر اۋىلداسىنىڭ ۇيىندە سىنىپ جاتقان جەرىنەن كورگەن دە سۇراپ العان. سودان مەن مۇنى شەبەرگە بەرىپ, سىنىعىن تاڭدىردىم عوي. كەرەمەت ىستەدى. بەتتاقتايىن دا اۋىستىردى, ونىسى ەندى وتە ءساتتى شىقتى. موينى جۋان بولعانى دۇرىس ەدى, ءسال جىڭىشكەرىپ كەتتى, ونى مەن دە باسىندا ەسكەرتۋىم كەرەك ەدى, ايتپاپپىن. ءسويتىپ, شەك تاعىلىپ, پەرنە باسىلعاندا ويلاعانىمداي, ءتىپتى ودان ون ەسە كەرەمەت بولىپ شىقتى عوي, سويلەدى كادىمگىدەي. ارمانداعان كۇيلەرىمدى قاپىسىز تارتقىزاتىنا سەندىم. ول قۋانىشتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. - قانداي كۇيلەر ەدى ارمانىڭىز؟ ءوزى وسىنداي دومبىرا جولىقسا دەپ ارمانداپ ءجۇرۋشى ەدىم. ونىڭ سەبەبى, بالا كەزدەن بەرى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ تارتقان كۇيلەرىن تۋرا سولاي تارتسام دەگەن ارمانىم بولاتىن. دومبىراعا ەندى قىزىعىپ جۇرگەن 16 جاسىمدا تۋعان اعام ەربول, «ابىكەن حاسەنوۆتى نەگە تىڭدامايسىڭ» دەپ ايتا بەرەتىن. ءبىرىنشى رەت «سارىجايلاۋ» كۇيىن تىڭدادىم. «شىركىن-اي, وسىلاي تارتۋ كەرەك ەكەن عوي» دەپ ويلادىم. بىراق, ول كەزدە ەسسىز قۇشتارلىق قانا ەدى, كەيىن سانالى, كاسىبي تۇردە جان-جاعىنان مويىندادىم. باسقا مۋزىكانتتارمەن, كەرەك دەسەڭىز, الەمنىڭ نە ءبىر مىقتى مۋزىكانتتارىمەن سالىستىردىم. ابىكەن حاسەنوۆ شىنىندا تەڭدەسسىز مۋزىكانت. ماسەلەن, لەوناردو دو ءۆينچيدىڭ «مونو ليزاسىنا» ادام قانداي كوڭىل كۇيمەن قاراسا, كارتيناداعى مونو ليزا دا وعان سولاي قارايدى ەكەن دەپ ايتادى عوي. ال ەندى ءبىز ۇستازىم جانعالي ءجۇزباي ەكەۋمىز ابىكەننىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەردى تالاي تىڭدادىق, تالاي رەت «وسى جەرىن وسىلاي تارتقان» دەپ بەكىتىپ تاستاعان كەزدەرىمىز بولدى. بۇگىن قاراساڭىز, ەكپىنمەن تارتقان سياقتى, كەلەسى كۇنى تىڭداساڭىز وتە باياۋ تارتىپ وتىرادى. عاجاپ پا؟ عاجاپ! ەندى وسىلاي ابىكەنشە تارتۋ ءۇشىن, سونىكىندەي دومبىرا كەرەك بولاتىن. سول ارمانىم وسى دومبىرانى تاپقان كەزدە ورىندالدى. كەيىن سالىستىرىپ كورسەم, ابىكەن حاسەنوۆتىڭ دومبىراسىنىڭ ۇنىمەن بىردەي. ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «قوڭىردى», «بوزايعىردى» تۋرا سولاي ورىنداۋدى قاي كۇيشى ارمان ەتپەيدى؟ ال ونى سولاي ورىنداۋ ءۇشىن سول كەزدەگىدەي ءۇن شىعاراتىن دومبىرا كەرەك. مىنا دومبىرا سول ارمانعا ءبىر قادام ەمەس, ءجۇز قادام جاقىنداتادى عوي. تالانتىڭ جەتسە, ۇستىنەن باسىپ, تۋرا سول دەڭگەيدە تارتۋعا دا بولادى. قازاقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان پەرنە باسۋ تۇرلەرى بار. سولاردى ىستەي الساڭ, بۇل دومبىرا كەرەمەت سويلەپ بەرەدى.
- سوندا وسى كۇنگى كوپ دومبىرالار...
