كەڭەس وداعى كەزىندە تاجىكستان مەن وزبەكستان ورتالىق ازياداعى ەڭ تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتا بولعان ەلدەر ەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى ونىڭ اسەرىن ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ, ينفراقۇرىلىمدىق ىدىراۋ جانە ساياسي شيەلەنىس تۇرعىسىنان سەزىندى. 1992-1995 جىلدارى تاجىكستانداعى ازامات سوعىسىنان كەيىن تاشكەنت پەن دۋشانبە اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار ۇدەمەلى ناشارلاي باستادى جانە ونسىز دا تومەن دەڭگەيدە بولعان ساۋدا اينالىمى مىندەتتى ۆيزالىق رەجىم مەن شەكتەلگەن جول, اۋە جانە تەمىر جول بايلانىسى سالدارىنان بىرتىندەپ وتە تومەن دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتتى.
2000-جىلداردىڭ باسىندا وزبەكستان ءوزىنىڭ كورشىسىمەن ۆيزالىق رەجىمدى باستاپ, 2010 جىلى تاجىكستانمەن تەمىر جول بايلانىسى جەلىلەرىن بىرجاقتى تارتىپپەن بۇعاتتادى. تاجىكستاننىڭ تەمىر جول ارقىلى يمپورتى مەن ەكسپورتىنىڭ باسىم بولىگى وزبەكستان اۋماعى ارقىلى وتەتىندىكتەن, ەل سىرتقى الەمنەن وقشاۋلانىپ قالدى. 2011 جىلدىڭ سوڭىندا تاشكەنت, اسىرەسە, قىسقا مەرزىمدە ىشكى تۇتىنۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە بايلانىستى تاجىكستانعا گاز جەتكىزىلىمىن ازايتىپ, 2013 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تولىعىمەن توقتاتتى. وسىنىڭ سالدارىنان تاجىك كومپانيالارى كومىر پايدالانۋعا ءماجبۇر بولدى جانە بۇل جاعداي ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ ودان ءارى تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. ماسەلەن, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالى-مى 2000 جىلعى 500 ملن دوللاردان 2014 جىلى 2,1 ملن دوللارعا دەيىن كۇرت ءتۇسىپ كەتتى.
سونىمەن قاتار, ەتنوستىق ازشىلىقتارعا بايلانىستى ارتقان شەكارا داۋ-دامايلارى, ەلدەردىڭ ورتاق شەكاراسى ارقىلى وتەتىن لاڭكەستەرگە قاتىستى الاڭداۋشىلىق جانە ەنەرگەتيكالىق ساياساتتان تۋىنداعان مۇددەلەر قاقتىعىسى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا كەدەرگى بولدى. 1999 جىلى وزبەكستان تاجىكستانمەن شەكاراسىنا مينا قويا باستادى. بۇل ارەكەت كوپتەگەن ازاماتتىڭ قۇرباندىعىنا سوقتىردى. تاشكەنت مۇنى وزبەكستان يسلام قوزعالىسىنىڭ اۋعانستاننان وزبەكستان اۋماعىنا تارالۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداعان ءىس-ارەكەت دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىستى.
الايدا, سوڭعى بىرنەشە جىل ىشىندە ەكى ەل دە ۇقساس ىشكى ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ, «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ اۋعانستاندا تولاستاماعان شابۋىلدارى مەن يليم-ءنىڭ (دايش – قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) ورتالىق ازيانىڭ راديكال توپتارىن تارتۋى سياقتى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەرگە ۇشىراعاندىقتان, جاقىنداسۋ جولىندا ءبىرقاتار ارەكەتتەر باستالدى. شىن مانىندە, تاجىكستان-وزبەكستان قارىم-قاتىناستارى دۋشانبەدە وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) سامميتىندە ەكى ەل باسشىسىنىڭ 2014 جىلى كۇزدە وتكەن وتىرىسىنان كەيىن نىعايا ءتۇستى. 2014 جىلى ەكى ەل اراسىندا 2,1 ملن دوللار بولعان تاۋار اينالىمى 2015 جىلى 12 ملن دوللارعا جەتكەنىن جانە 2016 جىلدىڭ العاشقى سەگىز ايىندا 41,9 ملن دوللاردى قۇراعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
الايدا, دۋشانبە مەن تاشكەنتتىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىنا سەرپىن بەرىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن ءوربىتۋگە نەگىزدەلگەن وڭ قادامدار وزبەكستاندا بيلىكتىڭ اۋىسۋىنا تۇسپا-تۇس كەلگەنىن اتاپ وتكەن ابزال. 2016 جىلعى 2 قىركۇيەكتە وزبەكستاننىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ قايتىس بولعاننان كەيىن بيلىك تىزگىنى ۇكىمەت باسشىسى شاۆكات ميرزيەەۆكە وتكەن بولاتىن. ش.ميرزيەەۆ وزبەكستاننىڭ ۋاقىتشا پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالىپ, 2016 جىلعى جەلتوقساندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن سوڭ, رەسمي تۇردە قىزمەتىنە كىرىستى. 2016 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون سامارقاند قالاسىندا يسلام كاريموۆتىڭ جەرلەۋ ءراسىمىنە قاتىسىپ, وزبەكستاننىڭ بولاشاق پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆپەن كەزدەستى. تاراپتار يسلام كاريموۆ بيلىك باسىندا بولعان كەزدە تۋىنداعان ماسەلەلەردى ءبىرلەسىپ مامىلەگە كەلۋ ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋگە ۋاعدالاستى.
ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ جانە شەكارادان وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى ءراسىم تالاپتارىن جۇمسارتۋ تاجىكستان پرەزيدەنتى مەن وزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى اراسىنداعى سىندارلى ۇنقاتىسۋدىڭ ءناتيجەسىندە جۇزەگە استى. باسقا دا ماڭىزدى قادام 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا, 20 جىلدان استام كەزەڭنەن كەيىن تاشكەنت پەن دۋشانبە اراسىنداعى تۇراقتى اۋە قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادى. تاراپتار شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا قايتا ورالۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. سەبەبى, ءالى دە شەكارانىڭ كەيبىر بولىكتەرىن رەتتەۋ قاجەت.
ەكى ەل اراسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام روگۋن بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى جاسالدى. وسى ورايدا, ون جىلدان استام ۋاقىت بويى روگۋن بوگەتىنىڭ قۇرىلىسىنا قارسى بولعان تاشكەنتتىڭ بۇل قۇرىلىستى اياقتاۋ ءۇشىن ۆاحش وزەنىن بۇعاتتاۋ جونىندە قارسى پىكىر بىلدىرمەدى.
2016 جىلعى 27-28 جەلتوقساندا دۋشانبەدە ءوزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميسسيانىڭ 4-ءشى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا وزبەك دەلەگاتسياسىنا پرەزيدەنت شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ 2017 جىلى قولايلى ۋاقىتتا دۋشانبەگە رەسمي ساپارمەن كەلۋى ءۇشىن شاقىرۋ بەرىلدى. سونىمەن قاتار, ەكى ەل ءبىر-بىرىنە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن جەتكىزۋ جانە تەمىر جول كولىگى بويىنشا سالىقتار مەن تاريفتەردى جۇمسارتۋ جونىندە كەلىستى. شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا كوبىرەك جاڭا وتكىزۋ پۋنكتتەرىن اشۋ جانە ەكى ەلدىڭ كەدەن ورگاندارى اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىققا باستاماشىلىق جاساۋ بويىنشا جوسپارلار جاسالدى. كوميسسيانىڭ كەلەسى وتىرىسىن 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكىزۋ كەلىسىلدى.
وكىنىشكە قاراي, تاجىكستان جانە وزبەكستان ەكى ەل اراسىنداعى تەمىر جول بايلانىسىن, اسىرەسە 2012 جىلى قيراتىلعان تاجىكستاننىڭ حاتلون پروۆينتسياسىنا باراتىن تەمىر جول بايلانىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە ءالى كۇنگە دەيىن ورتاق شەشىمگە كەلگەن جوق. وسى ورايدا, ەكى ەلدىڭ ازاماتتارى ۆيزا الۋ ءۇشىن كونسۋلدىقتاردا كەزەككە تۇرۋدىڭ ورنىنا, ەلگە جەتكەن مەزەتتە اۋەجايدا ۆيزا الامىز دەپ ۇمىتتەنۋدە. بۇل ءتارتىپتىڭ كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى تاشكەنت پەن دۋشانبە ءتيىستى كەلىسىمگە قول قويۋ كەرەك. جالپى, ۆيزالىق رەجىم ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
قورىتىندىلاي كەلە, ەكى ەل اراسىندا ەنەرگەتيكا مەن ساۋدا سالالارىنداعى تىعىز بايلانىستى بايقاۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, ەكى ەل اۋعانستانمەن شەكارانى بولىسۋدە, سول ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە جاقىن سەرىكتەستەر بولىپ, ءبىر-بىرىمەن بارلاۋ اقپاراتتارىن الماسۋلارى اسا ماڭىزدى. تاشكەنت پەن دۋشانبە اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتىڭ كۇشەيۋى ايماقتاعى الىپ مەملەكەتتەرگە ءارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءتيىمدى بولارى انىق. وسى ورايدا, وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى ديالوگتىڭ كۇشەيۋى ءۇشىن اتالعان ەكى ەلگە قولداۋ كورسەتىلۋ قاجەت. وزبەكستان 2012 جىلى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى قۇرامىنان شىعۋىنا ءارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋگە نيەت ءبىلدىرمەۋىنە بايلانىستى قاجەتتى قولداۋدى شىۇ شەڭبەرىندە ءجۇزەگە اسىرۋعا بولادى. وسىلايشا شىۇ ەلدەرى ۇيىم شەڭبەرىندە ەكى ەل اراسىندا ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن ديالوگتىڭ ارتۋىن ىنتالاندىرا الادى.
جۇلدىز بايزاقوۆا,
ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى
استانا
