قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى قانداي؟

«الەمنىڭ لوگيستيكالىق كارتاسى» دەگەن ۇعىمنىڭ قولدانىسقا ەنگەنىنە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. بۇل قازىرگى ۋاقىتتىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتى ىسپەتتى دۇنيە. ويتكەنى, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا داۋىرىندە ەل مەن ەل, قۇرلىق پەن قۇرلىق اراسىنداعى تاۋار الماسۋ مەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىستارىنىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىر. قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان جاھاندانۋ ۇعىمىن بىلاي قويعاندا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىسكەرلىك, وندىرىستىك بايلانىستارسىز قازىرگى الەمدى ەلەستەتۋ قيىن. ال وسى لوگيستيكالىق كارتانىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟ ماسەلەن, عالامشاردىڭ ەكى بولىگىنە ورنالاسقان دامىعان مەملەكەتتەر اراسىنداعى قانداي دا ءبىر ءتيىمدى كەلىسىمدەردىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ولارعا ءۇشىنشى مەملەكەتتىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىندىگى انىق. بۇل جاعدايدا ءۇشىنشى ەل ءۇشىن مۇمكىندىك كوزى اشىلماق. اۋماقتىق ەرەكشەلىكتەرگە ساي ىشكى قىزمەت كورسەتۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تاڭداعان ەلدەر ءۇشىن بۇل ەكونوميكالىق تابىسقا جەتۋدىڭ دە جولى بولماق. الەمدىك تاجىريبەدە قۇرلىق پەن قۇرلىقتىڭ اراسىن جالعاپ, اينالىمداعى جۇك پەن جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ مەن وتكىزۋ ارقىلى عانا ەكونوميكاسىنا قوماقتى تابىس ءتۇسىرىپ وتىرعان مەملەكەتتەر بار ەكەن. دالەل ىزدەگەندەر ءۇشىن ۆەنگريا مەن شۆەيتساريانىڭ تاريحىن وقۋدى ۇسىنامىز. ياعني, «الەمنىڭ لوگيستيكالىق كارتاسى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ اياسىنا, وسى ءۇشىنشى ەلدىڭ ترانزيتتىك, لوگيستيكالىق الەۋەتى, ءتىپتى كولىك جولدارى مەن تەمىر جولىنىڭ ساپاسى مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ بارلىق تۇرىنە قاتىستى ۇعىمدار سىيىپ جاتىر. ءبىز وسى الەمدىك ماڭىزعا يە قۇجات تۋرالى ءسوز بولا قالعان جاعدايدا, الپاۋىت مەملەكەتتەر تاراپىنان قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك تاسىمالداۋ الەۋەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىرعاندىعىنا ماڭىز بەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ قولايلى جاعىراپيالىق ورنالاسۋى دۇنيەجۇزى ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق اينالىمىنا دا ىقپال ەتۋگە جول اشىپ وتىر. بۇل تالاپتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى نەگىزگى باعىتتىڭ ءبىرى رەتىندە ايتىلدى. جولداۋدىڭ 5-باعىتى بولىپ تابىلاتىن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى باسىمدىعى بولىپ بەلگىلەندى. «وعان قازىردىڭ وزىندە قوماقتى ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. ەندى ودان ەكونوميكالىق قايتارىم الا باستاۋ قاجەت» دەپ اتاپ وتكەن ەلباسى قۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزى جولدارىن دا كورسەتىپ بەردى. ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ نەگىزگىلەرى رەتىندە كونتەينەرلەرمەن تاسىمالداناتىن جۇكتەردىڭ كولەمىن 7 ەسەگە, ياعني 2 ميلليون كونتەينەرگە دەيىن, ال جولاۋشىلاردى اۋە كولىگىمەن تاسىمالداۋدى 4 ەسەگە, ناقتىلاعاندا 1,6 ميلليون ترانزيتتىك جولاۋشىعا دەيىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق, ەلىمىز ترانزيتتىك تاسىمالداۋدان تۇسەتىن تابىستى 5,5 ەسەگە كوبەيتىپ, جىلىنا 4 ميلليارد دوللارعا دەيىن تابىس تابۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ وتىر. جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەر تابان استىنان تابىلا كەتكەن تالاپتار ەمەس, بۇعان دەيىن جوبالانىپ, ءيى قانعان, يگىلىگىنە كوز جەتكەن جوبالاردان باستاۋ العاندىعى انىق. ەلباسى اتاپ وتكەن جاڭا ەۋرازيالىق لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تاجىريبەسى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. ەلباسى وسى جولداۋدا: «2015 جىلى مەن «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسىن ۇسىندىم. وتكەن 2 جىل ىشىندە باعدارلاما ءوزىن تولىق اقتادى» دەدى. