ەسباي كۇيشىنى ەسكەرۋسىز قالدىرمايىق

بار عۇمىرىن قازاقتىڭ قارا دومبىراسىمەن بايلانىستىرىپ, كۇي ونەرىنىڭ مول مۇراسىن قالدىرعان دالا دارابوزدارىنىڭ ءبىرى – ەسباي كۇيشى بالۇستا ۇلى. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, بايدىڭ تۇيەسىن باعا ءجۇرىپ, دومبىرا پەرنەلەرىنەن ەرەكشە كۇي سازىن ىزدەگەن تالانتتى بالانىڭ العاشقى باعىن اشقان شەرنياز اقىن جارىلعاس ۇلىمەن جولىعىسۋى ەدى. اتاعى اسپانداعان اقىنعا كوناعاسى بەرىپ وتىرعان باي ەسبايدى شاقىرتىپ مەيمانعا كۇي ورىنداپ بەرۋىن سۇرايدى. دومبىراشى بالا نەشە ءتۇرلى قۇبىلىسقا سالىپ تارتقان كۇي اياقتالعان كەزدە, شەرنياز: «بۇل كۇي نە دەپ اتالادى, شى­را­عىم؟» دەپ سۇراپتى. «ءوزىمنىڭ ءۇيىمنىڭ ءتو­رىنەن وسى داستارقاننىڭ شەتىنە كەلۋىمدى سۋرەتتەگەنىم عوي» – دەپتى كۇيشى بالا. سوندا شەرنياز قولىن جايىپ باتا بەرىپ, بايدان بۇل بالانىڭ بولاشاعىنا باس-كوز بولۋدى سۇرانادى. مىنە, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن باي ەسبايدىڭ قاسىنا ءوزىنىڭ بالاسىن قوسىپ, ەل ارالاپ ونەرىن شىڭداۋىنا رۇقسات بەرەدى. ەل اراسىندا اتاعى ەستىلە باستاعان ەسباي تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى قاراماعىنداعى اداي وكرۋگىنە قاراستى ويماۋىت – جەلتاۋ دەگەن جەردى قونىستانعان داۋلەتتى ازامات تاراقتىڭ دومبىراشى ۇلى ابىلدى ىزدەپ بارادى. ول توكپە كۇيدىڭ ءتاڭىرىسى, ساز سۇلەيى ابىلدان وراپ قاعۋ (تريولدىق قاعىس) ءادىسىن ۇيرەنىپ, وسى قاعىستى قولدانۋ ارقىلى ءوزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە جەتتى. ابىل ۇستازىنىڭ «اقساق قۇلان», «جوشى حاندى» ورىنداعاندا تىڭداۋشىلارى كوزىنە ەرىكسىز جاس الادى ەكەن. ەسباي دومبىرانى ارقاسىنا, توبەسىنە قويىپ تا, ءتىپتى شابىتتانعان شاعىندا باشپايىمەن تارتاتىن شەبەر كورىنەدى. ايتسە دە, «اقجەلەڭنىڭ» 62 ءتۇرىن (تارماعىن) شىعارىپ ورىنداعان كوز تويماس كۇيشىنىڭ عۇمىرى قايشىلىقتارىنا تولى. بىرىنشىدەن, اتى ايگىلى كۇيشى شاڭىراق قۇرىپ, ۇرپاق سۇيمەگەن ادام. ەكىنشىدەن, ونىڭ جازىقسىز قۋعىنعا ۇشىراۋى. ەسباي تەكەدە (ورال) جۇرگەن ساپارىندا كوشەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر روتا شاماسىنداعى سولداتتاردى كورىپ, وتىرا قالىپ ءبىر كۇيدى شەرتە جونەلەدى. دومبىرا ءۇنىنىڭ اسەر ەتكەنى سونشالىق , سولداتتار جۇرىسىنەن شاتىسىپ, كەيبىرەۋلەرى كوماندانى ۇمىتىپ, تۇرا قالىپ كۇي تىڭداعان سىڭايلى. سولداتتارىن «ايت-داۆايلاتىپ» تارتىپكە شاقىرىپ جۇرگەن وفيتسەردىڭ ايقايىنا ۇندەستىرە تاعى ءبىر كۇيدى ورىنداعاندا جىگىتتەر ساپقا ورالىپ, ءجۇرىپ كەتىپتى. بۇل كۇي كەيىننەن «اڭكى-تاڭكى» دەپ اتالادى. وسى وقيعادان كەيىن بەلگىلى كۇيشى «سيقىرشى ادام» دەگەن جالاعا ءىلىنىپ, استراحان, ۇيشىك قالالارىندا بىرنەشە مارتە تەرگەۋدەن وتكەن كورىنەدى. بۇل ەستەلىكتەر كۇيشى بابامىزدىڭ ومىرىنەن الىنعان ۇزىندىلەر عانا. دارىندى كۇيشى عۇمىرىن ا.زاتاەۆيچ «500 كازاحسكيح پەسەن ي كيۋيەۆ», ا.جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى», پ.اراۆين «جانرى كازاحسكوي ينسترۋمەنتالنوي مۋزىكي», ت.مەرعاليەۆ «دومبىرا سازى» اتتى ەڭبەكتەرىندە زەرتتەپ, ءوز تۋىندىلارىنا ەنگىزدى. ەڭ قۋانىشتىسى, ا.توقتاعانوۆ 1991 جىلى ەسباي كۇيشىنىڭ 29 شىعارماسىن كۇي-تاباققا جازدىرعان. بيىلعى جىلى ەسباي كۇيشىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولادى. باتىس ءوڭىرىنىڭ باي قازىنالى داۋلەسكەر كۇيشىسىنىڭ بۇل مەرەيتويىنا وراي وبلىس باسشىلىعى رەسپۋبليكالىق كۇي سايىسىن وتكىزسە, قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان زور ۇلەس بولار ەدى. سايپەدەن سيداعاليەۆ اتىراۋ وبلىسى