63 جىلدان كەيىن وتەلگەن ايىپ

كۇز ايى ەدى. كۇن بوراسىنداۋ. «بوگەن» ەلدى مەكەنىنەن اۆ­تو­بۋسقا وتىردىم. بۇل بايا­عى, 1921 جىلى, پرولەتاريات كوسەمى ۆ.ي.لەنين ارال بالىق­شى­لارىنا حات جولداپ, اشتىققا ۇشى­را­عان پوۆولجە حالقىنا جو­مارت قولدارىڭدى سوزىڭدار دەپ ءوتىنىش ەتكەندە ايرىقشا ۇلەس قوسقان اۋىل-دى. جانىما ەتجەندى كىسى جاي­عاس­تى. كوپتەن تانىسپىز. قايىپ سۇلەيمەنوۆ. قازىر قىزىلوردادا تۇرادى, جاسى سەكسەنگە تاياپ قالعان. ءوزى «بوگەننەن» 7-8 شا­قى­رىم ارالىقتاعى 20-30 ءۇيلى, تە­ڭىز جاعاسىنداعى «ءتاۋىر» قىس­­تاعىندا تۋىپ وسكەن. اكەسى ەسەنوۆ سۇلەيمەننىڭ كاسىبى با­لىق­­شى ەكەن. ءيليچتىڭ حاتىنا جا­ۋ­ا­پ رەتىندە 2,5 اي اۋلاعان با­لىعىن تەگىن بەرگەندەردىڭ ءبىرى. – جالعىز ءبىزدىڭ اكەي مە؟ – دە­دى قايىپ ك ۇلىپ, – ساعىندىق, تولەگەن, ابدىكارىم جانە باس­قا­­­­لارى دا كۇزگى ابىرجىمەن الى­سىپ, ءجۇرىپ, جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن. سودان بەرى دە زۋلاپ 95 جىل وتە شىعىپتى-اۋ! – جاس كەزىڭدە ويناق سالعان اتامەكەنگە تاعزىم ەتكەلى كەلە جاتقان بولارسىز؟ – جوق-ءا... قازىر «تاۋىردە» دە, ونىمەن ىرگەلەس « قىزىل قاي­ىر­دا» دا ەل جوق. بۇل جولى 63 جىل بۇرىنعى ايىبىمدى وتەپ, كوڭىلىم تىنشىپ قايتىپ با­را­مىن. – قالاي دەدىڭىز! – دەپ ونىڭ ءاجىمسىز اجارىنا تاڭدانا قاراپ قا­لىپپىن. ايىبى نەسى؟ ول دا ماعان تەسىلە قالدى. – ءاي, بالالىق-اي!.. الدە اسىرە قىزىعۋ ما؟ «تاۋىردە» ارا­لاس زاتتار دۇكەنى بولدى. 1948 جىلى عوي. سوعىستان كەيىن­گى حا­لىق شارۋاشىلىعى قال­پىنا كەل­مەگەن قيىنداۋ كەز. اش­قۇر­ساق­بىز. كيىم-كەشەك تاپشى. ۇلكەن كالوشتى كەزەك-كەزەك ءسۇي­رەتەمىز. قالىڭ قاردا مەكتەپ­كە قاراي جالاڭ اياق جۇگىردىك تە... وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە ءدۇ­كەن­گە اياق كيىم ءتۇسىپتى. قازىرگى ءۇي ىشىندە كيەتىن جەڭىل اياق كيىم. ونى كيۋ بىزگە ارمان. ونشا قىم­بات تا ەمەس. بىراق اقشا جوق. بە­سىنشى سىنىپتامىن. «كىشى ءتۇ­بەكتەگى» جەتى جىل­دىق مەكتەپ­كە جاياۋ قاتىناپ وقي­مىن. دۇكەنشى جۇپان ەسىمدى اعاي. سوعىستان قايتقان مايدان­گەر. اكەسى تاجىمبەت يشان مەشىت ۇستاعان دەسەدى. وزىمشە جوسپار قۇردىم. ءىڭىر قاراڭعىسى. قاراۋىلدا تۋىستاس ءىنىم ءادىلحان تۇردى. دۇكەننىڭ ءۇپ-ۇلكەن