- قازىرگى دومبىرالار سەنى دەگەنىنە كوندىرەدى. ولار رەلس سياقتى. ايتقانىنان شىعا المايسىڭ. ال بۇل دومبىرا سەنىڭ ىرقىڭمەن جۇرەدى. ات سەكىلدى. جۇمساق. ءيىرىم-قايىرىمعا كونگىش. ەگەر كونتسەرتتە كۇي تارتىپ وتىرىپ ءبىر قاتە جىبەرسەڭ, قازىرگى دومبىرالار شاڭق ەتىپ, (وسەكشى قاتىندار سەكىلدى) قاتەلىگىڭدى پاش ەتەدى. ال, مىنانىڭ دىبىسى وندايدى جاسىرىپ جاۋىپ كەتەدى, بىلدىرمەيدى. ايىبىڭدى جاسىرادى. جانعالي جۇزباەۆ ءبىر كەزدەرى ساۋساق باسۋعا بايلانىستى ءبىر ماسەلە كوتەردى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە دومبىرانىڭ دەڭگەيىن قايتسەك كوتەرەمىز دەپ, ادامدار سكريپكا, بالالايكادا بار, ساۋساق باسۋ ادىستەرىن دومبىراعا ەرەجە عىپ ەنگىزگەن. سول كەزدە قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ساۋساق باسۋى جوعالىپ كەتكەن. ابىكەننىڭ, ماعاۋيانىڭ ساۋساق باسۋىن كوزبەن كورىپ ۇيرەنىپ العان شاكىرت جوق. كۇيشىلەردى قۋعىن-سۇرگىنگە سالعاندا دومبىرانى وتقا جاققان كەزەڭ بولدى عوي. ەندى ءبىز ونى قايدان ۇيرەنەمىز؟ مەن مىسالى «قوڭىردى» تارتا الماي ءجۇردىم. بىراق تارتقىڭ كەلەدى. ءسويتىپ, ىزدەنەسىڭ عوي. ولاي كورەسىڭ, بۇلاي كورەسىڭ, بىراق ۇستىنەن تۇسە المايسىڭ. ال ەندى مىنا دومبىرا قولىما تيگەن كەزدە, كوزىم شاراداي جاندى. ون التى جاسىمنان باستاپ, ودان بەرى ون توعىز جىلداي ۋاقىت ءوتتى, كۇندە دەسەم دە ارتىق ەمەس, ابىكەن حاسەنوۆتىڭ جۇمباعىن شەشەمىن دەپ كەلە جاتىرمىن. سول جۇمباق وسى دومبىرا قولىما تۇسپەسە,سول كۇيى شەشىلمەي كەتەتىنى انىق ەدى. مىنە, بۇل دومبىرانىڭ ءۇنى بۇرىنعى قاريالاردىڭ داۋىسى سياقتى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ شالدارىنا تارتىپ بەرسەڭ ولگەن اتالارى ءتىرىلىپ كەپ سويلەپ وتىرعانداي تىڭدايدى.
- ال ابىكەن حاسەنوۆتىڭ دومبىراسى قايدا؟
- بار. ىقىلاس مۋزەيىندە تۇر دەپ ەستىدىم. ءوزىم شەرتىپ كورگەم جوق. نەگىزى مۋزەيلەردە قانشاما كەرەمەت دومبىرالار بار. اقتوعايعا بارعاندا ءبىر دومبىرا كوردىم, كەرەمەت شەشەن دومبىرا. ەندى ساقتالىپ, تۇرعانى دۇرىس تا شىعار, بىلمەيمىن. مىنا دومبىرانى دا مۋزەيگە وتكىزىپ, اقشا المايسىڭ با دەگەندەر بولدى. ونداي ءسوز ادامدى قورلاۋ عوي.
- ابىكەننىڭ كۇيلەرى قالاي جازىلىپ قالدى؟
- ابىكەننىڭ تاريحى – تراگەديا. ءوزى كوپباي دەگەن بي-بولىستىڭ تۇقىمى ەدى. بالا كەزىنەن بارشىلىقتا وسكەن ادام. كەيىن اشتىققا ۇشىراپ, بەس بالاسى, تۋىس-تۋعانى تۇگەل قىرىلىپ قالعان. ەڭ سوڭىندا ءبىر قىزى قالادى. سونى امان الىپ قالام دەپ جانتالاسقان. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ويانسا قوينىندا جاتقان قىزىنىڭ دا دەنەسى سۋىپ قالعان عوي... سودان بوسىپ, الماتىعا كەلەدى. سول جاقتا ساكەن سەيفۋلليندى تابادى. ساكەن ءبىر امالىن تاۋىپ تەاترعا ورنالاستىرىپ, جانى قالادى عوي جارىقتىقتىڭ. بىلەسىز بە, ابىكەن قايتىس بولعاندا شاكەن ايمانوۆ ۇكىمەتكە بارىپ سوڭعى جۇمىستارىنا بەس مىڭ سوم اقشا سۇرايدى, سوندا ءمينيستردىڭ ورىنباسارى «ابىكەنگە بەس مىڭ كوپ» دەپتى. ماڭگۇرت قوي! شاكەن ايمانوۆ كۇيىپ كەتىپ: «سوندا سەن بەس مىڭ سوم ءبولۋ ءۇشىن نەشەۋىمىز ءولۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ەكەن. ابىكەننىڭ قايتا تۋمايتىن قازاق ەكەنىن بىلگەن عوي ولار. ابىكەندى جەرلەپ جاتقاندا احمەت جۇبانوۆ «بولدى, قازاقتىڭ ون ساۋساعىن جەرلەپ جاتىرمىز» دەگەن ەكەن. ابىكەننىڭ كۇيلەرى تاسپاعا سوندا الماتىدا جازىلادى. مۇرالارىمىزدىڭ ساقتالۋى ءۇشىن الەكساندر زاتاەۆيچ, بوريس ەرزاكوۆيچ, لاتيف حاميديلەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە بولدى عوي. تالانتتاردى, ونداعى ايىرىقشا ءۇندى تانىعان ولار. سوندىقتان دا قاجىرمەن ەڭبەك ەتتى. بوريس ەرزاكوۆيچ: «مەن قازاق مۋزىكاسىن نوتاعا العاش ءتۇسىرىپ جۇرگەن تاجىريبەسىز كەزىمدە, ءاندى قايتا-قايتا ايتقىزعانىمدا شىداممەن ءوتىنىشىمدى ورىنداعان دالا ورىنداۋشىلارىنا العىسىم شەكسىز» دەپ جازىپتى. وسىنى وقىعان كەزدە كوزىمە جاس كەلىپ, قاتتى تەبىرەندىم.
- ءان مەن كۇيدى نوتاعا تۇسىرۋدە ءوزىڭىز دە ءبىراز ەڭبەكتەندىڭىز عوي. جالپى, قايدا ءبىلىم الدىڭىز؟ كۇيشىلىكتەن باسقا عىلىمي جۇمىستارعا قالاي كەلدىڭىز, كەڭىرەك ايتا كەتىڭىزشى.
- پاۆلوداردا كوللەدجدە وقىدىم, ودان وسى جاقتا مۋزىكا اكادەمياسىن ءبىتىردىم. ودان سوڭ پاۆلوداردا بەس جىل جۇمىس ىستەدىم. كەيىن ۇيلەنگەن كەزىمدە كەلىنشەگىم نۇرعانىم ءبىرىنشى كۋرستا ەركەعالي راحماديەۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە وقىپ ءجۇردى. ۇستازى «بۇدان مىقتى كۇيشى شىعادى» دەپ جاقسى باعا بەرگەن سوڭ, وقۋىن تاستاتۋعا قيماي, ءوزىم استاناعا كوشىپ كەلدىم. سوندا مارقۇم ءبازارالى مۇپتەكەەۆ مەنى فولكلور ورتالىعىنا جۇمىسقا الدى. ءدال سول كەزدە جانعالي جۇزباەۆ ەلۋ جاسقا كەلىپ قالعان ەكەن, سول كىسىنىڭ ورىنداعان كۇيلەرىن نوتاعا ءتۇسىرۋدى تاپسىردى. سودان ءوزىم بار, يمانعازى نۇراحمەت ۇلى دەگەن اعامىز بار, نۇرعانىم بار ۇشەۋىمىز قىرىق شاقتى كۇيدى نوتاعا تۇسىردىك. ودان كەيىن عابدىلحاق بارلىقوۆ دەگەن كۇيشىنىڭ ورىنداۋىنداعى جيىرما بەس كۇيدى نوتاعا تۇسىردىك, ول ەكى كىتاپ بولىپ شىقتى. كەيىن قايرات بايبوسىنوۆ ورىنداعان ءتورت ءجۇز ءاندى جانە دە زاتاەەۆيچ نوتاعا تۇسىرگەن ءجۇز شاقتى ءاندى رەداكتسيالاپ, كىتاپ قىلىپ شىعاردىق. سول كىتاپتى دايىنداۋ بارىسىندا نەبىر قىزىق جايتتاردىڭ بايىبىنا بارا باستادىم عوي. - ماسەلەن؟ - ماسەلەن, «گاۋھارتاس» ءانىن الايىق. ونى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, مادەنيەت ەشەكەەۆ سىندى الدىڭعى انشىلەردىڭ ورىنداعانىن تىڭدادىق. بىراق ونداعى ىرعاق ءبىرتۇرلى ەر ادامعا كەلمەيتىندەي سەزىلە بەرەتىن. راس قوي؟ ال بيبىگۇل تولەگەنوۆا اپامىز ورىنداعاندا بۇل ءان قالاي قۇلپىردى؟ كەرەمەت اۋەلەدى, جۇرتتىڭ كوكەيىنە قونا كەتتى. الايدا ءاننىڭ سوزىنە قاراساق: «اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي, نۇرلى ەكەن ەكى كوزىڭ جاققان شامداي» دەيدى. ەر ادام ورىندايتىن ءان. ياعني, جىگىتتىڭ قىزعا ايتاتىن ءسوزى. ەندى نەگە ەر ادامنىڭ تابيعاتىنا كەلمەيدى. سويتسەم, گاپ باسقادا ەكەن. ءبىز ورىنداپ جۇرگەن «گاۋھارتاس» مايرا شامسۋتدينوۆانىڭ ورىنداعان نۇسقاسى بولىپ شىقتى. الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ كىتابىندا بۇل ءاننىڭ ەكى نۇسقاسى دا بار. ەر ادام ايتقان نۇسقاسى بار, ول باسقاشا. ول ەندى ەر ادام ايتسا جاراسىپ-اق تۇر. جالپى, بىزدە ايەل ادامداردىڭ ءان ايتۋى قانداي بولعان دەگەن وي كەلەدى. مۇحاڭنىڭ «اباي جولىندا» «...ايگەرىم زىلعارانىڭ كوپ ءيىرىمدى «جيىرما بەسىنە» سالدى» دەيتىن جەرى بار. سول ءسوزدى وقىعاندا ويلانىپ قالىپ ەدىم. ءاسىلى, ايەل ادام ءاندى قاتتى ايقايعا سالىپ, سوزبالاقتاپ ايتپايتىن بولسا كەرەك. ايەلدىڭ ورىنداۋىندا ءيىرىم-قايىرىمى كوپ بولاتىن سەكىلدى. وعان زاتاەۆيچ جازىپ العان اندەردىڭ نوتاسى دا دالەل بولادى. ايەل ورىنداعان اندەردە ءيىرىم-قايىرىم كوپ, جىپىر-جىپىر بولىپ جازىلعان. ال ەر ادام ورىنداعان اندەر ونداي ەمەس.
- بۇل دا ءبىر جاڭالىق بولدى. ەندى ءبىر سۇراق. ءسىز جەكە كونتسەرت بەرمەدىڭىز بە؟ رەپەرتۋارىڭىزدا قانشا كۇي بار؟
- ماعاۋيا حامزين تارتقان كۇيلەردىڭ بارلىعىن دەرلىك تارتامىن. ول كىسى تارتقان كۇيدىڭ ءوزى قىرىقتان اسادى. سودان سوزاق كۇيشىلەرىنەن, بايجىگىتتەن تارتامىن. ابىكەن تارتقان كۇيدەن تەك جاپپاس تارتقان دەيتىن ءبىر «قوسباسارىن» عانا بىلمەيمىن, الا الماي ءجۇرمىن. بىراق جاقىنداپ قالعان سەكىلدىمىن. ودان باسقاسىنىڭ ءبارىن تارتامىن. جيىرماداي كۇي عوي. كەلەسى جىلى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ تۋعانىنا 120 تولادى. كوكتەمدە ابىكەن مەن ماعاۋياعا ارناپ, كەش وتكىزبەك ويىم بار. قۇدايىم بۇيىرسا, «قوسباساردى» سوندا تارتامىن.
- نە دەيمىز, امانشىلىقتا بولايىق. سول كەشتە قاتقان تەرىدەي قۇرىسىپ قالعان قۇلاعىمىزدى ءجىپسىتىپ, قۇرىشىن قاندىرۋعا جازسىن!
- ءامين!
اڭگىمەلەسكەن,
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