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا «ەلىمىزدىڭ كولىك جانە ترانزيت الەۋەتىن تولىق اشۋ ءۇشىن كورشى ەلدەرمەن ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىل قاجەت. جۇكتەردىڭ ەركىن ءترانزيتىن, كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ مەن ولاردى جاڭعىرتۋ ءىسىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. كولىك ينفراقۇرىلىمىن باسقارۋعا, قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت» دەگەن مىندەت جۇكتەدى. بۇل رەتتە قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن «جاڭا جىبەك جولى» ارنايى جوباسىنىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعانىمىزدى تىلگە تيەك ەتۋىمىز كەرەك سياقتى. ماسەلەن, كورشى قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى مەن وندىرىستىك ليدەرلىگى ارقاسىندا قۇرلىقتاردىڭ نازارى قازاقستانعا دا اۋىپ تۇرعانى انىق. ياعني, «الەمنىڭ لوگيستيكالىق كارتاسى» اياسىندا قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋعا ەۋروپا ەلدەرى مۇددەلى بولىپ وتىر. ناقتى مىسال ءۇشىن ايتالىق, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قىتايدان ۇلىبريتانيانى بەتكە العان جۇك پويىزى جولعا شىققان بولاتىن. كورشى ەلدىڭ چجەتسزيان پروۆينتسياسىنداعى يۋ قالاسىنان لوندوننىڭ باركينگ اۋدانىنا دەيىنگى 11 999 شاقىرىم قاشىقتى ەڭسەرگەن جۇك پويىزى قازاقستان تاراپىنىڭ لوگيستيكالىق قىزمەت تالاپتارىنا تولىقتاي ساي ەكەندىگىنىڭ ءبىر دالەلى بولدى. رەسەي, گەرمانيا, بەلارۋس, پولشا, بەلگيا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ شەكاراسىن باسىپ وتكەن پويىزعا العاشقى قىزمەت كورسەتىلەتىن اۋماق قازاقستان بولعان ەدى. جۇكتەردى كەدەندىك تەكسەرۋ كەزىندەگى ءتۇسىرىپ, تيەۋ, بۋىپ-ءتۇيۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ سىرتىندا تەمىر جول بويىنداعى تەحنيكالىق قولداۋدىڭ ءوزى ەلىمىزدەگى لايىقتى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءبىر ىزگە تۇسكەندىگىن كورسەتتى. ەندىگى جەردە ەلباسى جولداۋىندا جۇكتەلگەن مىندەت رەتىندە بۇل سالانىڭ دامۋىنا ناقتى كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. جالپى, ءبىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدىڭ ارتۋى ەۋروپا ەلدەرى مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى دا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەنى انىق. مىسالعا, قىتايدىڭ باتىس قاقپاسىنان اتتانعان جۇك سۋ جولى ارقىلى ەۋروپانىڭ ورتالىعىنا جەتكەنشە 40 تاۋلىككە دەيىن ۋاقىت جوعالتادى ەكەن. نەمەسە ءدال وسى جۇكتى ۇشاق ارقىلى تاسىمالداۋ سۋ جولىنا قاراعاندا 10 ەسەگە قىمباتقا تۇسەتىن كورىنەدى. ال قورعاستاعى قۇرعاق پورتتىڭ ىسكە قوسىلۋى كارى قۇرلىققا باعىتتالعان جۇك كەرۋەنىن 15 كۇن ىشىندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, لوندونعا جەتكەن جۇك پويىزى ايشىلىق الىس جولدى 18 كۇن ىشىندە ءجۇرىپ وتكەن بولاتىن. دەمەك, قازاقستاننىڭ «الەمنىڭ لوگيستيكالىق كارتاسىنداعى» ورىنى سالماقتى دەگەن ءسوز. دىتتەپ كەلگەندە, ەلىمىز جاڭا ەۋرازيالىق لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى باستى مىندەتكە الا وتىرىپ, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك پەن تازا پايدا ۇلەسىنە قول جەتكىزەتىنى انىق. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كولىك حابىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كەپىلى. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى وسى جولداعى ستراتەگيالىق باعىتى ايقىنداۋشى قۇجات بولىپ قالا بەرەدى. قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»