تەرەزەسىن وپ-وڭاي اش­تىم. ءسويتىپ, «تاپىشكەنىڭ» 4-5 جۇبىن قويىنعا تىقتىم. تە­رەزە اينەگىن قايتا جاۋ­ىپ, تايىپ تۇردىق... سىباعاما ەكى جۇ­بى ءتيدى. ەسىك الدىنا كەلگەن­دە ءبىر تىل­سىم «توقتا!» دەپ ج­ە­كىر­گەن­دەي بولدى. ال ۇيگە كىرەم. قايدان ال­دىڭ دەيدى. اقشا جوعى ايان. نە دەي­مىن. ال مەكتەپكە كيىپ با­رام. «ادەمى ەكەن» دەيدى. «با­عاسى قانشا؟» دەيدى. نە دەي­مىن؟ قۇرىسىن, باسىم قاتتى. سو­دان قورانىڭ قۋىسىنا, ءشوپ-شا­لاڭنىڭ اراسىنا ەكى جۇپ اياق كيىم­دى تىعا سالدىم. جەتى جىلدىقتان سوڭ ارالعا كە­لىپ, ناعاشىمنىڭ ۇيىنە جاتىپ №13 مەكتەپتە وقۋىمدى جال­عاستىردىم. اتتەستاتقا يە بول­عاسىن شوفەرلىق كۋرستا وقىپ, ارال اۆتوبازاسىندا 10 جىل جۇك ماشيناسىن جۇرگىزدىم. 1967 جىلى قىزىلورداعا كوشىپ №1 اۆتوبازادا ۇزاق جىل ەڭبەك ەت­تىم. زەينەتكە شىقتىم. ءۇيلى-با­راندى, بالا-شاعالى بولدىم. تىل ارداگەرىمىن. دەسە دە, باياعى ۇرلىعىم ويىمنان كەتپەيدى. جۇرەگىمە قارا داق بو­لىپ جابىستى دا قالدى. قالاي قۇ­تىلام؟ سۇراستىرسام, جۇپان اعا دۇنيەدەن وزعان. قىمبات جەڭ­گەي سول قارا شاڭىراقتا وتىر ەكەن... «بوگەنگە» جەدەل كە­لىپ, مەشىتكە سوعىپ اعا رۋحىنا قۇ­ران باعىشتادىم. ءبىر قىزىعى, الگى مەشىت تاجىمبەت يشاننىڭ اتىندا ەكەن دە, جۇپان اعانىڭ انۋاربەك ەسىمدى بالاسى سوندا يمام ەكەن. قىمبات جەڭگەمە با­رىپ سالەم بەردىم. وسىلاي دا وسى­لاي دەپ «جىرلاپ» اياق كيىم­نىڭ قۇنىن الدەنەشە ءوسىم­مەن ءتو­لەپ, «مەنى كەشىرىڭىز», با­تا­ڭىزدى بەرىڭىز, – دەدىم. – وي-ي, اينالايىن-اي, – دەدى جەڭ­گەي ءسوز توركىنىن ءتۇسىنىپ, – ءپا­لەنباي جىلعى بالالىق شا­­لى­سىڭدى ۇمىتپاي, الدىما كە­لىپ تۇرعان ساعان راحمەت. كەش­تىم, كەشىردىم, جاي قو­لىڭ­دى, دەپ اق باتاسىن بەردى. * * * قامىستىباس ستانساسىنا جەت­­كەسىن قايىپ مىرزا اۆتوبۋس­تان ءتۇسىپ قالدى... كوزدەن تاسا بول­­عانشا تەرەزەدەن قاراپ وتىر­دىم. باياعى ەتجەندى, اۋىر دە­نەسى جەڭىلدەنىپ, قانات بايلاپ ۇشىپ بارا جاتقانداي ەلەس­تە­دى... «يماندى ادام – يبالى ادام» دەمەكشى, جول ۇستىندە كەيىپ­كەر­دىڭ ءوز اۋزىنان ەسىتكەن حيكايانى ءال­دە­كىمدەرگە ۇلگى بولسا يگى, دەگەن نيەتپەن قاعازعا ءتۇسىردىم. شاكىرات دارماعامبەت ۇلى, دەربەس زەينەتكەر قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانى